Dúldúldiń dúbiri

О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine myń oılanyp, júz tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep.   Já, jamaǵat! Sabyr, sabyr... Bir aýyq aqynnyń ózine des berelikshi!   Eski dúnıe esigin teýip ashyp, Kirip keldi ol júzinen jalyn shashyp. Bosaǵada turmady, tórge umtyldy, Buzyp-jaryp, eńserip, erkin basyp. Kerbez áıel syqyldy dúnıe pań Qylyǵyna jigittiń bulqan-talqan. Ala kózben bir qarap dúnıege Aqyn turdy azyraq bolyp ań-tań. Dúnıe-bazar, aralap kete bardy, Tilin uqty, syryn da tez ańǵardy. Sý ornyna jutty da aqqan jasty, Kúı ornyna tyńdady qaıǵy-zardy. Jalbaryný, úhileý, bos daýryǵý, Bireý ólgen, bireý saý, bireý aýrý. Jylaǵan kóp, kúlgen az, ósek gý-gý, Azan-qazan, beımaza, dúnıe ý-shý. Osy shýdy qaq jaryp shyqty bir ún, Estimegen dúnıe muny buryn, Bostandyqtyń búrkiti sańq-sańq etip, Qanatymen sypyrdy dúnıe kirin. Aqyn sonda álemge aıtty shynyn, Dedi ol: «Jańa dúnıe jarshysymyn». Bar daýsymen aıqaılap jiberdi kep, Jer qulaǵyn tyndyrdy daýsy munyń. Dúnıe shýyn bul daýys ketti basyp, Esi shyqqan eskilik qaldy sasyp, Basa qashty qulaǵyn názik mýza, Mýzany bul ne qylsyn, emes ǵashyq. Ne qylamyz, shynynda da, mýzany biz, Kóp aqynnan qalǵan ol bir kári qyz, Mýza jazyp bermeıdi bizge óleń, О́leń toqyr ózimiz fabrıkamyz. О́leńdi de jazýshy ed burqyratyp, Qanjardy da tutýshy ed, myltyq atyp, Kórikti de basýshy ed kúmpildetip, Balǵany da soǵýshy ed tasty ýatyp. Dabyldatyp edi bir dúnıeni, Amal qansha, darıǵa-aı, ol da óldi. Arystandaı aqyrǵan aqyn edi-aý, Abaısyzda sum ajal qapy jeńdi. Daýsy qaldy qulaqta sańqyldaǵan, Jyry qaldy júrekte jarqyldaǵan. Jyr kerek qoı dúnıege, jyr kerek qoı, Nege ǵana óledi aqyn adam?! Bul – sonaý totalıtarızm qan­ja­ry­nan qan shashyrap turǵan qyrqynshy jyly jazylǵan joldar edi. Kim týraly? Maıakovskıı týraly. Aıtypsyz! Bul – Qasym Aman­jo­lov­tyń Qasym Amanjolov týraly jazǵan óleńi. Bir­de-bir ótirigi joq. Bári kelip tur. Bári – óziniń minezi. Bári óziniń qyl­y­ǵy. Bári óziniń aıt­qa­ny. Bári óziniń aqyr­ǵany. Bári óziniń «ah» ur­ǵany. Aýmaıdy-aý, aýmaıdy. Otty ja­naryn óń­me­nińnen ótkize, osqyryna qara­ǵan­da, turǵan ornyńnan tyrp ete almaı qala­syń. Qasym Amanjolov Vladımır Maıakovskııdi de aınytpaı ózine uqsatqan. «Bul kim edi? Anaý ne deıdi? Bul ózi nege bulaı?» dep timiskileıtin dúmbilez dúnıedegi qaı daýyl­paz aqynnyń taǵdyry, mine, osyndaı-dy. Qudiret kúshi uly Otannyń! Qanatyn ber qyran qustyń, Ashýyn ber arystannyń Júregin ber jolbarystyń! Kúlli álemniń yza-kegi Orna meniń keýdeme kep! Jaý jolyna atam seni, Bomba bol da, jaryl, júrek! Muny kim aıtqan? Abdolla Juma­ǵa­lıev aıtqan! Ol ras. Biraq bul joldardy dúnıeden ótip bara jatqan jan dosynyń aýzyna Qasym Amanjolov edi salǵan. Mundaı óleńdi tek Qasym Amanjolov qana jaza alady. Bulaı dep tek qana Qasym aıta alady. Ol óziniń qalaı ómir súretinin bilmeıdi. Biraq, qalaı óletinin biledi. Olaı etpese, aqyn bola ma! Olaı etpese, Qasym bola ma! Iá, Qasym aıt­qan... Qasym aıtqandyqtan sen aıtqan­syń, men aıtqanmyn, ol aıtqan. Máselen, myna óleńdi kim aıtpady? Myńdar aıtqan.   О́mirge endim eńbektep, Shalqalap ákem shyqty úıden. Jetimdik taǵdyr jetti eptep, Qabaǵyn túıip túksıgen. О́mirden úmit joq ózge Dalanyń terdim tezegin. Ákem bop taptyń sol kezde Sovettik meniń óz elim. ...Dúnıe búkil dóńgelep Kózimniń keldi aldyna. Ústine shyqtym órmelep, Qaradym boılap arǵyǵa. Oı jeter jerge kóz jetti, Arǵysyn jáne sezemin. Jatyrsyń alyp jer-kókti, Sovettik meniń óz elim. ... Bulbulym, saıra keýdemde, Bulbulym – meniń júregim. Kóńilimniń kúıi kelgende Aǵyl da tegil jyr edim. Aǵyttym oıdan el úshin О́leńniń erke ózenin, Aqynyń boldym sen úshin, Sovettik meniń óz elim. Basqa aıtsa járeýkelikten aıtady. Qa­sym aıtsa, sengendikten aıtady. Qa­sym shyndap aıtady, Qasym shynnan aıtady. Qasym aıtqan bul sózdi ashtan ólip, kóshten qalǵan kóp jetimektiń bári aıtady. Kózderinen jas móltildep turyp, shyn kóńilimen aıtady. Iá, bul dalada solaı da bolǵany ras. Bir ýaqyt ańqyldaı esken Sary­arq­a­nyń sar jeline saryn qosqan Narmanbetke qulaq túrińizshi. Keń dala kebersigen ker betege, Munda da bala týyp er jete me! Sýyrdaı innen qashqan súmireıip, Darıǵa-aı, mekeninen el keter me! Atqan oq qaıta oralmas bir atqan soń, Batqan kún qaıta atpas bir batqan soń, Janyńdy jabyrqatar zaman qaıda Qorǵanyn kóńilińniń qulatqan soń. Dál osylaı estııar urpaqtyń taýda izi, saıda sany qalmaı, túgel qyrylǵanda artta qalǵan ash qaryn urpaq bet-betine tentirep ketkeni de ras. Ákesinen jastaı aıyrylǵan Qasymnyń Semeıge, Oralǵa oqý izdep sapar shekkeni de ras. Shaǵannyń boıy kók shalǵyn, Shalqamnan jatqam shańqaı tús. Gúl tolyp meniń qushaǵym, Keýdeme qonǵan bulbul qus... Sonaý bir shet te, sonaý úı, Keter me sirá kóńilden, Alýshy ed tartyp meni ylǵı Mahabbat jastyń lebimen. Tereze aldy – jas terek, Tur eken kimder súıenip? Júr eken kimder erkindep, Júregin ustap úıge enip. 1963 jyly alǵash ret Oralǵa bardym. Yzǵyǵan qys edi. Aqyn jyrlaǵan sol úıdi izdep kelemin. Úı ornynda tur eken. Esik-terezesi jabyq. Tildeser kisi joq. Sur­­ǵaı­yp kele jatsam, sý alýǵa kelgen úsh-tórt áıel sypsyńdasyp turdy. Qaı­ter eken dep: «Qasymdy bilmeısizder me?» – dep sura­dym. Olar yrshyp tústi: «Qaı­daǵy Qasym­dy aıtasyz?». Orta­laryn­daǵy surǵylt bó­ke­baımen moınyn tańyp alǵan aqsary kelinshek jalt bu­ryl­dy. «Qasymnyń kimi bo­la­syz?» – dedi julyp alǵandaı qyp. Jó­nim­di aıttym. Zamanynda talaıdyń júre­gin bebeýletken «shaıan kóz­der» súzile qa­rap, salǵyrt­taý jymıyp tur. «Ol álde­qa­shan Saqyp­jamalynyń sońy­nan Alma­ty­sy­na taıyp tur­ǵan. Bizdiń Oral­ǵa aqyn tutqan ba? Kezinde Ǵab­dolla Toqaı men Musa Jálel de bezip otyr­ǵan. Qasym da sóıtti»,  dedi. Beıtanys kelinshektiń kenet jumyla qalǵan alqyzyl erninde bir jumbaq emeýrin turdy. Oǵan Qasym aqynnyń ózi bolmasa, biz túsine almaı, únsiz jylystaı berdik. Iá, ol áıbát totash birdeńeni bilip turdy. Biraq, ishke búgip jasy­ryp qaldy. Biz Qasymnyń Oraldaǵy ol jyldardy da bosqa ótkiz­begenin ańǵardyq. Pıanıno, man­dalıno, skrıpka, gıtara, akkordeon, dombyra – barlyq as­paptyń qulaǵynda oınaǵan naǵyz jaıdarman jigit Qasym­nyń qaı ortanyń da gúli bolyp, talaıdyń kózin súzdirgenin túsindik. Joq-jitikke boı aldyrmaı, nurly dúnıeniń erteńine senip erkelep ósken aqynnyń: «Shyqshy taýǵa, qarashy keń dalańa, Máz bolasyń, uqsaısyń jas balaǵa, Júgiresiń ol sheti men bul shetine, Sharshaısyń ba, qumaryń bir qana ma? Ýa, darıǵa, altyn besik týǵan jer,   Qadirińdi kelsem bilmeı, keshe gór! Jata almas em topyraǵyńda tebirenbeı, Aqyn bolmaı, tasyń bolsam men eger. Netken baıtaq, netken uly jer ediń, Nendeı kúıge júregimdi bólediń?! Sende týdym, sende óstim men, sende ólsem, Armanym joq bul dúnıede der edim. Men de ózińdeı baıtaq edim, keń edim, Qyzyǵyńdy kórip erkin kelemin. Sen de aıamaı berdiń maǵan baryńdy, Men de aıamaı barym saǵan beremin. Boldym ǵashyq, týǵan dalam, men saǵan, Alys júrseń, armanym sen ańsaǵan, Jaqyn júrsem, men tórinde jannattyń, Altyn dińgek – ózim týǵan bosaǵam!» – degenine ımandaı senesiz. Osynshama ólip-óship, kúıip-janyp jaqsy kóretin jomart júrektiń ár lúpi­li­men optımızm lebi esip, shynaıy otan­shyldyǵymen baýrap alady. Sol ańqyldaǵan aqyn kókirektiń:   Dúnıe, jalt-jult etken keń mekenim, Kóre almaı kóp jerińdi men ketemin, Arpalys ala quıyn zamanalar Arbasyp turyp aldy, men ne etemin?! О́mir joq túsken jerde bir arnaǵa, Kóp kúttim, kóp tiledim qumarlana, Qaıteıin jeter emes qysqa ómirim, Alystan kóringenmen munarlana. Sen netken baqytty ediń, keler urpaq, Qaraımyn elesińe men tańyrqap, Jańǵyrtyp jer saraıyn sen kelgende, Kórpemdi men jatarmyn qyrda qymtap. ...Dúrildep jalyn atqan keýdem kórik, Sóz soqqam qulashymdy erkin kerip, Sýaryp shynyqtyrǵan kúıge malyp, Bolsyn dep ári ádemi, ári berik... ...Quıa alman úgitilgen balshyq óleń, Kóńilimdi kól jasadym tamshymenen, Seriniń semserindeı sertke taqqan О́leńniń ótkirin bir alshy menen! – degenin estip, kóz nuryn sońǵy tam­shy­sy­na deıin sarqyp berer saqılyǵyna bas urasyń. Shirkin-aı, Isa Baızaqov aıtqandaı, Qa­sym «aqyl tisi balǵadaı» shyn aqyn ǵoı! Ol sóılegende taýlar teńselip, kól­der shaıqalyp, dúnıe opyr-topyr opy­ry­lyp, qara jer qars-qars aıyrylyp keterdeı bo­la­dy. Qasym aıtyp turǵanda, basqany tyń­dap qaıtesiz... Qazaqqa Qa­sym­nyń aýzyndaı aýyz bergen myrza qu­daıdan aınalmaısyń ba?! Qazaqqa Qa­sym­dikindeı sarqylmas ta taýsylmas aqyldy qıǵan jomart, táńirden sadaǵasy ketpessiń be?! Paı-paı! Aqyn tebirengende kómeıinen nebir kıik qulaq serke sózder sekirip-sekirip shyǵady-aý. Nebir et-júregińdi eljiretip, ózegińe bal quıǵan­daı ón boıyńdy eritip, súıegińdi jibitetin sıqyr sózder qulaǵyńdy baýrap, kózińdi arbaıdy-aý! Osynsha mol­shy­lyq, osynsha saqılyq, osynsha márt­tik aqyn boıyna qalaı syıyp turdy eken dep tańǵalasyz?! Tańǵalasyz da, bir sát esińizdi jıyp alasyz. Qasym bulaı bolmaǵanda qalaı bolady?! Muqaǵalı aıtqandaı, «Qasym olaı bolmasa, nesi Qasym?!». Bir kezde kósh­ken dúnıeniń kólbeńdetip tizginin usta­ǵan Keldibek bıdiń kóne sózderin, qas seń­girlerge tirelip, ańtarylǵan kóshtiń aldy­nan jón shyǵaryp, aıaǵyna sara jol salyp bergen Qazybek bıdiń dana sózderin, odan bergi qıyr-shıyr kóp buralańdarda taý búrkitindeı shańqyldaǵan Mádı Bopy­uly­nyń ójet sózderin órbitken qasıetti Qar­qaraly topyraǵy alaǵaıy men bylaǵaıy kóp bizdiń zamanymyzda da jaıbaraqat jata aldy deısiń be? Joq, jata almaıdy. Ata arýaqtar  qalǵyp ketse, kózde­rin­deı bolsyn dep, oıaý tursa, ózderindeı bolsyn dep, aǵyl-tegil shalqar darııa aqyn Qa­symdy syılady. Qasymdy da qudaı qazaqqa berdim dep bergen edi. Qasym da bul dúnıeniń dýmanyn qyz­dy­ryp, ajaryn asyryp, bazaryn tasytý úshin kelgen edi. Biraq, aqyn kókirektiń: «Qasymmyn, sol baıaǵy bir Qasymmyn, baqy­tyn oılamaımyn qur basym­nyń; tymyrsyq túnek bolsań dushpanyńmyn, aqkóńil, adal bolsań syrlasyńmyn. Bolamyn aqyn Qasym áli de men, óleńin bóbegindeı áldılegen, qanatyn qaǵyp jyldam keler jyldar, bárin de qarsy alamyn án-kúımenen. Bir kúni ot ómirim qalsa óship, qaıran el týǵan jerden ketpes kóship, torqadaı jamylyp ap topyraǵyn, jatar­myn óz jerimde bir tómpeshik... Toqtamas ómirimniń saǵatyndaı, júregim endi qansha soǵar tyn­baı; tynshyr ma aqtyq ret bir talpynyp, mert bolǵan bala­pannyń qanatyndaı! Túsirgen oı sáýlesin shartarapqa, aqyl­dyń altyn oty sóngen shaqta, bul kúnde sańqyldaǵan suńqar únim, ketersiń sýdaı sińip tabıǵatqa» dep kúrsingenine qulaq túrmeske sharań joq. Keń dúnıeni ózindeı kórip ózeýrep alaburtqan albyrt aqyn­nyń júrek dúrsilinen bir salqyn yzǵar, tosyn lep seziledi. Bul keń óris, salqar sahara, sary jaılaýda aıaǵy jetkenshe saıran salyp júrgen shý asaýdyń, quıryq, jalyn jel taraǵan shal quıryqtyń shabysy bolsa, bir jón ǵoı. Bul – ushar shyńnyń basyna samǵap shyǵyp, káýsar aýaǵa emin-erkin qanat jaıǵan qyrannyń tuńǵıyq túbinde kóktep jat­qan kórkem tirshilikke kóńili bitip, qul­shyna sańqyldaǵany bolsa, bir jón ǵoı... Joq, quıryq-jalyn otap, ózin tusap-matap qoıǵan óreleýli attyń kóz jeter bıigine qaraı janushyra shapshyǵyp jantal­a­sy ǵoı... Aýyzy-basyn tomaǵalap qoıǵan tuǵyr­daǵy qyrannyń janushyra yshqynǵan jan daýysy ǵoı. Qasym ótkizgen balalyq shaq Qar­qa­raly­nyń uzynnan-uzaq sulap jatqan keń qoınaýlaryna da syımady. Qasymnyń alaburtqan jastyq shaǵy jazyla aqqan Jaıyq boılaryna da syı­mady. Tipti Altaýdyń záýlim muzarttary men Almatynyń keń kósilgen kerbez kóshe­lerine de syımady. Qasym búkil qazaq dalasyna syımady. Aqyn Qasym keń dúnıege de syımaı ketti. Bári de tapshylyq etti. Bári de azdyq etti. Asqar taý tizesinen, jumyr jer julyǵy­nan kelmedi. О́ıtkeni, ol joqtan ózgege máz bolatyn usaq-túıek toǵysharlardan emes edi. О́ıtkeni, oǵan tek bir óziniń ǵana emes, búkil dúnıeniń meımanasy tasyp kúlip turǵany kerek edi. Apshymaı, asyp-tógilip jatqany kerek edi. «Nurly dúnıe» dep aıqara qushaq ashsa da, dúnıe oǵan syz qabaqtanyp, salǵyrt, salqyn qarady. Kirpııaz aqyn júregin attaǵan saıyn jaralap baqty. Aqyrynda sýyq tósekke alyp urdy. Aýrý tóseginde asaý aqyn Kavkaz taýyna aparyp býyp tastaǵan alyp Prometeıdeı arpalysty. Shyńǵa býylǵan Prometeıdiń jalańash búıregin shoqýǵa alyp qaraqustar jan-jaqtan antalassa, tósekke tańylǵan Qasym – Prometeıdiń jan dúnıesin kúıki tirshilik kúnde oırandap, kúnde oınaq saldy. Aqyrynda bunyń bárine jany shydamady. Kóz jumdy. Aqyn óldi. Biraq, aqyn armany aqyrynda oryn­daldy. Qyzyl totalıtarızm qyrǵıdaı tıip, túgel otap ketken qazaq jyrynyń typ-tıpyl eginjaıyna qyltıyp qyltanaqtar kórindi. Qasym sepken asyl dán birte-birte bas alyp, dúr etip qaýlaı boı kóterdi.  Qazaq poezııasyna qaıtadan daýys bitip, qaıtadan sańqyldaı bastady. Jas aqyndar Maǵjan, Shákárim, Sáken, Ilııastardy kór­mek túgil, oqymaq túgil, kóp ýaqytqa deıin esimderin de estigen joq. Olardyń kóbi Qasym bola­myn dep, aqyn boldy. Qasym óleńin jattap erjetti. Qasym ónegesi alpysynshy jyldar poezııasynyń altyn týyna aınaldy. Saýytbek Abdrahmanovtyń «Jı­yr­masynshy ǵasyr jyrlaıdy» atty av­torlyq antologııasynda: «Ulttyq poe­zııa­­myzdy saıasatty uıqastyryp sóıleıtin ıdeologııalyq rýporǵa aınalyp bara jatqan jerinen qýatty qolymen julqı tartyp, áý bastaǵy asyl tegine qaraı qaıtadan burǵyzyp bergen, qasań úgitten qajyǵan tuǵjym tuǵyrdaı qazaq óleńine qan quıyp, qaıtadan ornynan turǵyzyp ketken tap osy Qasym edi» dep oryndy aıtylǵan. Qazirgi qazaq ádebıetin Muhtar Áýezov pen Qasym Amanjolovty jaqsy kóretinder jasady. Ádebıet maıdanynda aqıqat jolynda arpalysqan rýhanı qaısarlyqtyń shyn  táý eteri  – Áýezov pen Amanjolov boldy. Solarǵa qarap, oı túzep, sóz músindedi. Keıingi shyqqan alyptardyń shákirtteri endi ósip, jetilip keledi. Qolda bardyń bári de – Áýezov pen Amanjolovtan úlgi alǵandar. Sondyqtan Qasym búgin tirilip ketse, ne bolar edi dep elegizgen top aına­lasyna eleńdep kóz tastaıdy. Táýelsizdik alǵan elin kórip, máz bolar edi. Aqordanyń tóbesinde kókpen talasqan kók baıraǵymyzǵa súısine kóz salar edi. Músháıraǵa shyǵyp jatqan aqyndardy tyńdap, ózi kórip ketkendegiden jaǵdaıdyń biraz jaqsaryp qalǵanyn baıqar edi. Talaı tulpardyń tuıaǵyna jel bitip, jer tarpyp turǵanyn kórer edi. Tipti keıbirine: «Paı! Paı!» dep súısinip te qoıar edi. «Sóz túzel­di, tyńdarman, sen de túzel!» dep, qaýma­lasqan qaýymǵa masattana burylar edi. Aýyzdaryn ashyp, kózderin jumyp, aqyn­dar­ǵa eltigen jurtty kórip, táýbesine keler edi. Birazdan soń top arasynda sózge qulaq salǵanmen, ne aıtyp jatqanyna túsi­ne almaı, alań-qulań etip turǵandardy da kózi shalar edi. Buǵan aıran-asyr qalǵan aqyn keıbireýlerdiń túsinbegenderine túk qınalmaı, jaıbaraqat shekildeýik shaǵyp turǵandardy kórip, ólip-talyp qolǵa tıip otyrǵan táýelsizdigimizge áli kúnge ilese almaı, kúldi-kómesh kúıki kúıinde jatqan ar-uıatymyzǵa qaralaı namystanar edi. Ba­tyr bolsa, naızasyn kezep, qamshysyn úıi­rer edi. Aqyn bolǵasyn arlanyp, apshyp, shamyna tıgen soń shabytyna minip, tóbeńe jáı túsirer naızaǵaısha shatyrlar edi. О́ıtkeni, ol tasbaýyr ıdeologııanyń temir qursaýy aıamaı syqqan aıtýly jyldarda da aıylyn jımaı ketken-di. Sóıtip, Qasym týǵaly bir ǵasyr ótti. Onyń qyryq tórt jylyn óz kózimen kórdi. Sonsha ýaqyt ómir atty máńgilik sabaǵyn tyńdap, oǵan ózi de talaı tamasha dárister qosty. Jıyrmasynshy ǵasyrdaǵy qazaq poezııasyndaǵy eń iri tulǵalardyń biri boldy. Shyn mánindegi uly aqyn boldy. О́z halqynyń sanasynda alǵan betinen qaıtpaıtyn qaısarlyqtyń, jat jerlik kolonıalızm men totalıtarlyq ezgige juldy­zy qarsy otanshyldyqtyń, rýhanı maksı­malızmniń, adamgershilik pen izgiliktiń máńgi óshpes ónegesin kórsetti. Aqyn Serik Aqsuńqaruly durys aıtady: «Qasymǵa endi eshteńeniń keregi joq. Al Qasym qazaqqa kerek». Tipti keregirek! О́te kerek. Dúldúldiń dúbiri kerek. Jym-jyrt jondarǵa uly ózgeris ákelgen asaý arynnyń dúbirli dúsiri kerek. Qazaq ádebıetindegi Qasymnan qalǵan qasqa jol jalǵasa beredi. Ábish KEKILBAIULY, Qazaqstannyń Eńbek Eri.   Qasym – jyr, Qasym – án «Qazaq radıosynyń» «Altyn qory­nan» alynǵan «Jyr jazamyn júre­gimnen» ha­ba­­rynyń gazetke laıyq nusqa­syn oqyrmandarǵa usynyp otyrmyz. Munda bar qa­zaq Syraǵa dep ketken – Syrbaı Máýle­nov pen kompozıtor, aqyn óleńderine án-romans­ta­ryn jazǵan, «Jıyrma segiz pan­fılovshylar» operasyna aqynnyń jyr­laryn qol­dan­ǵan Ǵazıza Jubanovanyń Qasym Amanjolov shyǵarma­shyly­ǵyna bergen tamasha ba­ǵa­sy jazylǵan. Este­ri­ńizge sala keteıik, bul radıo­habardy kezinde magnıtafonǵa túsirip al­ǵan edik. Endi onymen jurtshylyqty gazet betinde tanystyrýdy jón kórdik. Syrbaı MÁÝLENOV: «Qazaqtyń klassık aqyny Qasym Aman­jolov Aqtaılaq ózeniniń atyra­byndaǵy Qyzylaraı, Qarshyǵaly taýla­rynyń bo­ıyn­da 1911 jyly dúnıege keldi. Jasynan ójet, alǵyr Qasym zeıindi bolyp óleń ózenine erte qulash urdy. Qasym ózi qatar­las qa­zaq aqyn­dary sekildi, ásirese soǵys jyldarynda qaryshty qadam jasady. Onyń soǵys jyldary jaz­ǵan «Aqyn ólimi týra­ly ańyz» poemasynda, «Baıkal», «Oral», «Podpolkovnık Álpınge», «Ǵab­dol­ǵa» tárizdi óleńderinde ot-jalyndar ishinde daýyldan demalyp, naızaǵaıdan ot alyp júrgen jaýynger aqynnyń týlap soqqan júreginiń dúrsilin sezingendeı bolamyz. Qasym lırıkasy keıde qatal, keıde názik, keıde muńly, keıde shat óz minezindeı lırıka. Onyń óz minezi óleńinde jata­dy. Batyl, ótkir sózderi Qasym aıtty dese, oqýshy senedi. Al keıbir aqynnyń kemshiligi – óleńinde minez bolmaıdy. Iri minez bolmasa: syrdań, surqaı, yǵyr uıqas, sylbyr joldar, jansyz sulbalar kórinip jatady. Qasym sheber aýdarmashy da. Ol: «Aýdarma degen eki adamdy bir taýdyń qos shyńyndaı, bir qoldyń eki salasyndaı, bir emenniń egiz butaǵyndaı bir-birimen tý­ysty­ratyn altyn kópir», dep aıtyp otyratyn. Qasym aýdarma jasarda tup­nus­qa­nyń búkil jaratylysyn jan-jaqty barlap, baı obrazdy, tereń sezimdi oıyna toqyp, onyń aýasyn jutyp, qan tamyrynyń lúpilimen birge soq­ty­ratyn. Ol shyǵar­manyń qalaı, qandaı jaǵdaıda týǵanyn, árbir oı astaryn, sóz qupııalaryn tereń zertteıtin. A.Pýshkınniń «Qysqy keshin» aýdaryp bol­ǵannan keıin de ol jarııalaýǵa asyqqan joq. «Qys­qy keshtiń» áni men sózin dom­byrada, skrıpkada, syrnaıda qaıta-qaıta oryndap, óleńniń uıqas-yr­ǵaǵyn, ólshemin, áýendiligin, dybys sazyn baryn­sha teksergenin men jaqsy bilemin. Mýzy­kalyq as­pap­tardyń bárinde erkin oınaıtyn Qa­sym aýdaryp otyrǵan óle­ńiniń yrǵaǵyna, mýzykasyna kóp kóńil bólýshi edi. Kózi, ózi joq bolǵanymen oqýshynyń kókireginde uıalap sózderi, otty óleńderi jatyr. Qasym jyry – máńgilik jyr. Ol keleshekke bizdiń urpaq­tary­myz­ben birge bara beredi. Onyń óleńderi ýaqytpen birge adym­daıdy. Qasym jazǵan óleńderdi biz búgin qaı­talaımyz. О́ıtkeni, ol ýaqyttyń tala­byna jaýap beredi. Onyń dúnıe dush­pan­daryna, beıbitshilik jaý­lary­na jazǵan otty óleńderi áli bizdiń esimizde. «Dú­nıe syımas bombyǵa, «Atom» dep aıqaı salǵan­men; Dush­pannyń joly boldy ma, Aıaqtan talaı shalǵanmen!» degen joldar aram nıetti soǵys­qu­mar­lardy ásh­kerelep, olarǵa sileıte soqqy beredi. Osy sııaqty ómir­sheń óleńder – búgingi adal nıetti adam­dardyń oıyn bildiretin óleńder. Qasym áli de talaı ur­paq­tar­men syrlasyp, talaı urpaqtarmen shyńǵa asa beredi». Ǵazıza JUBANOVA: «Qasym Amanjolov – qazaqtyń uly aqyny. Qasymnyń óle­ńin bilmeıtin me­nińshe adam joq Qa­zaq elinde, árıne. 1955 jyly «Ádebıet jáne ısskýstvo» degen jýrnaldy oqy­sam, Qasymnyń soń­ǵy jazǵan óleńderi bar eken. Sonyń ishin­de «Aq­sáý­le» degen óle­ńi maǵan birden áser etti. Bizder, kompozıtorlar, keıde bir óleń una­sa, oqyp jat­­qan­­da ishi­miz­den mý­zyka shy­ǵyp ja­ta­dy. Osy óleń­­di oqy­ǵanymda birden áni, me­lodııasy jú­re­­gimnen shyqty. Men sol 1955 jyl­dan bastap jyl saıyn emes, aı sa­ıyn, tipti kúnde Qa­symnyń óle­ńin oqyp kelemin. Nege deseńiz, pa­trıot­tyq bar, lırıka... Qa­sym­daı lırı­ka­lyq óleń ja­zatyn... bilmeımin bas­qa kimdi aıtýǵa bolady. Aı­ta­tyn bolsam, «Jyr jazamyn júre­gimnen» degen alǵashqy óleń­indeı, bul da sondaı júregime jaǵyp, mýzy­kasy óz-ózinen oıǵa ora­la ketti. Baıa­ǵyda Ispanııada azamat soǵysy bolyp jatqanda Qa­sym­nyń jazǵan óleńi bar, «Sú­ıe­­­min men ıs­pankany» degen. Ol da ózinshe, erekshe turǵan óleń. Bir ja­ǵy­nan qazaqsha bol­sa, bir jaǵy­nan Ispa­nııa­nyń... rıtm ja­ǵynan jazylǵan, óziniń aty da aı­typ tur. Shyǵar­ma­la­rymnyń biri – «Jı­yr­ma segiz pan­fılov­shylar» operasy týraly aıtaıyn. Sol týyndyǵa men jaqsy kóretin aqy­nym Qasym Amanjolovtyń óleń­­derin kirgizdim. Soǵysqa ketip bara jat­qanda jaýynger elimen, jarymen, anasymen qoshtasady ǵoı. Sonda Álipbaı degen jigit óziniń qalaýy Raýshanmen qoshtasatyn Qa­symnyń «Qosh bol, dosym, jaqynym, Ketip baram surapyl soǵysqa» dep keletin «Raýshan – oramal» óleńin qoldandym. Áli de Qasymnyń óleńderine án jazǵym keledi. Bizde kompozıtorlar bar. Qasymnyń óleńderine talaı-talaı tamasha án jazady dep senemin. Aqyndyǵy eki bastan. Jańa aıt­tym ǵoı, ol – daryndy, uly aqynymyz. Bir jaǵynan ózi mýzykant. Qasymnyń ánderi de bar. «Darıǵa sol qyz» degen ániniń melo­dııasy qandaı! Qasym óleńderin tek kompozıtorlar emes, kishkentaı baladan bastap bilýi kerek. Adam ózi janym sulý bolsyn dese, ádemi bolsyn dese, Otandy súıem dese, jaryn súıem dese, ár adamnyń aldynda Qasym Amanjolov­tyń óleńderi turýy kerek. Bizdiń úıde Qasym­nyń kitaptary biraz: úsh tomdyǵy da bar, bir­ tomdyǵy da bar, eki tomdyǵy da bar. Orys­shasy da bar, qazaqshasy da bar. Men úıde bala­laryma: «Qasym Aman­jolovtyń óleń­derin bilme­seńder, oqyma­sańdar, sender tek poezııa ǵana emes, mýzykany da bil­meısińder, mýzykany estimeı­sińder», dep aıtamyn. Qasymnyń óleń­deriniń ishinde mýzyka oınap turady. Kádimgi qazaqtyń áýeni. Ár sózinde, ár óleńinde. Sondyqtan Qasym­nyń óleńi desek, mýzyka estiledi, al mýzy­ka desek, Qasym Amanjolovtyń óleńin aıtýǵa bolady». Ázirlegen Amanǵalı QALJANOV.