Úsh qala – úsh álem

  Qońyr kúzdiń qysqa ulasar sátinde qazaq óneriniń shashbaýyn kóterip, bar halyq irgeli el ekenimizdi tanytyp, ómirlik kórshimiz Qytaı eline barǵan edik. «Bul zamanǵa jettik biz!», dep jasyn aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov aıtpaqshy, qazaq qazir tórtkúl dúnıeni túgel kórip otyrý óz aldyna, saparlar jasap, teń dárejede ıyqtasyp, áńgime-dúnken quratyn boldy. Bul «Basqanyń jelkesinde otyrǵan adam astyndaǵy adamnyń azabyn túsine bermeıdi» (M.Shoqaı) dep sondaı azaptan qutylǵan azat eldiń qoly jetken teńdiginiń nátıjesi edi. Buǵan ózi bolǵan qyzdaı shirenbeı, shúkir desek, jarasary haq. Atam qazaqtan qalǵan ataly sóz bar. Ol – kórshimen tatý bolý, ıaǵnı, kórshimen qarym-qatynasyn qalypty bolmasa, bul dúnıeni qoıyp, ol dúnıeniń suraýy qıyn bolady degenge saıady. Osyny berik ustanǵan jurtymyz «Kórshi aqysy – táńir aqysy» dep ul-qyzynyń qulaǵyna sińirýmen kelip edi-aý. Qazir bul qanatty qaǵıda sıreksip qalǵanyn, esesine kórshini «kórmeıtin» halge jetkenimizdi nesin jasyramyz. Zaman deımiz. Ol ózimizdi, tóńiregimizdi aldaýsyratý úshin aıtatyn kóńil jyqpas sóz ǵoı. Bolmasa zaman jaqsy. Zamandy qyryq qubyltatyn adamnyń aıla-qareketi emes pe? Memleketi tutas, halqy qabyrǵaly elimizdiń qasıetti ónerin, kıeli qundylyǵyn baǵalaǵan elder sony óz jurtyna tanystyrsaq, tabystyrsaq degen nıetterin ár kez kórsetip keledi. Jaqynda sondaı ádemi bir is-sharaǵa kýá boldyq. Astana qalasyndaǵy ult rýhanııatyna janashyr bolyp kele jatqan «Murat joly» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Dýman Amanulynyń uıytqy bolýymen bir top óner qaıratkerleri Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Beıjiń, Shanhaı, Gýanchjoý qalalarynda boldy. Osy is-sapardyń barlyq shyǵynyn Qytaı Halyq Respýblıkasynyń elshiligi óz moınyna aldy. Bul tusta, elshisi Han Hýeı Chjannyń kórshi elderdiń rýhanı salasy boıynsha berik baılanys ornatýǵa degen nıetinen ekenin atap aıtqanymyz jón. Taza óner ólmeıdi, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp, urpaqtyń altyn arqaýyna aınalýmen qatar, elder ortasyna dáneker óner sapary kelip-ketip jatqandardy qospaǵanda turaqty turǵyny 23 mıllıon bolatyn  Beıjiń qalasynda bastaldy. Qazaqstandyqtardy Memlekettik Ulttyq ister komıtetiniń bólim basshysy Fen Lın qabyldap, eki memlekettiń berik dostyǵyna naqty dálelder keltirip, komıtettiń atqaryp otyrǵan isterimen tanystyrdy. 56 ult dostyq aıasynda jasap jatqanyn alǵa tartyp, barlyq adamdardyń quqyǵy qorǵalyp otyrǵanyn, ásirese, 114 mıllıondy quraıtyn az sandy ulttarǵa strategııalyq turǵyda jasalyp jatqan qamqorlyqtardan dálel-dáıekter keltirdi. Ol sóz sońynda Qytaı eliniń «Jaqyn dos alystan izdep keledi» degen mátelin eske saldy. Kezdesý ústinde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ataqty ánshi Qurmanbek Álimǵazy men kómeıi kúmis óner ıesi Rıza Qaıyrbaı Márııa Jagroqyzynyń «Dýdar-aı» ánin qazaq, qytaı tilderinde aıtty. Budan keıingi sapar barysynda kórshi eldiń arǵy-bergi tarıhyn baıan etetin murajaılarda bolyp, «Qyzyl teatrda» úsh urpaqtyń taǵdyryn baıan etetin qoıylymdy tamashaladyq. Al Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstrligindegi dıdarlasýda laýazymdy mekemeniń departament basshysy Seı Sın In eki el basshylarynyń ár júzdesýi berik dostyqtyń úlgisin kórsetip kele jatqanyn, qazaq óneriniń aıtýly ókilderi qala halqymen dıdarlasyp júrgenin, Qazaq mádenıetiniń de, óneriniń de mazmuny baı ekenin alǵa tartty. Qarshyǵadaı shúıilip otyryp, jas dombyrashy temir dáýlet Esbaıdyń «Bógelegin» myń qubyltyp tartqanda, ózge jurttyń ókilderi eki ishek, bir tıekten osynsha áýenniń qubylýyna keremet qurmet kórsetti. Beıjińde tarıhı oryndar óte kóp. Bári ıne-jipten jańa ǵana shyqqandaı árli de, ádemi. «Bizdiń babalarymyz ótken jol, keshken ómir osyndaı bolǵan» degendi ańǵartady. Ult tarıhy, ulttyq bolmys menmundalap turady. Ásirese, 24 ımperatordyń mekenine aınalǵan, bir zamandary «burynǵy patshalar qalasy» atanǵan alyp keshendi aralap shyqqanda bardy baǵalaýmen birge, bolǵan dúnıeniń, ǵasyrlar qoınaýynan jetken qundylyqtyń ajaryn ashyp, árin keltirip, memleket ishindegi memleket retinde kórsete bilýdiń úlgisi osyndaı bolar. Qalanyń 9999 bólmesi bar dep esepteledi. Jalpy Qytaıda toǵyz sanyn eerkshe baǵalaıtyn salt qalyptasqan. Sáýlet óneriniń nebir túrleri osy ımperatorlar qalasynda kóp. Ár jerge qoıylǵan tórt qulaqty, órnek salynǵan taıqazandar kóz jyly ushyraıdy. Ár ǵımarattyń aldyndaǵy tuǵyrǵa ornatylǵan eki arystannyń biriniń aldyńǵy aıaǵynda jer shary beınelense, ekinshi arystannyń aldyńǵy aıaǵynda bala beınesi keskindelgen. Jer sharyn aıaǵymen ustap turǵan arystan erkek esebinde, ıaǵnı álemge ıelik etetin er adam degendi ańǵartsa, bala beınesi – ol ana balaǵa ıe urpaqtyń ósirýshisi degendi sezdiredi. Ár qaqpa, ár alańnyń, ár ǵımarattyń óz ataýy, óz tarıhy, kezinde atqarǵan qyzmeti – taıǵa tańba basqandaı túsindiriledi. Beıjiń qalasyndaǵy basty alańdaǵy týdy keshkisin saltanatty túrde túsirip, kún shapaǵymen birge qaıta kóterý rásiminde qala halqy jınalyp, oǵan qurmet kórsetýdi ózderine paryz sanaıdy eken. Bul Otandy qadirleý, týdy áspetteý degendi bildiredi. Az sandy halyqtardyń urpaǵyna joǵary bilim berý ortalyǵy sanalatyn bas qaladaǵy Ulttar ýnıversıtetiniń stýdentterine qazaq óneriniń aıtýly sheberleri konsert berdi. Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, ásem úni qazaq dalasyn jańǵyrtqan Baǵdat Sámedınova Seıdolla Báıterekovtiń «Saryarqa» ánin qyrandaı samǵatsa, Temir Dýlat qazaqtyń kıeli dombyrasymen Qurmanǵazynyń «Saryarqasyn», Nurǵısa Tilendıevtiń «Álqısasyn» kúmbirletti. Jastardyń súıikti ánshisine aınalǵan Marjan Arapbaeva «Qazaq eli osyndaıdy» shyrqasa, Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Qurmash Maqan óziniń «Ańsarym» ánin, Aınur Ájimolla «Gaýhartasty» áýeletti. Qytaıdyń qaı qalasyna barsań da, aspan tústes záýlim úıler bir-bir taý shyńyndaı elesteıdi. Baýraıyndaǵy kóshe boılaryn jasyl jelek kómkergen. Keıde sol bıik úılerden aspannyń ózin kórý «muń» sekildi. Bir azamat aıtady, qala syrtyna shyqqan qyz bala aspandy sýretke túsirip jatsa kerek. «Munyń ne dese?», «Dalaǵa kóz salyp aspandy anyq kórip turmyn» depti. Bul ańyzdaı estilgenmen, aqıqaty da joq emes. Ásirese, baıtaq daladan barǵan adamǵa tas kóshede bıik úılerdi ǵana tamashalap kele jatqanda shatqalda júrgendeı kúı keshetiniń anyq. Tipti, metroǵa túskende aýa jetpeı, tynysyń tarylady. Sondaı sátte dalasy men kóńili telqońyrdaı bolyp júretin jurtymyzdyń arǵy-bergi urpaǵynyń darhandyǵy esińe túsip, kóz aldyńa nebir ádemi kórinisterdi kóksaǵym kómkerip turatynyn qaıtersiń? Jymııa qarap, ersili-qarsyly aǵylǵan mıllıard jurt muhıt tolqynyndaı elestep ketedi. О́zinshe bir álem sanalatyn Shańhaı qalasynyń da óz shattyǵy ózinde. Alyp qalanyń 15 aýdanynda 27 mıllıon halyq turady eken. О́ndirisi órkendegen, ekonomıkasy damyǵan qalada 40 myń bank jumys isteıtin kórinedi. О́ńirlerge ár jarty saǵat saıyn bir ushaq qanat qaǵady. «Pekınde zańdy bilseń, Shańhaıda aqshań bolsa ǵana turasyń», «Beıjiń qyryq qatparly kitap sekildi, oqı bil. Shańhaı bir kórgende unaıdy. Ádemi sýret» degen sózderdi de qulaq shaldy. Álemde magnıttik órispen júretin poıyz da osy qalada bolyp shyqty. Ol saǵatyna 430 shaqyrymdy alady. Ekpin alyp oqtaı atylǵanda, kóz ushyna qaramasań, jaqyndy kórý múmkin emes. Shańhaı jurty buryn ónim óndirý isinde san qýsa, endi sapaǵa úlken mán berýdi úrdiske aınaldyrypty. Syrtty qoıyp, ishki jurttyń talabyn qanaǵattandyrýdyń ózi negizgi mindetke aınala bastady deıdi jol bastaýshy. Mashına tyǵynyn azaıtý úshin kidirissiz júrýdi qanaǵattandyrý boıynsha tórt-bes qabat jol salý basty maqsatqa aınalǵan. 118 qabattan turatyn 632 metrlik bıik úı de Shańhaı qalasynan oryn teýipti. 200 metrden asatyn 51 ǵımarat bar eken. Turǵyndar jańa qalany 20 jyl basqarǵandaryn aıtady. Qala basshylyǵy halyqty jumyspen qamtýdy birinshi kezekke shyǵarypty. Tipti, zeınetkerlerdiń ózin jumysqa tartý isi qolǵa alynǵan. Olarǵa arnaıy kıim kıgizip, quqyq qorǵaý organdaryna kómektesý jaıy júktelgen. Qaǵilez qarttar erteli-kesh tártip saqtaý isine belsene qatysady. Al altyn oshaqtyń úsh aıaǵyndaı tirekten boı kótergen telemunara da ádemi. 263 metr bıiktiktiń 259-shy qabatyndaǵy áınekti basqysh tipti keremet. Qalanyń tórt buryshyn túgel kóresiń. Taban astyndaǵy úıler men kemeler júzgen ózenge qaraǵan sátte, búkil ón boıyń shymyrlap, júrektiń qaǵysy jıileıdi. Bul da kelýshilerdi qyzyqtyrýdyń bir ádemi oılastyrylǵan túri ma dedik. Telemunaraǵa kirýdińózi ońaı emes. Kósh jerden kezekke turasyń. Qumyrsqadaı qybyrlaǵan jurtpen telemunarany tamashasyn kórýge talaı ýaqytyń ketedi. Qytaı halqy Mao Szedýn aıtqan sózdi, ıaǵnı Qytaı qorǵanyna barmaǵan qytaı qytaı emes, degen qaǵıdany jandaryna túıgendikten be, ulttyq qundylyqtar jınaqtalǵan mekemelerdegi jurttan kóz súrinedi. Ulttyń bet-beınesin, qol jetken jetistigin kórsetetin baılyqqa úńilgen úlken-kishini kórgende dán rıza bolasyń. Bul da ózindegi bardy baǵalaýdyń ónegesi bolsa kerek. Gýanchjoý qalasy – Gýandýn provınsııasynyń ákimshilik ortalyǵy. 2000 jyldyq tarıhy bar qalanyń aýmaǵy búginde 7 434,4 sharshy shaqyrymdy alyp jatyr. 15 mıllıonǵa jýyq halyq turady. Degenmen, bul qalada tórtkúl dúnıeniń barlyq jurty júrgeni anyq. Sebebi. Gýanchjoý álemge áıgili jeńil ónerkásip ortalyǵy. Álemdik fabrıka dep te atalady. 100-ge jýyq kóterme saýda bazarlary, júzdegen máń fabrıkalar, zaýyttar, basqa da túrli kásiporyndar jumys isteıdi. Qalada jylyna eki ret Qytaı taýarlarynyń halyqaralyq jármeńkesi uıymdastyrylady. Gýanchjoýdyń bir óziniń ǵana ishki jalpy ónimi Túrkııa, Gollandııa sııaqty memleketterdiń ishki jalpy óniminen asyp túsedi degendi estidik. Qala ortalyǵynan Chjýszıan ózeni ótedi. Tarıhta bir ret te bul qalaǵa qar jaýmaǵan eken. Jyldyń tórt mezgilinde de jap-jasyl. Aýa raıy óte jyly, tropıkalyq, ylǵaldy. Ár aýdanda satylatyn taýar belgilenip qoıylǵan. Otandyq ónim óndirýshilerge jeńildik jasalǵan. Sheteldikterge salyq túri joǵary. Bir zamandary Gýandýn provınsııasy tabıǵı túrme atalypty. Kún ystyq, masa-shybyn kóp bolǵandyqtan, jazalylardy jazasyn óteý úshin osy ólkege jiberip otyrǵan. Qazir qaı jaǵynan alsań da, bul provınsııa eldiń maqtanyshyna aınalǵan. Kúrishtiń ózinen bir jylda úsh ret ónim alsa, keıbir jemis aǵashtary bes ret jemis beredi eken. Biraq, bir jaqsylyqtyń bir áttegen-aıy bolmaı qoıǵan ba? Álgi álemdik fabrıka ózenderdi laılap, tumsa tabıǵatty búldiripti. Halyq sýǵa shomylý úshin 200 shaqyrym jerge sapar shegedi eken. Endi sol búlingen tabıǵatty, laılanǵan ózendi tazartý jaıy eldik iske aınalypty. Mıllıondaǵan turǵyn turatyn qalanyń bir aýdany Sýn Iаtsen atyndaǵy ýnıversıtet (1924) bastaǵan joǵary oqý oryndary ornalasqan qalashyq ádemi. Qalashyq úıleri onsha bıik emes, jasyl jelekpen kómkerilgen. Jańa dáýir qalasy men qazir de jurt turyp jatqan eski qalany saqtap qalý arqyly týrızmdi jaqsy jolǵa qoıypty. Anaý ǵasyrlardan jetken bir, bolmasa eki qabatty shaǵyn úıler, ǵasyrlar qoınaýynan syr shertip qana qoımaıdy. Sonymen birge, sáýlet óneriniń úlgilerinen de habar beredi. Gýanchjoý qalasynyń mańyndaǵy Baııýnshan taýyn turǵyndar «qalanyń ókpesi» dep ataıdy. Taýdyń basyndaǵy jonnan aq jolaq bolyp bastalatyn sarqyrama (Aqsý) dep te ataıdy. О́zine baýramaı qoımaıdy. Quıylysynan ushar basyna shyqqansha, 9999 baspaldaq salynǵan. Úıdeı tastardy uryp, shatqalda aq kóbik atqan ózenniń jaqtaýyndaǵy birde tastan, birde aǵashtan jasalǵan 9999 baspaldaqty basyp, tóqbesine kóterilip qaıtý ár azamattyń armanyndaı kórindi. Oǵan órlep bara jatqan, tómen túsip kele jatqan úlken-kishiniń talpynysy dáıek bolǵandaı. Kóbik atqan taý sýyna shól qandyryp, taza aýasymen tynystap, biz de biraz jerge deıin bardyq. SOnda oıǵa kelgeni Alataý men Altaıdyń ózge de taýlarymyzdaǵy ózen-kólderdi osylaı áspettesek, týrızm túlep, qazynaǵa qyrýar qarjy quıylary sózsiz. Al taýdyń etegindegi dárýmen shóp bazary tipti bólek. Shaı ornyna qoldanasyń ba, syrqatyńa em retinde paıdalanasyń ba – bári qaǵazǵa jazylyp qoıylǵan. Osy kúnderi ol elde taza tabıǵattan jınalǵan alýan túrli shópterdiń ónimin paıdalaný dástúrge aınalypty. Ishseń shóliń qanady, saraıyń ashylady. Alýan túrli jupar ıis tynysyńdy keńeıtedi. Shirkin, ondaı san túrli shóp qazaq jerinde de kóp qoı. Tek qunttaı alsaq, ózimizdi qoıyp, ózgeniń de qajetin óter edik. Kóp halyqty asyraý qashanda ońaı bolǵan ba? Ol eldiń azamattarymen daǵdarys jaıly oı bólisseń, bizde tutynýshy kóp, syrttyqoıyp, ishki halqymyzdyń talaby kún sanap artyp barady deıdi. Sodan da bolar, ol jurt Abaı aıtqan mal tabýdyń, tamaq asyraýdyń jolyna esh tosqaýyl qoımaıdy eken. Tirlik et, sol arqyly ózińdi de, elińdi de baıyt degen qaǵıda alǵa ozǵan. Qytaıdaǵy bilim berý isi bir maqalaǵa júk bolady. Ol týraly keıin tarata aıta jatarmyz. Memleket boıynsha pedagogıkalyq mamandyq tegin oqytylady. Kolledj de zaýyt pen fabrıkanyń qasyna oryn tepken. Teorııa men tájirıbe ushtas júrgiziledi. Kitaptan oqyǵanyńdy jumys arysynda kórsetýiń kerek. Alyp qaladaǵy «Garden» qonaq úıinde Qazaqstannan barǵan óner sheberleri tórtkúl dúnıeden kelgen jurtshylyqqa ádemi óner keshin uıymdastyrdy. Ony qazaq teledıdary men radıosynyń beldi de belgili ókili jýrnalıst Muhamedııar Rashaı júrgizip otyrdy. Baǵdat Sámedınova «Men dalanyń qyzymyn», «Begimaıdyń armany», «Sezim syry ánderin» áýeletse, jańa dáýirdiń talabyna qaraı áýendi myń qubyltatyn Marjan Arapbaeva «Týǵan jerim Qazaqstan», «Sen myqtysyń», Qurmash Maqan «Ańsarym», «Kezdesý men qoshtasý» ánderin shyrqasa, Qurmanbek Álimǵazy men Rıza Qaıyrbaı qazaq tilinde de, qytaı tilinde de alýan túrli án áýezderin tókti. Aınur Ájimmolla halyq áni «Paı-paıdy», dombyrashy Temir Dýlat Nurqısa Tilendıevtiń «Aqqýyn», Seken Turysbekov «Kóńil tolqynyn» kúmbirletti. Ultymyzdyń injý-marjanyna qonaqtar qol soǵyp qana qoımaı, keı tusta án yrǵaǵyn bıge ulastyryp jiberip jatty. Mundaı sátte kim de bolsa maqtanasyń, marqaıasyń. Osy sapardaǵy bir ańǵarǵanymyz kórshi eldegi demografııa jaıy edi. Máselen, Shańhaı qalasynda bir qyzǵa tórt jigitten kelý jaıy, ózge de eldegi demografııalyq teńsizdikke baılanysty ár ata-ana eki bala ósirýge quqyly degen qaǵıda óz nátıjesmin bere bastapty. Bıylǵy jyldyń ómirge kelgen sábıler sany 17 mıllıonnan asypty. Bul degenińiz, bir jylda bir qazaq eliniń halqy ómir esigin ashty degen sóz. Oıymyzdy túıindeı kelsek, úsh qala – úsh álem dese bolar. Árqaısysynyń ózindik sıpaty damý qarqyny bar. Bul alyp eldiń alyp qadamyn tanytsa kerek. Eń bastysy kórshimizdiń halqy erinbeı eńbektenedi. Úlkeni de, kishisi de qımyl ústinde júredi. Sodan da shyǵar az jyldardyń ishinde álemdik damýdyń bıiginen óz ornyn alyp, qarqyndy qadamyn bir sátte tómendetpeı kele jatqany. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»