Qazynaly elmiz dep jatamyz. Ol ras. Qazaqtyń nesibesi basqalarǵa qaraǵanda kem kesip-pishildi dep peshenemizge ókpe aıta almaspyz. Shúkir qudaıǵa, qazaqtyń jer baılyǵy da, ken baılyǵy da bir basyna jeterlik. Baýyryna basyp jeımin dese de, aqsuńqar qustaı shashyp jeımin dese de jarap tur, jarasyp tur.
Soǵan oraı ata-babalarymyz da qazyna degen sózdiń qadirine jetken, qasıetin bilgen. Bul, ásirese, kóshpendiler órkenıetiniń qymbat qundylyqtaryn «jeti qazyna» dep bólek áspettep qurmetteýinen de kórinis tapqan. Qazaq óziniń dástúrli dúnıetanymynda jeti qazynany er jigittiń ómirimen baılanystyryp, ol uǵymǵa mynalardy jatqyzǵan: júırik at, qyran búrkit, qumaı tazy, beren myltyq, qandy aýyz qaqpan, maılanǵysh aý, ótkir kezdik. Halqymyz qazynany yrys dep sanaǵan. Sol sebepten sol yrystardyń qatarynda aqyl-parasatty, densaýlyqty, aq jaýlyqty, balany, peıil-kóńildi, jerdi, ıtti ataǵan. Álbette, ǵasyrlar boıǵy ómir tájirıbesine súıengen halyq fılosofııasy qatelespeıdi. Al endi bir sát qazirgi zamandaǵy qazaq qazynasy haqynda oılansaq qaıter edi? Qazyna sóziniń baıybyna baryp júrmiz be? Álde betinen qalqyp, ústirt oılap, syrttaı qyzyqtaǵanǵa mázbiz be? Aıtar bolsaq, dál búgin tańda uqsata bilsek, oqsata bilsek, qymyz da qazyna. Biraq, «Osy qymyz qazaqqa maqtanyń ba, asyń ba?» dep hakim Abaı aıtqandaı, osy syqyldy kópten-kóp qazynalarymyzdy maqtanysh etkennen artyqqa bara almaı, paıdaly kádege jarata almaı júrgenimiz de esh ótirik emes-aý. О́tken jazda Túrkııada bolǵanymyzda mol da móldir sýly Manavgat ózenin kórip kózaıym etkenbiz, túrik týysqannyń qudaı bergen bir nápaqasy eken-aý deskenbiz. Sóıtsek, ol oıymyz da beker emes eken. О́zen boıynda órkendegen týrızm men aǵyn sýdy boılap bylqyǵan on san balyq kásipshilikterin bylaı qoıǵanda, darııanyń basy aýyz sý alý úshin Izraılge jalǵa berilipti. Kún men aı, aspan men jer, ot pen sý jalpyadamzattyq jeti qazynanyń ishinde bolsa, túrik kárdashtardyń sol sýdy shyn máninde ulttyq qazyna-baılyq kózine aınaldyrǵany baıqalyp tur. Biraq, bul arada bizdiń aıtpaǵymyz rýhanı qazynalar jaıy edi. Qazaq danalyǵyndaǵy jeti qazyna qatarynan aqyl-parasat pen peıil-kóńildiń oıyp turyp oryn alýy beker emes. Bajaılap úńilsek, baılyqtyń keni – adamnyń ózi, onyń jan-júregi eken. «Júrekte kóp qazyna bar, bári jaqsy, Teńizdiń túbindeı-aq qarap baqshy. Sol júrekten jylylyq dostyq penen Bulaqsha aǵyp ǵalamǵa taramaqshy» deıtin Abaı ǵaqlııasy da osyǵan saıady. Olaı bolsa, qazynanyń úlkeni adamnyń óz boıynda, basty qazyna adamnyń júreginde ekendigine den qoıatyn ýaqyt jetken sııaqty. Jalpaq jahanǵa jaýhar jaqsylyqtarymen úlgi shashyp otyrǵan japon jurtynyń bir ǵana mysalyna júgineıikshi. Búginde 50 myńnan astam japondyq 100 jyldyq ǵumyrjas mejesinen emin-erkin, emen-jarqyn attap ótip otyr. Endi 15 jyldan keıin bul eldegi uzaq jasaýshylar mıllıonnan asyp jyǵylmaq. Mundaı ǵajap álemniń basqa eshbir elinde joq. Al uzaq ómir súrýdiń qupııasy mynada: japondyqtar qarym-qatynas kezinde bir-birin renjitpeýge, kóńiline qaıaý salmaýǵa tyrysatyn jer betindegi jalǵyz halyq eken. Naq osyndaı qadamy qutty eldi álem kartasynan tabý qıyn. Ekonomıkanyń keremetin biz solardan kórip otyrmyz. Kúrish egetin, qala salatyn ultaraqtaı jeri de qalmady. Olarda tabıǵı baılyq degenińiz atymen joq. Osyǵan qaramastan japondyqtar jahandaǵy eń baı ult sanalady. Baılyqqa jetkizgen de aqyl-parasat pen ǵylym-bilimi. Al endi osy ǵajaıyp jetistikterdi ejiktep aıtyp otyrýymyzdyń sebebine keleıin. Gáp joǵaryda aıtqan ult qazynasynda jatyr. Tutas eldiń tabystylyǵynyń qupııasy sol, japondyqtar óz oı-paıymdaryn tizgindep ustaýdy úırendi. Teris oılar áńgimelesip otyrǵan adamnyń kóńilin buzyp, júıkesine tıip qana qoımaı, onyń densaýlyǵyna, bolashaǵyna nuqsan keltiretinin jaqsy bilgendikten olar balaǵat, dóreki sózderdi óz tilderinen múldem tyıyp tastapty. Japondyqtardyń kóp jasaýynyń aqıqat syry, mine, osynda. Bir-birine degen iltıpat-izgilikte, syılastyqta. Izet pen iltıpat, syılaǵannyń quly bolý, shynyna kelgende, qazaqtan qalǵan. Daladaı darhandyq ta, keń peıil de, er kóńil de, jalǵyz atyn jolaýshyǵa soıyp salar qonaqjaılyq ta, zııat tektilik te qazaqtyń súıegindegi qazynaly qasıetteri ekendigi búginde tórtkúl dúnıege túgel málim-aý. Baǵzydan bergi salt-sanasy, ádet-ǵurpy, dástúr-joralǵysy, tálim-tárbıesi, danalyq sózderi – bári-bári qazaqtyń azbas-tozbas, sarqylmas asyl qazynasyna jatady. Osynyń bári, saıyp kelgende, Elbasy aıtyp júrgen ıntellektýaldy ult qalyptastyrýdyń negizi, adam kapıtalynyń altynǵa aıyrbastalmas ázız qundylyqtary bolyp tabylady. Olaı bolsa, qazaq qazynasyn ıgereıik, aǵaıyn! Uzaq ǵumyr da, yrys-bereke de ult rýhynan, ulttyń aqyl-parasaty men jan-júreginiń qaınarynan shyǵatynyn áste qaperden shyǵarmaıyq.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
