Boz dalanyń boztorǵaıy

Esenbaı ekeýmiz kún qurǵatpaı telefonmen jıi sóılesetin edik. Jáne bir kúnde áldeneshe ret... Onyń júregine jyr, saraıy­na sóz qonǵan jan edi ǵoı, kez kelgen taqy­rypta esip sóılep, kósip oı qorytatyn, sodan da áńgimemiz uzaqqa ketip, telefon tut­qasyn qımaı-qımaı ornyna qoıatynbyz. Sharshamaı sóılesetin kúnder-aı... Sodan, osy taıaýda – ómirden óteriniń al­dynda Esenbaı maǵan telefon shaldy da: – Endi negizgi sharýaǵa kósheıik. Myna jazǵanymdy tyńda! dep maǵan buıyra sóı­lep, jazǵandaryn oqı jó­nel­di: «Anaý bir shaq­ta ata-ananyń alty jasar «qýanysh dá­risi» edik, endi eldiń jetpistegi «ýaıymshyl kárisi» bolyppyz. Toıyp kekirip – toı­laıtyn emes, tolymdy tirlik tyndyrdym ba dep ókinip – oılaıtyn keziń eken. Aqıqaty osy: men ózimdi áli kúnge deıin elý jyl buryn aq batasyn alý úshin bir top óleńin Ábý Sársenbaevtyń aldyna ákelip turǵan jas talapker sııaqty sezine berem. Kóp ǵumyr alys aýdanda arpalysyp ótkesin be, álde qanshama janyń men qa­nyń­dy berip jasaǵanmen, kúnkóristik jumys-qyzmet bir bólmeniń bosaǵasyna baılanǵan ádiletsiz­dik­terge qorlanǵandyqtan ba, áı­teý­ir, úl­ken-kishimen, tustastarymmen shúı­ir­­kelese ketýge úıirligi joq tuıyq minez taýyp, óneboıy saıaq ómir súrý úrdisine úı­renip ketkendeımin. Almatyda Áýezovten dáris alyp kelip, ýnıversıtette dos qaýym arasynda ájep­táý­ir «aqyn ataǵy» jaıylyp úlgergen jas ádebıetshiniń joǵary bilimdi muǵalimderi saýsaqpen sanarlyq Aqtóbeniń Jarqamys atalatyn eldi mekeninde birinshi synyp balalaryn oqytyp júrgenin kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi! Jany jalǵyzdyqtan jabyǵyńqy, kóńili júdeý... Sondaı kúnderdiń birinde «Mádenıet já­ne turmys» (qazirgi «Parasat») jýrnalynan satıra sardary Ospanhan Áýbákirovten hat kelgenin qalaı umytarmyn! Aýylǵa atta­na­rymda atalyq aq tileýin amanattap, bir top óleńim respýblıkalyq jastar gazetinde ja­ryq kórýimen quttyqtap: «...osy baǵytyń­nan tanba da alasarma», dep aq qaǵaz arqy­ly úshbý sálem aıtqan Ábý ákemniń aqsha bulttaı lebizin eń qundy qujat esepteımin. Bular jáne 1971 jyly shyqqan on bir tıyndyq «Bozala tań, boztorǵaı» syndy tuń­ǵysh kitabym men odan keıingi jyr jı­naqtarym jóninde mezgil-mezgil merzimdi baspasózde kóringen syn-pikirler shyǵarma­shy­lyq beıimime shyn yqylas-beıil bildirgen «túgel sózdiń» túp atasy – meniń Maı­qy bılerim ispetti. Men osy dúnıelerdiń bira­zyn saǵan jibereıin», dep edi Esenbaı dos. – Iá, jiber! – dedim men. Esenbaı ketti. Ol týraly qalamdasta­ry­nyń pikir, jyrlary qolymda qaldy. Já, retimen oqyp kórelik.   Hat Qurmetti Dúısenbaev joldas! Sizdiń «Qaıtqan qazdarǵa qarap turyp» degen óleńińizdi aldyq, aldaǵy nomerlerdiń birinde jaryq kórmek. Al endi siz, múmkin bolsa, tez arada qaıda, qandaı qyzmet atqa­ra­tynyńyzdy, qandaı oqý bitirgenińizdi, so­syn ózińizdiń tvorchestvońyz jóninde túsinik berseńiz. Daıyn óleńderińiz bolsa, sýretińizben qosa jiberińiz. Jaýabyńyzdy asyǵa kútemiz. Sálemmen, «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynyń qyzmetkeri O.ÁÝBÁKIROV. Sentıabr, 1963 jyl.   Ábý Sársenbaevtyń aq tileýi Esenbaı, esenbisiń, ulym! Seniń aldyńda uıatty bolyp júr edim. Keshe bir ýh, dep dem alǵandaı boldym. «Lenınshil jastyń» sanynda tórt óleńiń jaryq kórdi. Bunyń úshin gazettiń redak­to­ry Sher­hanǵa rahmet aıtyp hat jazǵaısyń. 28 fev­ralǵa deıin onyń qolyna tımegen eken. Sol kúni men biraz ókpe aıtqan edim. Barǵan boıda taptyrtyp alyp, kezekti sa­nyna orna­las­tyrypty. Daıyn materıaldy aldyrtyp tas­taǵan bolsa kerek. Búgin ózine telefon arqy­ly rahmet aıtqaly otyrmyn. Alǵashqy adymyńmen quttyqtaımyn. Osy baǵytyńnan tanba da alasarma. Atalyq tilekpen ÁBÝ. 02.1964 j.   Talap jáne talant (Tuńǵysh kitaptar serııasyn oqyǵanda) Kezinde aqyn Taıyr Jarokovtyń usyny­­sy boıynsha jaýqazyn jyrlarymen kórine bastaǵan jas talapkerlerdiń tyrnaqaldy dúnıelerin jeke kitap etip shyǵarý qyzý qolǵa alynǵan eken. Mine, sol ýaqyttan beri «Tuńǵysh kitap» degen atpen jyl saıyn jyr balapandarynyń jeke jınaqtary úzbeı shyǵyp keledi. Aqyn Esenbaı Dúısenbaev óziniń al­ǵash­qy óleń kitabyn «Bozala tań, boztorǵaı» dep atapty. Jınaqtyń al­ǵash­qy betin ashqanda-aq dala dep tynymsyz soqqan jú­rek­tiń lúpilin sezemiz. Aqyn óleńderinde tir­likke qushtar jannyń typyrshyǵan tal­py­nysy bar. Birde kóz aldymyzda: «Boz­jor­ǵa» deıtin kúı tógip, dombyra – dala jata­dy kerilip». Endi birde: «Boz baýyr aspan ıip bir, Rahat jańbyr quıyp tur. Tobyqtaı ǵana boztorǵaı Torańǵydan alasa, Tobylǵydan bıik tur. Tolqyn-tolqyn kúıine Toqsan taraý syıyp tur. Tylsym tartyp dúnıe, Tyńdaı berdi uıyp qyr», degen allıterasııamen berilgen óleń joldaryna móldi­rep qana syıyp turǵan dala sýretine qyzyǵa da tańyrqaı qaraımyz. Qanshama tyń da áser­li dınamıka bar deseńizshi! Asyly, aqyn – tabıǵat perzenti. Sondyqtan oǵan «ta­bıǵattyń» tili ana tilindeı túsinikti; ta­bıǵatty, ásemdik álemin jyr kestesine tú­sirý – aqyn úshin úlken murat. Naǵyz aqyn­nyń bolmysy, stıhııasynyń ózi osyny belgileıdi. Osy stıhııa, tabıǵatqa jan bitiretin qasıet E.Dúısenbaev óleńderinen anyq tabylady. Aqyn ózin tabıǵattyń bólshe­gin­deı bilip, tentegindeı erkin sezinedi. Taban jerdegi tereze – belden Tabıǵat tańǵy qol berip, Torala, torkóz keregelerden Top ete túser jol kelip, – degen joldardy oqyǵanda, avtordyń ekiniń birine tanys qarapaıym ǵana kórinisten áp-ádemi oı týyndatqanyn kórip qýanamyz. Tek osyndaı sátti óleńder Esenbaı Dúısenbaev tvorchestvosynda  molaıa berse dep tileısiń. Janbolat AÝPBAEV, QazGÝ-diń 3-kýrs stýdenti. «Juldyz», №7, 1972 j.   «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy...» Astanadaǵy Ortalyq konsert zalynda, Uly Abaıdyń 150 jyldyǵy qurmetine ótki­zil­gen jyr músháırasynda 22 aqyn júlde­ger atanyp, baǵaly syılyqtarǵa ıe boldy. Bas báı­gege Almaty qalalyq ákimshiligi «Gaz-3102» markaly jeńil máshınesin tikken edi. Ony aqyn Esenbaı Dúısenbaev ıelendi. Al birinshi júlde (1000 dollar) Iranbek Oraz­ba­ev­qa berildi. Odan keıingi júldeler aqyn­dar aq­sa­q­aly Hamıt Erǵalıev pen aqyn Gúl­nár Sa­lyqbaevaǵa (ekeýine de túrli-tústi televızor jáne 400 dollar), sondaı-aq T.Molda­ǵa­lıev, S.Turǵynbekov, J.Eleýsizova, Á.Qaıyr­bekov (200 dollar jáne kilem), A.Egeýbaev, Q.Asanov, Ǵ.Jaılybaev, M.Aıthojına, B.Ja­qypov, Q.Buǵybaeva, M.Netalıev, B.Úsenbaev (100 dol­lar, kilemshe), Sh.Sarıev, Q.Álimbek, T.Esimjanov, T.Sarybaev, J.Bódeshev, Ǵ.Jan­dy­­baev­tarǵa yntalandy­rý syılyqtary tabys etildi. Sáken IMANASOV. «Egemen Qazaqstan», 12 tamyz, 1995 j.   Bıik deńgeıdegi aýdarma – ...«Dıýanı hıkmettiń» qazaqsha sóı­le­ýi­ne S.Bıtenov (1990), H.Imanjanov (1991), M.Jarmuhamedov, M.Shafıǵı, S.Dáýituly (1998) úles qosty. Kórkem aýdarmaǵa J.Ábdirashev atsalysty. Al aqyn Esenbaı Dúısenbaıuly jasaǵan aýdarmanyń (1998) kórkemdik sapasy men dáldigi bıik deńgeıde ekenin erekshe atap ótý kerek. Rymǵalı NURǴALIEV. «Egemen Qazaqstan», 29 qarasha, 2000. * * * – ...Áńgime resmı baǵalaný, ıakı baǵa­lan­baý týraly bolsa, ol úshin ýaıym jeýdiń qajeti joq. Ýaqyt árkimdi óz ornyna qoıady. Kezinde depýtat bolǵan, delegat bolǵan, ıaǵnı resmı shen-shekpenniń qyzyǵyn kórgen­der­diń kóbisi kózden ketken soń, kóńilden de ketkenin kórip otyrǵan joqpyz ba. Nemese, kerisinshe, mysaly, mektepte bizge Turma­ǵan­bet aqyndy Lenındi tuńǵysh jyrlaǵan aqyn dep mıymyzǵa quıdy. Sóıtsek, Tu­re­keńniń qudireti basqa eken. О́z basym Ture­keńniń qazaq poezııasyndaǵy ornyn Abaı men Maǵjannyń ortasynan izdeımin. Shasha­syna shań jýytpaıtyn mundaı shalqar shaı­yr, sózdi ǵajaıyp qaqpaqyldaı biletin mundaı sheber, oılary búgin de, erteń de tozbaıtyn mundaı fılosof tipti eshqandaı marapatqa zárý emes! Áli talaı aqynnyń basyn shulǵytady. Nemese, sóz qadirlegen qaýym úshin Esenbaı Dúısenbaevtyń laýreat bolǵany ne bolmaǵanynyń, stıpendııa ala­tyn­dardyń tizimine engeniniń ne enbegeniniń ne qajeti bar? Meıir qandyratyn káýsar jyr­ǵa shóldegen kezimde, ıakı sheberlikke ta­ńyr­qaǵym kelgen kezde, men Esenbaı kókem­niń kitabyn izdeı bastaımyn. Júrsin ERMAN. «Qazaq ádebıeti», 11.08.2000   Qus muńy (Esenbaı Dúısenbaıulyna) Kóktemgi dala tańynda Jelpidi samal sanany. Aqynnyń alaqanynda Boztorǵaı jumyrtqalady.   Qubyldy gúldiń túsi myń, Kógildir kókke bult órlep. Uıasyn dala qusynyń Tal besikteı jyr terbep...   Basylar ishki kúıigiń, Tirlikke mynaý qarasań: Jumyrtqa-saýyt búıirin Qaq jaryp shyqty balapan...   Qustardyń muńyn jyrlaǵan Talǵamy bıik tekti adam. Boztorǵaı kórsem shyrlaǵan – Esaǵam ba eken dep qalam... Járken BО́DEShULY, 20.06.2003. Osy materıaldardy alǵan soń Esenbaıǵa telefon shalǵanmyn. Sóıtsem Esenbaıdyń arhıvinde mundaı pikir, hattar, jyrlar áste mol eken. 60, 70 jasqa tolǵanda joldanǵan quttyqtaýlar, óleńderdiń jetkilikti ekenin aıtty. Dáýir-aı, adam az ǵumyrynda kimmen syrlas, syılas bolmaıdy, sol ara-qatysty Esekeń uqypty jıystyryp júredi eken. Sony aıtty... Pendelik ómir-aı, jalǵan dúnıe! Qansha báı­ek qaqqanmen eshkim de ajalǵa arasha bola almadyq qoı, dáriger de, basqa da... Endi mine, Esenbaı dostyń ómirden ótkenine de 40 kún tolyp qalypty. Jylǵadan aqqan sý sııaqty zy­myraǵan ýaqyt. Otbasy, bala-shaǵasy 9 qyr­kúı­ekte aqynnyń qyrqyn beremiz dep otyr. Iá, bári óter, bir ókinishtisi Esenbaı aq­yn óm­ir­den tez attanyp ketti, endi bizdi onyń mu­ra­lary – jyrlary ju­ba­ta­dy. So­ńyn­da jary Na­zym, Gúlsim, Rýdakı bas­taǵan ul-qyzdary qal­dy, buǵan da shúkir­shilik etemiz. О́zi óler­deı súıgen eli, jurty, halqy bar. Bul – úlken tirek! Endigi tilek: Alla al­dynan jarylqa­syn, ózine ımany jol­das bol­ǵaı! Tek, tiriler endigi jerde ózi­niń boztorǵaı aqynyn áspettep, ar­daq­tap ótse bir saýap. Onyń atyna kóshe, mektep berilse, baspalardan kóp tomdyqtary shyq­sa (murasy 10 tomdaı), týǵan óńiri Baı­ǵanın aýdanynda, Aqtó­be­de (ózi Aqtóbe qala­sy­nyń qurmetti azama­ty ǵoı), Almaty qala­larynda eskertkish belgi, taqta ornatylsa ıgi. Aqyn­nyń basy qa­raı­tylýy kerek. El bolyp ju­mylar kez osy kez, bul tusta taǵy túrli dá­rejedegi pendelik ataq-dańq qýmaı, aqyn­nyń tirliktegi esesi ketken eńbegi eskerilip, Alash azamatynyń ádebıettegi bedeli alǵa shyq­sa nur ústine nur dermiz. Qaıran, Esenbaı-aı, halqymyzdyń bir­týar aqyny, biz seni tirlikte umytpaspyz. Sen týraly sózdi ǵumyr barda áli talaı aı­tar­myz da, aıta berermiz... Izdeımiz seni, boz­torǵaı dos! О́ıtkeni, sen bul ómirde ult­tyń uly, alashyńnyń adal perzenti bo­lyp óttiń. Bul – shyndyq! Qoǵabaı SÁRSEKEEV, jazýshy.