Tulǵalar týraly tolǵamdar

О́leńderdi ǵana emes, maqalalar men es­te­lik-esselerdi de aqyndar jazsa ǵoı, shirkin!.. Belgili aqyn ári jýrnalıst Ulyqbek Es­­dáýlettiń «Astana polıgrafııa» baspasynan jaryq kórgen «Ábilhaıat» dep atalatyn esse­­­ler, estelikter, joljazbalar men erkin baıandaýlar kitabyn (týyndynyń janrlyq sı­patyna avtordyń ózi osyndaı aıdar taq­qan eken) oqyǵanda osy oıǵa bekı túsesiń. Kitaptyń «Zerde», «Tanym», «Paıym» dep atalatyn úsh bólimnen turatyn órim ataý­larynyń ózi-aq oqyrmandy qyzyqty álemge jeteleı túskendeı bolady ári jı­naq­pen tanysqan kezde ol úmitiń tolyq aqta­lady. Sebebi, aqıyq aqynymyzdyń ózi osy kezge deıin udaıy halqymyzdyń talantty tulǵalarynyń ortasynda júrip, shyǵarma­shy­lyq qyzmetpen jemisti aınalysyp keledi. Al názik sezim ıesiniń, syrshyl sýret­kerdiń únemi tarpań tulparlar ispetti ta­lant­ty tulǵalar ortasynda júrýi de, baı­yp­taı qarasaq, ultymyz úshin úlken olja eken. Oǵan osy kitap kýá. О́ıtkeni, avtor sondaı tulǵalarmen birge júrgen kezdegi kórgen-túıgenderin jadynda ustap, endi mine, ýa­qyt óte kele, solardyń bárin júrek súzgi­si­nen ótkizip, móldiretip qaǵazǵa túsire bilgen. Sol arqyly búginde biz sol dara daryn ıeleriniń ózderinen de, ózgeshe qy­lyq­tarynan da habardar bolyp, búginde o dúnıelik bolyp ketken qaısybireýlerin ta­ǵy bir eljireı eske alamyz. Tipti, osy jazbalar arqyly biz olar­dy qazir de bir sát óz ortamyzda júr­gendeı sezinemiz desek te bolady. Estelik sıpatty mundaı jazbalar bizge, árıne, osynysymen de qymbat. Ulyqbek Esdáýlet – óte bilimdar aqyn. Sondyqtan onyń óz oqyǵandaryn zerdelep, osy oraıdaǵy óz paıymdaýlaryn oqyrman­dar­men bóliskeni rızashylyq sezimine bó­leıdi. Bul kitap talaılardyń kóńil kókjıe­gin keńeıtip, talant tabıǵatyn tolyǵyraq ta­nyp bilýge sebin tıgizip qana qoımaı, ta­lapty jastarymyz úshin shyǵarmashylyq bu­laǵynyń bastaýy bolýy da yqtımal. Má­selen, kitaptyń «Tanym» men «Paıym» dep atalatyn bólimderindegi «Gomer soqyr bol­maǵan!», «Ezop týraly ezýtartar», «Láıli qandaı bolǵan?», «Danteniń dastanynyń aty qandaı?», «Bethoven neden ólgen?», «Atym­taı Chehov», «Sábeńniń maýzeri», «Per­ǵaý­yndar... pıramıdalar... papırýstar... elinde», «Rýmynııa qypshaqtary», «Sýretshi Pavel Kýznesovtyń «Qazaq sıýıtasy» (árıne, biz birsypyrasyn ǵana sanamalap otyrmyz) degen taqyryptarynyń ózderi-aq jańa derekterge jany sergek jandardyń eshqaı­sy­syn da enjar qaldyrmas deımiz. Al «О́tken shaqsyz ómir nemese Ystyqkól dramasy» qujatty hıkaıaty men «Qazaqstan keleshekke krest arqalap bara ma?» degen maqalasyn – aqyn ǵana emes, tamasha jýrnalıst, el taǵ­dyryna, ultymyzdyń keleshegine enjar qa­raı almaıtyn Ulyqbektiń izdenimpaz­dy­ǵy­nyń sátti tabysy jáne oıshyldyq óresiniń taǵy bir belesti bıigi dep aıtar edik. Sondaı-aq oqyrmannyń kitaptyń «Zerde» dep atalatyn birinshi bólimindegi esse­ler men estelikterden de kóp ǵıbrat ala­ryna kúmánimiz joq. Árıne, búgingi qazaq ádebıeti esseler men estelikterge kende emes. Solardyń ishin­de esimderi qazaq qaýymyna keńinen tanymal tulǵalardyń azamattyq qyrlaryn dál ashyp, ony zaman sıpatymen salǵastyra otyryp sóz etetin, keleshek urpaqtarǵa qun­dy mura bolyp qalatyn dúnıeler de bar­shy­lyq. Ulyqbek Esdáýlettiń móltek syr­lar­dan turatyn jańa kitaby da osy qatardy ózindik aıshyǵymen tolyqtyratyn tolymdy týyndy bolyp shyqqan. Adamnyń taǵdyry árdaıym-aq adamdy qyzyqtyryp turady. Tirshilik osylaısha jalǵasa berse, halqymyzdyń keleshek urpaq ókilderi bir kezde: «Shirkin-aı, ótken HH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HHI ǵasyr­dyń basynda ómir súrgen adamdar qandaı boldy eken? Solardyń ishinde osy bizdiń qa­zaqtar qandaı boldy eken? Olardyń minez-qulqy men ulttyq bolmysy qandaı boldy eken?» degen suraqtardy ózderine qoıyp, solardyń jaýabyn izdegendeı bolsa, shyn­dy­ǵyna kelgende, olarǵa jaýapty tek kór­kem romandardan ǵana emes, eń aldymen os­yndaı sheberlikpen jazylǵan esse-este­lik­terden de taba alatynyna kúmánimiz bolmasa kerek. Uly degen ataýǵa ıe orys ádebıetiniń «altyn ǵasyry» HIH ǵasyr ekeni ras bolsa, qazaq ádebıetiniń sol «altyn ǵasyry», qazir jurt jıi aýyzǵa alyp júrgenindeı, rasynda da HH ǵasyr bolyp qalýy da ǵajap emes. О́ıtkeni, jazba ádebıetimiz negizinen osy ǵasyrda órken jaıǵanyna qaramastan, bir ǵana ǵasyrda osynshama ádebıet alypta­ry­nyń qatar ómir súrip, qıly-qıly taǵdyr keship, attyń jaly, túıeniń qomynda júrse de, jantalasa eńbek etip, bolashaqqa osyn­sha­ma mol ári qundy mura qaldyryp úlger­geni jáne sol arqyly ulttyq rýhymyzdy ózgeshe bıikke kóterip ketkeni esti kisini oılandyrmaýy da, tańdandyrmaýy da múm­kin emesteı sııaqty kórinedi. Sondyqtan da Ulyqbek Esdáýlettiń ózimen zamandas, syr­las, aralas-quralas, dos-jaran bolǵan sondaı tulǵalardyń birqatary týraly jaz­balary, sóz joq, qyzyqty oqylatyn, kóp aqparat beretin tanymdy da taǵylymdy dúnıeler bolyp shyqqan. Kitapqa engen esseler Ulyqbektiń óziniń lırıkasy sııaqty, kólemi jaǵynan shaǵyn, oıǵa baı ári meılinshe tartymdy. Taqyryp­ta­ry taýyp qoıylyp, sheshen tilmen tógil­dire jazylǵan, árqaısysy jeke bir novel­lanyń júgin kóterip turǵan bul estelikter halqymyzdyń talaı-talaı taý tulǵaly talant ıeleriniń kelbetin kóz aldymyzǵa ákele qoıady. Ári bul tizimde kimder joq deseńiz­shi? Maqsutbek Maıshekın, Ǵafý Qaıyr­be­kov, Syr­baı Máýlenov, Ospanhan Áýbáki­rov, Keń­shilik Myrzabekov, Shómishbaı Sa­rı­ev, Ja­ras­qan Ábdirashev, Toqash Berdııarov, Muqa­ǵa­lı Maqataev, Qadyr Myrzalıev, Dáýitáli Stam­bekov, Asqar Súleımenov, Ramazan Toq­tarov, Imanǵalı Tasmaǵambetov... bolyp kete beredi. Ári osylar týraly áń­gimeleý bary­synda jol-jónekeı ózge de qan­shama tanymal azamattardyń esimderi aý­yzǵa alynyp, dara minezderi men pendeshilik qylyqtary boı kór­setip jatady deseńizshi! Eń bastysy, osy kitapta tek jekelegen da­ryndy tulǵalarǵa ǵana emes-aý, tutas ulty­myzǵa tán qazaqy minezder: jan jomart­ty­ǵy, sheshendik, ázil­qoı­lyq, zamandastar men qurdastardyń bir-birlerine bazyna aıtyp, erkeleı biletindigi, sony ekinshi bireýleriniń túsine de, kótere de biletindigi sııaqty tamasha qasıetter naqty mysaldarmen órnek­telip, umytylmas áser qaldyrady. Kim bilsin, joǵaryda aty atalǵan qalam­ger aǵalarymyzǵa tán izgi qasıetterdiń kóbi sol ótken ǵasyrda ómir súrgen jandardyń ózderimen birge qalyp ta qoıar ma eken, bálkim. «Búgingi jastar bir-birimen sol aǵa­la­ryndaı etene aralasyp, erkeleı syılasa alar ma eken?», «Qazirgi qurdastar men zamandastar bir-birimen solardaı ázildesip, erkelikteri men bazynasyn tap solardaı kó­tere alar ma eken?» dep te oılaısyń keıde. Bul kitapta osy oraıda janyńdy eljiretetin derekter, shyǵarmashylyq ıeleriniń daryndylyǵyn, sheshendigi men tapqyr­ly­ǵyn, sonymen birge ózderine ǵana tán pendeshilik dara qylyqtaryn kórsetetin qyzyqty mysaldar kóp-aq. Osy kitapty oqý arqyly biz úlken shyǵarmashylyq ıeleriniń kóbiniń «bastary qalypty noqtaǵa sııa bermeıtin» kesek te kúrdeli minez ıeleri ekenine kóz jetkizemiz. О́mirde dara minezsiz dara shy­ǵar­mashylyqtyń da joq ekendigin paıym­da­ǵandaı bolamyz. Tómende osyǵan birer mysal keltire ketpesek, bálkim, bul maqalany jazýdyń máni de bolmastaı kórindi bizge. Onyń ústine, bir myń dana kitap kimge jetedi? Oqyrman eń bolmasa, gazet arqyly «dámin tatsyn». Máselen, sol kezde Arqalyqta turatyn belgili aqyn Qonysbaı Ábilevke KSRO Jazýshylar odaǵyna múshelikke ótý úshin kepildemeni dańqy dúrildep turǵan satırık Ospanhan Áýbákirovtiń ózi bermek bolady. Sóıtse, Osaǵań marqumnyń qoltańbasy jurt­tykinen ózgesheleý eken: «O»-sy qaǵaz­dyń jarty betin alyp, aıaǵy shımaılanyp bitetin kórinedi. Dosyna kepildeme alý úshin arada júrgen kitap avtory áńgimesin odan ári bylaı órbitedi: «Oqshyraıǵan «O-ǵa» osqyryna qarap qaldym. Obadaı bolǵan «O» árpi kózime ersi kórinip-aq turdy. – Osaǵa, mynaý shımaıyńyz ne? – dedim men. – Erepeısiz úlken ǵoı. – О́zimniń qolym osyndaı, – degen Osaǵań jaıbaraqat. – Kishireıtip qoıyp bermeısiz be, bul Máskeýge deıin baratyn qaǵaz ǵoı. Bireý-mireý qol emes, qur shımaı eken dep senbeı júrse qaıtemiz? – deımin shyryldap. – Qansha qoısam da qolym osyndaı! Basqasha qoıa almaımyn. Odaqtaǵy el biledi. Osy qolymdy qoıyp talaı kitap jazǵan­myn, osy qolymdy qoıyp, talaı qalamaqy alǵanmyn. Eger bul Ospanhannyń qoly emes dep senbeıtin bireý tabylsa, meniń myna múshelik bıletimdi qosa aparyp kórsetińder. Budan bylaı osy bılettiń maǵan keregi de shamaly. Má, qosa aparyp ótkiz, – dep «Soıýz pısateleı SSSR» degen altyn jazýly alaqandaı qyzyl kýáligin kepildememen birge maǵan ustata salǵany... «Almaımyn», – dep shyr-pyr bolyp, jeńgeıge qaldyryp, qashyp shyqqandaı bolǵam… «Endi maǵan keregi shamaly», – dep edi jaryqtyq... Bir aıdan keıin baqılyq boldy. Dámi taýsylǵanyn sezip júrgen eken-aý dep oıladym («Kepildeme», 27-28 bb.). Ulttyq ádebıetimizde teńdesi joq satırık bolǵan, shyǵarmalary sııaqty, óziniń de tula boıy kúlkiden ǵana jaratylǵan Osaǵań marqumnyń bul qylyǵyna qalaı kúlmeısiń, qalaı saǵyna eljiremeısiń? Áıtpese, kitaptyń aqyn Toqash Berdııarov týraly áńgimelenetin «Tentek Toqash» dep atalatyn essesin alaıyq. Aqyn aǵasy ja­ryqqa shyǵýyn kópten kútip júrgen kita­bynyń sol jyldyń josparynan taǵy da tú­sip qalǵanyn bilgende, onyń sebebin basy­lym­nyń redaktory bolǵan Ulyqbek inisinen de kóredi de, aýyr til tıgizip alady... Mun­daı­da namysty inisi qarap tursyn ba, ja­ǵa­synan ala túsedi. Máseleniń mán-jaıyna son­da ǵana qanyqqan Toqash aǵasy óziniń jań­saq ketkenine kózi jetken soń, inisinen taban astynda keshirim surap, ony «Qa­lam­ger» kafesine ertip aparyp aıybyn jýady... – Toqa, – deıdi endi bir sátte aǵasyna degen ashýy tarqap, jaıbaraqat áńgimege kirisken inisi, – Tóleýjan Ysmaıylov, Tólegen Aıbergenovter týraly aıtyp berińizshi. Jas kezderinde qandaı edi? Solarmen de talaı júrgen shyǵarsyz?.. – Naǵyz aqyndar edi ǵoı. Janyp turǵan ot bolatyn. Tóleýjan, Tólegen, Muqaǵalı, Qu­dash – bári shetinen myqty edi. Ol uzaq áń­gime. Solardyń bárin araqqa úıretken men edim. Bári ólip qaldy. Men tiri júrmin» (39 b.). Al endi baıyptaı qaraǵan janǵa osy shap-shaǵyn estelikte bári de bar. Tentek minez de, sondaı bolǵanyna qaramaı, aqıqat­tyń aldynda tik turyp, óz kinásin lezde moınyna alǵan kisilik te, ininiń aǵaǵa degen kishiligi men keshirimdiligi de bar. Taǵy bir mysal. Ulyqbek – Máskeýdegi ádebıet ınstıtýtynyń stýdenti. Otbasy bol­sa shıetteı balalarymen Almatyda. Ol kezdegi jastardyń turmys jaǵdaıy da belgili ǵoı, alyp bara jatqan artyq-aýys aqsha kimde bola qoısyn? Sóıtip júrgende, Más­keýdiń «Lıteratýrnaıa ýcheba» jýrnalyna Ul­yqbek­tiń bir top óleńderi jarııalanyp, soǵan 150 som qalamaqy qoıylǵan bolyp shyǵady. Bul ol kezde bildeı bir ınjenerdiń aılyq ja­la­qysy shamalas qomaqty aqsha. Avtor sony alýǵa barsa, redaksııa ony Qa­zaq­stan Jazý­shylar odaǵynyń adresine jónel­tip jiberipti. Almatyǵa kelgen soń izdestirip kórse, ony Jarasqan Ábdirashev aǵasy senimhat arqyly poshtadan alyp, Shómishbaı Sarıev dosy ekeýi «iship qoıǵan» bolyp shyǵady. «Qalaı?» – dep suramaı ma mundaıda inisi? «– Qalaı deriń bar ma, kádimgideı... – Kádimgideı? Sonda... poshta ony senderge qalaı berip júr? Izveshenıe meniń atymda ǵoı. – Sóz bolǵanyńa. Balamysyń degen! So­ny da bilmeı... Kádimgideı, seniń óz atyńnan senimhat jazyp, óz qolyńdy qoıyp, Jazý­shy­lar odaǵynyń mórin soqtyryp, poshtaǵa sol senimhatty aparyp ótkizip, aqsha alyp, sosyn ... kafege baryp, jaqsylap toılap, iship qoıdyq... Basqa bireý emes, seniń óziń­niń densaýlyǵyń úshin... ózińniń óleńderiń úshin... Qulaǵyń qatty shýlaǵan shyǵar? – dep «jubatady» aǵasy inisin («Iа, Djambýl Djabaev, doverıaıý...» (150 b.). Sóıtse, olar osyndaı jolmen Shym­kent­tegi Tursynaı Orazbaevaǵa, Mańǵystaýdaǵy Temirbek Medetbekovke, tipti, o dúnıelik bo­lyp ketkenine ǵasyrdan asqan Jambyl babamyzǵa áldeqalaı alys jerlerden kelgen qalamaqylardy senimhat alý jolymen «toılap qoıǵan» bolyp shyǵady. Bul kóp ulttar úshin jat (máselen, Eýropa jurty mundaı áreketiń úshin sotqa súıreýi de múmkin), negizinen bizdiń qazaqqa ǵana tán qylyqtar shyǵar dep oılaımyn. Adam men adamnyń arasyn qý dúnıe men kúnshildik asha bastaǵan, adam men adamdy kóbine-kóp taǵy da sol qý dúnıe men osy joldaǵy múddelestik qana jaqyndastyra bastaǵan myna zamanda sol aǵalarǵa tán jaqsy qasıetter saqtalyp qalar ma eken? Bul da suraqtardyń suraǵy bolsa kerek. Aqyn ári pýblısıst Ulyqbek Esdáý­let­tiń talantty tulǵalar týraly bul kitaby oqyrmanǵa osy tóńirekte oı salýymen de qundy degimiz keledi. Ábdimútál ÁLIBEKOV, jýrnalıst.