Qaterli dertti dendetpeý úshin...

Byltyr bizdiń elimiz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekterinde indetke qarsy júrgizilgen is-sharalar nátıjesi boıynsha JITS (júre paıda bolǵan ımmýndyq tapshylyǵynyń sındromy) indetiniń shoǵyrlanǵan kezeńine endi. Iаǵnı, statıstıkalyq málimette álemdik ortasha deńgeıdegi kórsetkish 1,1 paıyzdy qurasa, Qazaqstandaǵy halyqtyń kórsetkishi 0,2 paıyzǵa teń túsken. Mamandardyń aıtýynsha, bul salystyrmaly túrde alǵanda óte jaqsy kórsetkish. Sonymen qatar, Qazaqstanda 2005-2008 jyldar aralyǵynda antıretrovırýsty dárilik zattar Jahandyq qor granty esebinen úlestirilip kelgen bolsa, sońǵy jeti jyldan beri qaıtarymsyz qarajat toqtatylyp, ondaı mindetti memleket tolyǵymen ózi atqarýda. Osy maqsatta el bıýdjetinen qansha qarajat bólinip, ol qalaı ıgerilýde? Jahandyq qordan grant nege berilmeıtin boldy? 0,2 paıyzdyq kórsetkishtiń «qaýqary» qandaı, ony qalaı túsinýge bolady? Kókeıde júrgen osy syndy san saýalymyzdy Astana qalasy «JITS-tyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúres ortalyǵy» MKQK-nyń bas dárigeri, áleýmettik gıgıena jáne densaýlyq saqtaýdy uıymdastyrý boıynsha joǵary sanattaǵy maman Sábıt ABDRAIMOVQA qoıǵan bolatynbyz. – Sábıt Bekmaǵanbetuly, aldymen JITS týraly qysqasha túsinik berip, sodan soń atalǵan indetke qar­sy qolǵa alynyp jatqan sharýa­laryńyz týraly qys­qa qaıyryp ótseńiz... – О́tken jyldyń sońǵy aıyndaǵy derekter boıynsha, Qazaqstanda 28 840 JITS ınfeksııasynyń jaǵdaıy tirkel­gen. Onyń ishinde shetel­dik azamattar 1 788 bolsa, jasy­ryn zerttelgender sany 599 adam. Sonda qalǵan 26 453 jan óz otandastarymyz degen sóz. Al Astana qalasynda aǵym­daǵy jylda 2 162 jaǵdaı tir­kelgen, onyń 2 038-i shet el azamattary. Sóıtip, 100 myń halyqqa shaqqandaǵy kórsetkish – 11,7 paıyzǵa teń túsken. Endi osy adamdardyń arajigin jiktesek, onyń 57 paıyzy erlerge, 43 paıyzy áıelderge tıesili de, jalpy jıyntyǵyn alǵanda dertti jandardyń 87 paıyzy 15 pen 49 jas aralyǵyn quraǵan. Sondyqtan da, atalǵan indetpen kúres jáne oǵan qarsy is-shara­lar tetigi memlekettiń negizgi strategııalyq qujattarynda, ásirese, 2050 jylǵy deıingi Qazaqstan Úkimetiniń damý stra­tegııasy men 2016-2019 jyl­darǵa arnalǵan densaýlyq saqtaýdy damytýdyń «Den­saýlyq» memlekettik baǵdar­lamasyna engizilgen. – Sońǵy birer aı shamasynda BDSU jarııalaǵan resmı derekte Qazaqstannyń paıyzdyq kórsetkishi 0,2 paıyzdy quraǵandyǵyn bildik. Bul kórsetkishti qa­laı baǵalaýǵa bolady? – DSU derekteri boıynsha, indetke qarsy júrgizilgen is-sharalar  nátıjesi boıynsha Qazaqstan JITS indetiniń shoǵyrlanǵan kezeńine kiredi. Iаǵnı, álemdik deńgeıdegi ortasha kórsetkish 1,1 paıyz bolsa, Qazaqstannyń jaǵdaıy 0,2%. Bul Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııa óńirlerindegi ortasha deńgeıden birneshe esege tómen. Negizinen, JITS-tiń túıindi toptaryna jatatyndar arasynda indettiń taralýy 5%-dan aspaýy osy dertti tómen­detý bo­ıyn­sha baǵdarlama­ny júzege asy­rý­dyń nátıjesi bolyp taby­lady. Sondyqtan da, sońǵy eki jylda «15-49 jas arasyndaǵy buqara ishin­degi JITS ınfeksııasynyń taralý» kórsetkishi boıynsha Búkil­­álemdik ekonomıkalyq forýmnyń GIK reıtınginde Qazaqstannyń JITS ınfek­sııasynyń taralýy keminde 0,2% bolatyn birinshi orynǵa ıe elder tobyna kirýine múm­kindik berdi. Mine, osy jer­degi «birinshi oryn» sózin keı­bireý­ler jete uǵyna almaǵan sekildi. Sebebi, bul jerde 0,2 paıyzdyq kórsetkishtiń tómen bolýy bizdiń joǵary oryn­nan kórinýimizge sep bolady. Demek, bizdiń elde ınfek­sııa­nyń taralý belsen­diligi tómen degen sóz. – Sońǵy jyldary Jahan­dyq qordan Qazaq­stanǵa qaıtarymsyz qarajat bólý toqtatylyp, baǵdarlama aıasynda donorlyq qyzmet­tiń de shektelý sebebin qalaı túsindiresiz? – Iá, Qazaqstan sońǵy eki jyldan beri halyqaralyq uıym tarapynan qarjylan­dyryl­maıdy. 2014 jylǵa deıin bul baǵdarlamalar­dy qarjylandyrý donorlyq, JITS-pen, týberkýlezben jáne bezgekpen kúres boıynsha Jahandyq qor esebinen júzege asyrylyp kelgen edi. Al onyń toqtatylýynyń sebebi, qazirgi Qazaqstannyń halyq sany men onyń áleýeti «ortadan», «joǵary elder» sanatyna kirýimen tikeleı baılanys­ty. Jalpaq tilmen aıtqanda, bul jaǵdaıymyzdyń jaqsaryp, óz máselemizdi ózimiz sheshe ala­tyn halge jetkenimizdi kór­sete­di. Sondyqtan da donor­lyq kómek qysqaryp, kópte­gen al­­dyn alý is-sharalary mem­le­ket tarapynan bóline­­tin bıýd­­jet­tik qarajat esebinen júzege asyrylýda. Osylaı­sha, Qazaq­stan – Ortalyq Azııa elderi arasynda JITS ınfek­sııa­­symen ómir súretin pa­sıent­­ter arasynda tegin antı­retrovırýsty emdeýdi usy­­na­tyn jalǵyz el retinde tanyl­dy. Esterińizge sala keteıin, 2005-2008 jyldar aralyǵynda antıretrovırýsty dárilik zattardy Qazaqstan Jahandyq qor granty esebinen úlestirip kelgen edi. Al 2009 jyldan bastap mundaı dárilik zattardy satyp alýdy memleket toly­ǵy­men ózine aldy. Máselen, densaýlyq saqtaýdy damytý­dyń memlekettik baǵdar­lama­syna sáıkes, ótken jyly res­pýb­lıkalyq bıýdjetten osy maq­satqa 3 mıllıard teńge bólindi. – Al endi bul qarajat qalaı ıgerilip, qandaı qyz­met túrleri kórsetilýde?  – Jalpy, ótken kezeńge kóz salsaq, JITS-tiń aldyn alý baǵytyndaǵy ártúrli jumys­tar úkimettik emes uıymdardyń kómegimen júzege asyrylǵan. Osy ÚEU qarjylandyrý sońǵy jyldary memlekettik qarajat esebinen de oryndala bastady. Ol úshin memleket tarapynan áleýmettik tapsyrys aıasyn­da bıýdjettik qarjylandy­rý qaras­tyrylyp, búgingi tań­da elimiz­de bul salada 36 ÚEU qyz­met kórsetýde. Olar aza­mat­tyq qaýymdastyqtyń ókil­­deri retinde aldyn alý sha­ra­­laryn ázirleý, júzege asy­rý, baǵalaý jáne JITS ınfek­­sııasymen ómir súretin­derdi kútý jáne olarǵa qol­daý kórsetý sharalaryna bel­sen­di qatysady. Al endi qan­daı qyzmet kórsetiledi degenge kelsek, pasıentterge kómektiń 11 túri usynyla­dy. Kon­sýl­tasııa, testileý, antı­re­trovırýsty terapııa, týberkýlezdi emdeý, shprıs­terdi aıyrbastaý, aqparattyq-bilim berý materıaldaryn taratý syn­dy qyzmetter­­diń keshendi paketi engizilgen. Sonymen qatar, qanatqaq­ty oblystar deń­geıinde metadondy terapııany qol­daý­shy baǵdarlama engizi­lip, qazirgi ýaqytta ol Qazaq­stannyń 10 óńirinde jumys isteýde. Sóıtip, memlekettik tur­ǵyda tııanaqty júrgizilgen jumys­tar nátıjesinde JITS-ten qaıtys bolý kórsetkishi sońǵy on jyl ishinde 16,1 paıyzdan 9,0 paıyzǵa deıin tómendeý úrdisi baıqaldy. – Al endi aty jaman indettiń taralýyn aldyn alý men anadan balaǵa berilýin boldyrmaýǵa qa­tys­ty qan­daı jumystar júrgi­zilýde? – JITS ınfeksııasyn juqtyrǵan analardan týǵan balalar úshin biz kórsete­tin keshendi kómek qyzmetimiz­diń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Mundaı shara JITS-pen aýyratyn júkti áıelge em-dom jasaý arqyly dúnıege deni saý balanyń týýyn qamtamasyz etedi. Bul kúnderi aıaǵy aýyr áıelderge JITS-ke qarsy eki ret testileý júr­gizýimizdiń sebebi de osy. Son­daı-aq, mundaı dertke shal­dyqqan jannan týǵan balalar tegin beıimdelgen sútpen qam­tamasyz etiletindigin de atap ótkim keledi. Júzege asy­ry­la­tyn osyndaı is-shara­lar­dyń nátıjesinde perı­natal­dy transmıssııanyń deń­geıin toǵyz jyl burynǵy 8,4%-dan 1,9%-ǵa deıin tómen­detý múm­kindigine ıe boldyq. – Estýimizshe, sońǵy on jyl kólemindegi siz eńbek etetin salada atqarylǵan eleýli sharýanyń biri monıtorıngileý men baǵa­laýdyń ulttyq júıesiniń iske qosylýy kórinedi. Osy ulttyq júıeden utarymyz ne, onyń tıimdiligi qandaı? – Biz 2005 jyly JITS-pen kúresti monıtorıngileý men baǵalaýdyń ulttyq júıesin iske qostyq. Rasymen de, eger sońǵy onjyldyqta etken eńbegimizdi eksheıtin bolsaq, sonyń ishindegi eń eleýlisi osy ulttyq júıeniń qyzmetke kirisýi der edim. О́ıtkeni, osy qyzmet aıasynda memlekettik, qoǵamdyq, halyqaralyq uıym­dar arasynda derekter al­masý úderisi júrgiziledi. Son­daı-aq, Ortalyq Azııada alǵash ret halyqaralyq seriktes­ter­diń qoldaýymen 2011 jyly naqty ýaqyt tártibinde eli­mizdiń kez kelgen óńirinde JITS ınfeksııanyń barlyq tirkelgen jaǵdaılaryn epı­de­mıologııalyq, klınıka­lyq jáne zerthanalyq derek­terin jı­naýǵa, saqtaýǵa jáne tal­daýǵa ári onyń taralýyn baqylaýǵa múmkindik bere­tin elektrondy baza iske qosyldy. Bul JITS ın­fek­sııasyn juqtyrǵan adam­darǵa der kezinde, tolyq ári sapaly baǵalaý júrgize oty­ryp, derttiń aldyn alý is-shara­laryn júrgizýge jáne jedel sheshimder qabyldaýǵa zor múmkindikter beredi. Áńgimelesken Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan»