Myńjasar MAŃǴYTAEV

Qazaq mádenıeti aýyr qazaǵa ushyrady. Belgili kompozıtor, Qazaqstannyń halyq ártisi, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syıly­ǵy­nyń laýreaty Myńjasar Mańǵytaev dúnıe saldy. Myńjasar Mańǵytaev 1937 jyly 23 jel­toq­sanda Ońtústik Qazaqstan oblysy Sháýildir (Oty­rar) aýdanynyń Maıaqum aýylynda týǵan. 1965 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasyn Q.Qojamııarovtyń klasy boı­ynsha bitirdi. Osy jyly eńbek jolyn Qazaq SSR Mádenıet mınıstrliginiń óner basqarmasynda aǵa ınspektor bolyp bastady. 1967-1969 jyldary Qa­zaqstan Kompozıtorlar odaǵynyń jaýapty hat­shy­sy, 1969-1976 jyldary «Jazýshy» baspasy óner jáne mýzyka redaksııasynyń bas redaktory qyz­metterin istedi. Kompozıtor M.Mańǵytaev budan keıin birqatar jyldar shyǵarmashylyq jumysta boldy. Al 1988-1991 jyldar aralyǵynda Almaty oblystyq mýzy­ka qoǵamyna tóraǵalyq etti. 1991-1993 jyldary Qazaqstan Kompozıtorlar odaǵy tóraǵasynyń bas keńesshisi, al 1997 jyly respýblıkalyq dárejede zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin ekinshi hatshy mindetterin atqardy. Shyǵarmashylyǵyna ulttyq sazdyń boıaýyn tıimdi paıdalana bilgen Myńjasar Mańǵytaev sol úrdispen “Otyrar” operasyn, “Qozy men Baıan” baletin, “Arman”, “Qulager” sımfonııalyq poema­la­ryn, “Sheksiz mahabbat” oratorııasyn, “Aqsaq qu­lan”, “Qarataý áýenderi” atty horǵa arnalǵan poe­malaryn, uly Abaıdyń óleńderi boıynsha birneshe áýen jazdy. Onyń úsh júzden astam ánderi, vo­kaldyq-hor, aspaptyq, sımfonııalyq oratorııa-kan­tatalary, orkestrlik poema-sıýıtalary, kıno­fılm­der men spektaklderge jazǵan mýzykalary zaman tynysyn, ómir kelbetin, dúnıe sulýlyǵyn jyrǵa qosty. M.Mańǵytaev halqynyń án ónerine sińirgen osyndaı eńbekteri úshin 1998 jyly Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵyn alyp, 2006 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Abzal azamat, belgili kompozıtor Myńjasar Mańǵytaevtyń jarqyn beınesi bizdiń júregimizde árdaıym saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet mınıstrligi.   Jany sulý sýretker edi Ajal degen aýyr sóz eken. Myńjasar Mańǵytaev ómirden ótti degendi estigende eseńgirep qalǵanym ras. Bizdiń zamandas kompozıtorlardyń ishinde Myń­ja­­sardyń azamattyq bolmysy da, kompozıtorlyq talanty da bir sırek kezdesetin jarqyn tul­ǵa edi. Biz Shámshi Qaldaıaqov ekeý­mizdiń ánderimiz 1958 jyl­dyń alǵashqy aılarynda efırge shyqty. Sol tusta kompo­zı­tor­lyq fakýltette oqyp júrgen Myńjasardyń eshkimge uqsamaı­tyn lırıkalyq án-romanstary gazet-jýrnaldarda kórinip, radıoda aıtyla bastady. Sol ánder­diń ishinde Qazaqstan týraly úl­ken patrıottyq sezimmen jazyl­ǵan «Izdedim seni» (sózi N.Shá­kenovtiki) degen áni keń tarap, jurtty birden baýrap aldy. Al kapellaǵa arnap jazǵan «Aqsaq qulan» hor poemasy, sımfonııa­lyq shyǵarmalary, ózge de dú­nıe­leri ony jan-jaqty tanyt­qan, kórkemdigi bıik týyndylar boldy. Ol qandaı shyǵarma jazsa da ulttyq kolorıti tunǵan týyn­dy­lar retinde kompozıtorlar men dırıjerler, mýzyka mamandary arasynda árdaıym joǵary baǵa­lanyp júrdi. Ol óz aldyndaǵy uly ustazdary A.Jubanov, E.Brý­sılovskıı, L.Hamıdı, M.Tóle­­baev, B.Baıqadamov, Q.Mýsın sı­ıaqty mýzykanyń iri janrla­ryn­da jazatyn ataqty kompozıtorlar Myńjasar Mańǵytaevtyń ár janrdaǵy shyǵarmalaryn qyzy­ǵyp tyńdaıtyn edi. Bul onyń sýretker retinde ózgeshe jara­tyl­ǵan bolmysyn dáıekteıtin. Al adamgershilik parasaty, adaldy­ǵy, ómirdegi tazalyǵy Myńja­sar­dy óz áriptesteri ortasynda súıkimdi etti, bedeldi etti. Men án janrynda Myńjasar Mańǵytaevtyń án-romanstaryn   jaqsy kóremin. Onyń ashyq ja­r­qyn barıton daýsy boldy. Ol óziniń ózegin jaryp shyqqan án-romanstaryn oryndaǵanda ánshi­lerdiń ózin rahatqa bóleıtin. Men Qazaq radıosynyń mýzyka redaksııasyn basqarǵan jylda­rym­da qadirli áriptesimmen baı­lanysta boldym. 1984 jylǵa deıin efırge shyǵatyn ánderin jaz­dyrýǵa jetekshilik ettim. Ol ónerde ózeýregen joq. Ataq­qumar emes edi. Naǵyz mý­zykamen tynystaıtyn jany su­lý sýretker edi. Onyń qazaq mý­zy­ka tarıhynda alatyn orny erek­she dep bilemin. Amal ne, jazmyshtyń isi osy­laı bolyp tur. Sábı keıpindegi Myń­jasar dosym, qosh, qosh, qosh! Ilıa JAQANOV, kompozıtor, jazýshy.   Qazaǵyn súıgen azamat Myńjasar Mańǵytaev qazaq mýzykasyndaǵy iri tulǵa ekenin dáleldep jatýdyń ózi basy artyq nárse. Ol iri formadaǵy sımfonııadan bastap kúndelikti radıoqabyldaǵysh, teledıdardan ándetip jatatyn ke­remet ánderimen de tanymal bolǵan kisi. Klas­sı­ka­lyq opera da jazdy. «Otyrar» degen operasynyń premerasyn kóre almaı ketip barady, ókinishtisi sol ǵana. Al bylaı alǵanda, ol kisi qalam tart­paǵan mýzykanyń túri joq. Pesadan bastap, án, opera, sımfonııalyq shyǵarmalar jazdy. Mysaly, Aqan seri týraly «Qulager» poemasyn tyńdap otyrsańyz, kisiniń júregin eljiretedi. Aqan seriniń búkil ómi­rin, qoǵamdaǵy ornyn, adaldyq, ádildik jolyn­da­ǵy kúresin mýzyka tilimen ǵajap jetkize biledi. Myń­qań ózi qazaqy psıhologııadaǵy, qazaq turmy­syn, mádenıetin óte jaqsy biletin kompozıtor edi. Tili jatyq, dini berik, dili zerek. О́z ultynyń ónerin, má­denıetin, rýhanııatyn júregimen, jany­men túsingen jan. Osy qasıetteriniń nátıjesinde ol shyǵarǵan saz áýenderdiń barlyǵy jurtshylyqtyń kókeıine ba­ryp qonaqtaı qalatyn. Máselen, «Qa­ra­góz», «Izdedim seni», «Aq marjan» sııaqty ánderi aýyzdan-aýyzǵa aı­tylyp júr. Qaı jerde jıyn-toı, el-jurt jınal­ǵan jerde onyń ánderin jas bolsyn, egdesi bolsyn jabylyp aıtyp jatady. Bul neni kórsetedi? Bul kompozıtordyń halyqshyldyǵyn, ult­jandylyǵyn, óz halqynyń mádenıetin tereń meńgergendigin kór­se­tedi. Sondyqtan oǵan berilgen Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty degen ataq­­tar tegin bolmasa kerek. Ol shyn máninde hal­qynyń mahabbatyna, súıispenshiligine bólengen óner ıesi. Súıkimdi, sonshalyqty aq jar­qyn, jazyq mańdaı, aq jarma, ańqyldaǵan aq kóılek jaǵaly aǵa­myz edi. Biraq sol ańqyldaǵan minezine saı ar­tynda samaldaı esken ánderi, mýzykalyq shyǵar­ma­lary qaldy. Oılaımyn, sol muralaryn medet tu­tý­dan basqa pende bitkende shara joq. Jatqan jeri keń, nury peıishte shalqysyn. Áshirbek SYǴAI, ónertanýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.   Zamandasym, syrlasym-aı... Keshe ǵana ańqyldap, aramyzda júrgen, óner­degi úzeńgiles jandardy qapyda ajalǵa qımaıdy ekensiń. Kútpegen qaza boldy. Myń­jasar aramyzda áli myń jasap júre beretindeı kórinetin. Qurdas bolmasaq ta, zamandas edik. Endi mine, Mańǵytaevtaı maıtalmannan da kóz jazyp qaldyq. Osydan biraz ýaqyt buryn, «Qazaqstan» tele­­arnasyndaǵy Nurǵalı Núsipjanovtyń shy­ǵar­mashylyǵyna arnalǵan «Kesh jaryq» baǵ­dar­lamasynda qatar otyryp, hal surasyp, qaý­qyl­dasyp qalyp edik. Sońǵy ret kóriskenimiz eken. Ol saz álemine óziniń qoltańbasyn qaldy­ryp ketti. Birqatar ánderin shyrqadym. Núsip­janov ekeýmiz keıbir ánderin dýetpen   oryn­da­ǵan  kezderimiz boldy. Ony ánsúıer qaýym umyt­paǵan da bolar?! «Almatynyń aq túni» atty ánin Qazaq radıosynyń «Altyn qoryna» jazdyrǵanymyz esimde saqtalyp qalypty. Mańǵytaev bedeldi, belgili, shoqtyǵy bıik kompozıtorlar sanatynan oryn alatyn. Ol jáı ǵana ánder týǵyzyp qoıǵan joq, kúrdeli mý­zy­kalyq shyǵarmalar jazdy. Romanstaryn aıtpa­ǵannyń ózinde, sımfonııalyq shyǵarmalary, hor­dyń oryndaýyna arnalǵan týyndylary on­yń shabytty sazger ekenin moıyndatty. Keıbir kór­­kem fılmderdiń de mýzykasy Mańǵy­ta­ev­tiki eken­digin ekiniń biri bile bermeıdi. Opera sal­a­synda da kompozıtorlyq qarymyn kórsete aldy. Meniń esimde Myńjasar jany jaısań azamat retinde qalady. Keń jigit bolatyn. Bir-bi­rimizdiń shyǵarmashylyǵymyzdy syılaıtyn edik. О́nerde óz orny bar Myńjasardaı jannyń joqtyǵy bilinip turar. О́kine otyryp, qazaqtyń belgili kompozıtorynyń arýaǵyna bas ıip, jatqan jeriń jaıly, topyraǵyń torqa bolǵaı dep kóńil aıtýǵa týra kelip tur. Eskendir HASANǴALIEV,  Qazaqstannyń halyq ártisi, kompozıtor.   Ánderin búkil el-jurt oryndaıtyn Myńjasar Mańǵytaev – biz­­diń bala kezimizden el aýzyna ilikken, ánderin búkil el-jurt bolyp súıip oryndaıtyn kási­bı deńgeıi óte joǵary kompozıtor edi. Onyń ánderin Roza Baǵ­lanova, Bıbigúl Tólegenova, Ermek Serkebaev sııaqty tanymal ánshilerimiz oryndap, sahnaǵa shy­­­­ǵarǵan. Sonymen qatar klas­sı­kalyq dúnıelerge de baryp, kóptegen sımfonııa, operalar dú­nıege ákeldi. Ol eńbekteri opera jáne balet teatrynda talaı ret qoıylyp, eldiń qurmetine bólen­di, halyqtyń rýhanı qajetin óte­di. Myńkeń ómirge óte qushtar, sondaı bir elgezek, óte sergek jan bolatyn. Búkil el men jurt­tyń alǵysyna bólengen qadirli azamat edi. О́zi de úlkendi úlken­deı, kishini kishideı qurmetpen kú­tetin, qurmetteıtin. Ol – Qa­zaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Talaı bedeldi jıyndarda óziniń tul­ǵalyq kelbetin kórsete oty­ryp, ulttyq ónerimizdiń, ulttyq mádenıetimizdiń naǵyz jana­shy­­ry bola bildi. Myńqa, jat­qan jeriń jaıly, topyraǵyń torqa bolsyn. Temirhan MEDETBEK, aqyn, Memlekettik syılyqtyń ıegeri.