Eldiktiń eren jeńisi – EKSPO

Tarıh tabaldyryǵyn attaǵan Taýyq jyly táýelsiz Qazaqstannyń bıik bedelin tórtkúl dúnıege taǵy da pash etetin aıtýly oqıǵalarǵa toly bolǵaly tur. Sol jahandyq sharalardyń ishindegi biri de biregeıi – EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý. Adamzat aqyl-oıynyń tamasha tabystarynyń birinen sanalatyn Búkilálemdik jetistikter kórmesiniń qos ǵasyrlyq tarıhynda Ortalyq Azııada, tipti TMD elderiniń eshqaısysynda da mundaı halyqaralyq kórme jalaýy jelbirep kórgen joq. Astanada ótetin EKSPO-2017-niń mańyzdylyǵy da osynda. Iá, Batys pen Shyǵys órke­nıe­tin jalǵastyrǵan altyn kópir atan­ǵan arý Astananyń aıtýly esta­fetasy,  endi Búkilálemdik kór­meler alańy – EKSPO-2017-ge ulaspaq. Jahandyq shara­lar turǵysyndaǵy ózindik mańyzy jaǵynan bul kórme osy ýaqyt­qa deıin elordamyzda ótkizil­gen dúnıe­júzilik oqıǵalardyń esh­qaı­sysynan artyq bolmasa, kem emes. Bul týraly Elba­sy Nursultan Nazarbaev «Qazaq­stan­nyń jańa dáýiriniń alǵash­qy kúni» atty maqalasynda «EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin Astana­da ótkizý týraly qabyldaǵan sheshim bul sammıtten de asa zor iri oqıǵaǵa aınaldy. Biz áli osy jeńisimizdiń asa zor mańy­zyn sezinip bolǵan joqpyz. Kórme ótetin eldi shyn máninde búkil álem tańdady. Qazaqstan aıqyn  ba­sym­dyqpen jeńiske jetti. Bul – búkil plane­tanyń tanýy men senimi», dep atap kórsetti. «Bul – búkil planetanyń tanýy men senimi», qandaı kóregen­dikpen aıtylǵan dál tujyrym. 2012 jyly 22 qarashada Parıj qalasynda ótken jahandyq alaman báıgede Halyqara­lyq kórmeler bıýrosyna múshe 161 memlekettiń arasynda top jaryp, Qazaqstannyń elordasy – Astana EKSPO-2017 kórmesin ótkizý jeńisine ıe bolǵannan ber­gi ótken bes jylǵa jýyq ýaqyt ishinde bul tujyrym­nyń aqı­qat­­tyǵy taǵy da aıqyndal­dy. Qazirge deıin Astanadaǵy EKSPO-2017 kórmesine qaty­satyn­dyǵyn álemniń 112 mem­leketi jáne 18 halyqaralyq uıy­­my rastady. 72 memleket EKSPO-2017 kórmesiniń aıasynda ózderiniń ulttyq kúnderin ótkizý merzimin bekitti. 89 ult­tyq pavılonnyń kontenttik tujy­rymy naqtylandy. Jańa jylda bul jumys joǵary qarqynmen jalǵasatyn bolady. EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin ótkizý bul daǵdarysqa qarsy is-qımyl jobasy bolyp tabylady. Álemdik ekonomıkalyq jáne qarjy daǵdarysy beleń al­ǵan kezeńde otandyq taýar ón­dirý­shilerge qoldaý kórsetý maq­­satynda EKSPO-2017 kór­mesi jobasy aıasynda elimiz­diń bar­lyq oblystarynyń ákim­deri­men memorandýmdar jasaldy. Osynyń nátıjesinde 322 otan­dyq taýar óndirýshilermen jal­py somasy 48,9 mıllıard teńgeniń kelisimsharttary beki­tildi. Bul joba Qazaqstanda 50 myń jumys ornyn quryp, eko­no­mı­ka­lyq daǵdarys kezinde ju­mys­syzdyqtyń beleń almaý­yn qamt­a­ma­syz etti. EKSPO kórmesi ult­tyq jobasyna 126 mıllıon teńge demeýshilik qarjy jáne 211 mıl­lıard teńge ınves­tısııa tartyldy. Búkilálemdik jetistikter kór­­mesi óziniń 160 jyldan astam tarı­hynda órkenıet shejiresine altyn áriptermen jazylǵan sáýlet óneriniń jaýharlaryn qaldyrdy. EKSPO muralary – Londondaǵy Hrýstal saraıy, Parıjdegi Eıfel munara­sy, Aleksandr III kópiri, Lıon vokzaly, Venadaǵy Roton­da – álemdegi eń úlken kúmbez astyn­daǵy pavılon, Mel­býrn­degi patshalyq kórme pavıl­ony naq osyndaı máńgilik óner eskertkishteri bolyp tabylady. Ajarly Astananyń ásem arhıtektýralyq saltanatyna sán qosqan kórme qalashyǵynda da álem ǵajaıyptarynyń sanatyna qosylatyn EKSPO murasy – «Bolashaq energııasynyń» shar tárizdes murajaıy (sfera) bolmaq. 8 qabattan turatyn bul sáýlet óneriniń ozyq nysanynda balamaly qýat kózderiniń jahandyq tehnologııasynyń nebir ozyq úlgileri kórinis tabatyn bolady. Máselen, 8 qabatty sándi ǵımarattyń birinshi qaba­tyna elimizdiń ulttyq pavıl­ony qonys tebetin bolsa, qalǵan jeti qabatynyń árqaı­sysynda jel, kún, sý, bıoteh­nologııalyq jáne basqa balama qýat kóz­deriniń jetistikteri ornalasady dep sheshim qabyldanǵan. EKSPO kórmesi bedeliniń jahandyq dárejede erekshe tanylýy­na onyń «Bolashaq­tyń ener­gııasy» atty zamanaýı taqy­­­­­r­y­bynyń mańyzy zor boldy. Bul taqyryptyń mańyzy – búgin­gi kúni adamzattyń eń ózek­ti pro­­blemasyna aınal­ǵan tabıǵı qýat kózderin tıimdi paıdalaný jáne balama qýat kózderin ashý máselesin kóterýinde. Ony sheshý qazir kóp­tegen elder úshin stra­te­gııa­­lyq mindetke aınalǵan. En­digi kezekte búkil álem «jasyl eko­n­o­­mıka» jáne ekologııalyq qaýip­­siz damý sııaqty tyń baǵyt­qa bet­burys jasaýda. Bul Mem­leket basshysynyń elimizdi «jasyl ekonomıka» baǵytyna kóshý jónindegi bastamasy­­men ún­de­sedi. Elbasynyń tike­leı bas­ta­ma­symen EKSPO-2017 kórme­sin ótkizý jónindegi ulttyq ıdeıa ómir­ge kelgennen beri bul máse­le­de túbegeıli betburys bastaldy. Balama qýat kózderin damytý maqsatynda arnaıy zań jobasy belgilendi. Elimizde balama ener­gııa qýatyn damytýǵa Koreıa, Germanııa, Avstrııa, Ispanııa jáne AQSh sııaqty damyǵan mem­­le­ket­terdiń tájirıbesi negiz bolý­da. Qazaqstannyń jel energııasyn damytýdaǵy áleýmeti jan-jaq­ty zerttelip, elimizdiń keńeı­tilgen jel atlasy jasal­dy. Bul atlasqa ulan-ǵaıyr qazaq dala­­sy­nyń jel qýaty basym bola­­tyn óńirleriniń kestesi en­gizil­di. Qazirdiń ózinde Astana ma­­ńyn­­daǵy Ereımentaý jel stan­­sasy jumysyn bastady. Búkilálemdik jetistikter kór­­mesiniń tarıhy 1851 jyly London qalasynda ótkizilgen «Barlyq halyqtardyń ónerká­sip­tik eńbekteriniń uly kórmesinen» bastaý alǵan. Bir sát oılanyp kóreıikshi, barlyq halyqtar eńbekteriniń, jetistikteriniń uly kórmesi! Iаǵnı, endi bes aıdan keıin egemen elimizdiń elordasy – Astana qalasynda adamzat aqyl-oıynyń qazirgi kúnge deıin­gi qol jetkizgen jetistikteri­niń ozyq úlgileri pash etiletin bola­dy. Búginde búkil adamzat­ty tolǵandyryp otyrǵan tolǵaq­ty másele – «Bolashaqtyń ener­gııa­synyń» taǵdyry Taýyq jyly elor­damyzdaǵy EKSPO-2017 kór­mesi sheńberinde sheshim tappaq. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»