Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» strategııasynda álemdegi úshinshi syn-qater retinde jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaterdi ataǵan edi. О́ıtkeni, Jer sharynda halyq sany ósýiniń joǵary qarqyny azyq-túlik problemasyn kúrdelendire túsýde. Onyń ústine, búginde mıllıondaǵan adam azyq-túlik jetispeýshiligin bastarynan keshirip otyr. Jer sharynda jyl ótken saıyn adam sany ósip keledi. Ony shekteý múmkin emes. Resmı derekter boıynsha, 1920 jyly álem halqynyń sany 1,3 mıllıard adam bolǵan eken. Ol 1987 jyly 5 mıllıardty qurasa, 2011 jyly 7 mıllıard adamǵa jetken. Al 2050 jylǵa qaraı Jer betindegi halyq sany 9,5 mıllıardqa jýyqtaıdy degen boljam jasalyp otyr. Halyq sany ósken saıyn tirshilik kózi – qajetti azyq-túlik túrlerine suranys ta arta túsetini túsinikti. Sondyqtan, qazirgi kezde de, jaqyn bolashaqta da halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi kún tártibinen túspek emes. Qaıta ol jahandyq deńgeıdegi asa ótkir problemanyń birine aınalmaq. Buǵan mysal retinde 2006-2008 jyldardaǵy álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys aýyrtpalyǵyn alaıyq. Osy daǵdarys kezindegi azyq-túlik tapshylyǵy kóptegen elge aýyr tıdi. Adam ómirine birinshi kezekte asa qajet et pen sút, bıdaı men kúrish ónimderiniń baǵasy eselep qymbattady. Keıbir qurlyqtaǵy birqatar memleket sol qymbatshylyq pen qıyndyqtardan áli aryla alǵan joq. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy men Halyqaralyq aýyl sharýashylyǵyn damytý qory ázirlegen baıandamada aldaǵy 30-40 jyl ishinde álemdik aýyl sharýashylyǵy salasy kúrdeli problemalarǵa tap bolady. Buǵan Jer sharynda adam sanynyń kóbeıýimen qatar, klımattyq ózgerister jáne tabıǵı resýrstardyń degradasııasy sııaqty jańa problemalar qosylýy múmkin. Bulardyń qataryna orman massıvteriniń azaıýyn, sondaı-aq, tirshiliktiń basty qaınary – sý kózderiniń tartylýyn qosýǵa bolady. Atalǵan máselelerge qatysty málimet keltireıik. Sońǵy júz jylda Jer sharyndaǵy orman massıvteriniń 40 paıyzy joıylǵan. Orman-toǵaıdyń joıylyp bara jatýy tirshilik ataýlyǵa asa qajet otteginiń azaıýyna soqtyryp otyr. Derekterge qaraǵanda, orman massıvteriniń otalýy saldarynan jyl saıyn ottegi 10-12 mıllıard tonnaǵa azaıady eken. Onyń esesine, atmosferada kómir qyshqyl gazy 10-12 paıyzǵa kóbeıetin kórinedi. Osy máselelermen aınalysatyn ekolog-sarapshylar jaǵdaı osyndaı kúrdeli kúıinde qala berse, otteginiń tepe-teńdigi buzylý qaýpi týyndaıtynyn aıtady. Orman-toǵaı massıv- teriniń azaıýyna, sondaı-aq, ony otyn retinde paıdalaný da aıtarlyqtaı «úles» qosyp jatqanyn aıtýymyz kerek. Sebebi, qazirgi kezde Azııa, Afrıka jáne Latyn Amerıkasy elderindegi eldi mekenderdiń 90 paıyzǵa jýyǵy otyn retinde aǵashty paıdalanady. О́zen-kólderdiń sýy negizinen orman-toǵaıdan, muzdaqtardan bastaý alady. Al sý aýyl sharýashylyǵy ónimderin eselep arttyrýdyń kózi desek, qatelese qoımaspyz. Kez kelgen elde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin, eń aldymen, sol eldiń óziniń arnaıy rezervi jasaqtalýy tıis. BUU sarapshylarynyń pikirinshe, eger memlekette astyq qory 60 táýlikke jetetin bolsa nemese jyldyq tutynymnyń 17-20 paıyzyn qurasa, jınaqtalǵan qor jetkilikti bolyp esepteledi. Dúnıe júzinde halyq sany qansha ósse de, azyq-túlikpen qamtamasyz etýde qıyndyq kórmeıtin eki memleket bar eken. Olar – Reseı men Brazılııa. Biz osy eki eldiń qataryna Qazaqstan Respýblıkasyn da qosar edik. О́ıtkeni, bizdiń elimiz búginde un men astyq eksporttaýshy memleketke aınalyp otyr. Adam balasy ystyq pen sýyqqa shydaıdy, al ashtyqqa shydamaıdy. Keıbir málimetter boıynsha, álemde 1,5 mıllıard adam ashqursaq jaǵdaıda ómir súrip jatyr. Saıasattanýshylar bolsa, halyqtyń kem degende 75 paıyzǵa jýyǵyn toıyndyrmaıynsha, saıası reforma jasaýǵa bolmaıdy degendi alǵa tartady. Al Dúnıejúzilik banktiń esebinshe, turaqsyzdyq, ınflıasııanyń sharyqtaýy, azyq-túliktiń qymbattaýy sııaqty qıyndyqtarǵa dýshar bolyp otyrǵan 30-dan astam el bar eken. Sondaı-aq, 2006-2008 jyldardaǵy qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysqa baılanysty tamaq ónimderiniń qymbattaýy saldarynan álemniń 40 elinde halyqtyq tolqýlar bolypty. Osynyń ózi-aq azyq-túlik qaýipsizdigi máselesiniń asa ótkir turǵandyǵyn kórsetedi. Sońǵy jyldary bolashaqta álemdegi negizgi saıasatty azyq-túlik eksporttaýshy memleketter anyqtaıtyn bolady, degen pikirler aıtyla bastady. Durys ta shyǵar. О́ıtkeni, azyq-túlik qaýipsizdigi árbir eldiń táýelsizdiginiń, sondaı-aq, erkin damýy men ál-aýqaty artýynyń kepili bolyp tabylady.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
