Qundylyǵymyzǵa qunt qandaı?

Qazaq – ejelgi zamannan beri júırik at minip, tazy júgirtip, ózderinshe seıil-serýen qurǵan halyq. Sondaı-aq, ultymyzdyń qanynda qus salý óneri de qalyptasyp, ǵasyrlar boıy erekshe sıpatqa ıe bolǵan. Bul – bir jaǵynan ult turmysynyń túzelip, ál-aýqatynyń artýyna da sebepshi bolǵan asyl tekti óner. Erte kezde qııada baptan­ǵan qyran qus qasqyr, túl­ki, sileýsin, ilbis sııaqty jyrt­qysh ańdardy aıaǵynyń astyna búrip, taý-tasty qııalap aýlaǵan. Árıne, túz taǵysynyń terisi asa baǵaly. Odan on barmaǵy qynaly ismer qazaq áıelderi bórik, ishik, tymaq sekildi qundy kıimder tigip, ony turmystyq ıgilikke jumsaǵan. Kóptegen ádebı shyǵarmalarda sýretteletin qundyz bórik, túlki tymaq deıtin teńeýler de osy bir qaımaǵy buzylmaǵan dástúrdiń jemisi. Ol zamanda mundaı baǵaly ań terisinen tigilgen kıimderdi elge qa­dirli azamattar ǵana kıgen desedi. Aýqatty otbasylar qyzyn uzatqanda da jasaýyna osy bir baǵaly zattardy qosqan degen áńgimeler bar. Álqıssa, ótken kúnge, sonaý zamanǵa az-kem sheginis jasadyq. Keshe osy bir qundylyǵymyz ornynda edi, búgin qandaı deıtin másele tóńireginde de oılasýdy maqul kórdik. Búginde qus salý óneri kenjelep barady. Arnaıy natýralıst-qusbegiler bolmasa, qazir bul dástúrdi eshkim de qoldap-qýattamaıtyn sekildi. Qus salý ónerin arnaıy túsirilgen fılmderden ǵana tamashalaıtyn bolǵanbyz qazir. Qyran qustyń tegi men túbirin kitaptardan ǵana oqıtyn boldyq. Qazaq rýhanııatynda da daǵdarys sekildi, osy bir bekzat ónerdi nasıhattap, búkil qasıetin halyqqa tanytatyn shyǵarmalar jazylmaı keledi. Abaıdyń «Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa...» dep bastalatyn bir ǵana súıekti shyǵarmasy ǵasyr boıyna ulttyń ulylyǵyn, dástúri men saltyn nasıhattap keldi. Mysaly, 1269 jyly Italııadan shyǵyp, qazaq dalasyn kókteı ótip, Qaraqorymdaǵy Qubylaı hannyń ordasyna barǵan venesııalyq ataqty saıa­hatshy Marko Polo óziniń «Álemdegi qıly oqıǵalar» degen kitabynda «dalalyqtardyń ár úıinde bir-birden búrkit bar. Olar onymen ań aýlaıdy, saıatshylyq jasaıdy, boı sergitedi», dep jazady. Saıahatshynyń jazbasyn negizge alsaq, bizdiń ata-babalarymyzdyń osydan segiz ǵasyr buryn-aq qyran baptap, qus salǵanyn ańǵaramyz. Sondaı-aq, tarıhta Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy hannyń úsh myńǵa jýyq qyrandy baptap ustaǵany týraly derek bar. Abylaı han da bes júz búrkit pen úsh júzge jýyq suńqar men qar­shyǵany baptady de­linedi. Halqymyzdyń Shoqan Ýálıhanov, Úkili Ybyraı, Aqan seri, Jaıaý Musa sekildi birtýar per­zentteri de qus salý ónerinen quralaqan bolmaǵan. Árıne, árbir ańyz ben derektiń astarynda aqıqattyń bolatyny belgili. Tipti danyshpan Abaıdyń qus salyp, osynaý bekzat ónerdi baǵalap ótkeni esh­bir kúmán týdyrmasa kerek. Ejelgi qus salý óneri búgingi qazaqtardyń arasynda jyrǵa bergisiz áńgime bolyp aıtylady. Qazir sol bir kıeli ónerge, tekti qusqa degen halyqtyń kózqarasy qandaı?.. Árıne, bul ónerdi múldem ult bolmysynan alastaldy deýge bolmaıdy. Biraq, kenjelep qalǵany ras. Degenmen, biraz jyldan beri Almaty oblysynda «Sonar», Aqmola oblysynda «Qan­sonar», Qaraǵandy oblysynda «Sal­býryn» sekildi saıatshylyq ónerdi nası­hattaıtyn saıystar ótkizilip kele­di. Keıinnen bul ıgi shara Jambyl oblysy Jambyl aýdanynyń Aısha bıbi aýy­lynda óz jalǵasyn tapqan bolatyn. Degenmen, qyran baptaıtyn arnaıy mamandar bolmasa, kóp jaǵdaı­­da qarapaıym halyq bul másele­ge qyzyǵýshylyq tanyta bermeı­di. Beren myltyq, qumaı tazy, júırik at, sulý jar sekil­di jeti qazyna qundylyǵy­nyń sanatyndaǵy qyran búr­kit te ultymyzdyń qa­sı­etin aıǵaqtaıtyn erek­shelikterdiń biri edi. Al, mundaı erekshelik ómir boıy ulttyń bolmysy men janynda jasaýy tıis. Kórnekti ǵalym Álkeı Marǵulan qusbegilik óner­di ulttyń bıigi re­tin­de baǵa­laǵan eken. Tip­ti qyran qus­ty «tarıhı eskertkish» dep te aıt­qan. Sol bir ulttyq óne­ri­miz búginde shoý­ǵa aınalyp bara jat­qandaı ma qalaı? Hamıt ESAMAN Jambyl oblysy