Qazaqstannyń qaıta órleýi

Qańtardyń 30-y kúni Forbes jýr­na­­­ly­na Qazaqstan ekonomıka­sy­na, bolashaǵyna qatysty kó­lemdi saraptama jarııalandy. Biz maqaladaǵy negizgi oılardy oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz. Eýrazııanyń ortasynda, tabıǵaty qatal, ushy-qıyry joq dalaly jáne taý­ly mekende ornalasqan Qazaqstan – baı bol­ǵanymen, álemge asa belgili bo­la qoı­maǵan el. Degenmen, Exxon kom­pa­nııa­sy­nyń burynǵy basshysy Reks Tıller­son­dy AQSh-tyń Memlekettik hatshy­sy etip ta­ǵaıyndaýǵa Kongress kelisim berse, Qazaqstannyń tanymaldyǵy arta túsýi múm­kin. Bul elde ýran, munaı jáne gaz qory mol. Burynǵy Keńes Odaǵy respýblıkala­ry ishinde Qazaqstan ekonomıkasy tu­raq­tylyǵymen, ınvestısııa tartýǵa qa­bi­let­ti­li­gimen erekshelenedi. О́tken aptada Astanada Sırııa týraly ke­lis­sózder boldy. Bashar Asad rejimi men Sırııa qarýly oppozısııasynyń ókil­deri alty jyldan beri alǵash ret bas qos­ty. Qazaqstan kópvektorly syrtqy saıasat ustanady, bul bárinen qazaq múddesi joǵary degendi bildiredi. Qazaqstan eki jylǵa BUU Qaýipsizdik Keńesiniń múshesi bolyp tańdaldy. Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev Keńes múshesi retinde óz eli IShIM men «Ál-Qaıda» qaý­pimen kúresýdi maqsat etetinin aıtty. Bul Tramp pen Tıllersonnyń pozısııasyna jaqyn. О́ıtkeni, olar AQSh bıznesi úshin elde qaýipsizdik saqtalýyn qalaıdy. Maýsymda Astanada EKSPO-2017 kór­mesi bastalady. Qazaqstan osylaısha shı­kizat rynogynan basqa da salalarda je­tistikteri bar aldyńǵy qatarly elder qataryna qosylýdy kózdeıdi. 10 maýsymnan 10 qyrkúıekke deıin jalǵasatyn kórmede negizinen ekologııalyq taza energııa kózderi, jańa qurylys materıaldary, joǵary tehnologııalarǵa oryn beriledi. Tıllerson Nazarbaevpen 2016 jyl­dyń maýsymynda Sankt-Peterbýrgte ót­ken ınvestorlar forýmynda kezdesti. Keı málimetterge qaraǵanda, ol júzdesýde baǵa qolaıly deńgeıge kóterilgen kezde Exxon-nyń Qazaqstandaǵy jańa munaı kenishterine ınvestısııa salý máselesi qozǵalǵan. Munaı barreliniń baǵasy qazir $52. Byltyr bul ýaqytta $35 bolatyn. Exxon 20 jyldan beri Qazaqstanda ju­mys istep keledi. Ras, qazir Tıller­son­­nyń kompanııaǵa qatysy bolmaýy múm­kin. Alaıda, ol munaı ındýstrııa­syn na­zardan tys qaldyrmaıdy. AQSh kom­pa­nııalarynyń Qazaqstanda da­myǵanyn ol nege jaqsy kórmesin? Qazaqstan ókimeti tek munaıǵa ǵana súıe­n­gisi kelmeıdi. Munaıdyń arzandaýyna qaraı eldiń ekonomıkalyq ósimi tó­men­dedi. Alaıda, memlekettik bıýd­jettiń per­spek­tıvasy jáne ın­ves­tı­sııalyq kredıt reıtıngi Brazılııa jáne Reseımen salystyrǵanda jaqsy. Tıllersonnyń Qazaqstan jaıly bi­le­tini kóp bolǵandyqtan, aldaǵy ýaqytta Vashıngton Astanamen qatynasqa erekshe mán bere bastaýy múmkin. AQSh pen Reseıdiń qarym-qatynasy jaqsarǵan jaǵ­daıda onyń áseri Qazaqstanda se­ziletin bolady.  Bul el – Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqty qurýshylardyń biri. Onyń Reseı, Belarýs, Armenııa jáne Qyrǵyzstanmen erkin saýda aımaǵy bar. BUU Qaýipsizdik Keńesinde daýysqa ıe bol­dy. Ekonomıkany ártaraptandyrǵysy keledi. Jáne shet elden ınvestısııa tartýdy qalaıdy. ExxonMobil da Qazaqstanda jumys istep, paıda tabýdy kózdeıdi. Munaı baǵasy kóterilgen jaǵdaıda, Kaspıı teńizine ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy qaıta oıanady. Munaı $80-ge jetse, Exxon jáne ózge de munaı alpaýyttary tezirek Qazaqstanǵa barýdyń qamyna kirisedi, deıdi sala sarapshylary. Qazaqstan úkimeti bıyl Qashaǵan mu­naı kenishinen kúnine 221 000 barrel munaı óndirýdi maqsat etip otyr. Al brıtandyq Wood Mackenzie konsal­tıngtik fırmasynyń jo­ramaly boıynsha, Qashaǵan úshin kúni­ne 154 000 barrel jaqsy kórsetkish. Degen­m­en, Qazaqstan shıkizatqa negizdelgen ekonomıka deńgeıinde qalmaý joldaryn izdeý ústinde. Búginde Qazaqstanǵa Qytaı ınves­torlarynan da qarjy kóp kelip jatyr. Eýropanyń halyqaralyq qatynastar jónindegi keńesi Qazaqstannyń ekono­mı­kalyq ósimi ınfraqurylymdar men aı­maq­tyq saýdanyń damýyna baılanyst­y bolady, deıdi. Qytaıdyń «Bir beldeý jáne bir jol» baǵdarlamasy osy maqsatqa jetýge kó­mektesedi. Dúnıejúzilik bank Qytaı ınves­tısııasy jáne munaı baǵasynyń kóterilýi nátıjesinde Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 2016 jylǵy 0,9%-dan bıyl 2,2%-ǵa, 2018 jyly 3,7%-ǵa, al 2019 jyly 4%-ǵa ósedi dep boljaıdy. Buǵan «Nurly jol» sııaqty jobalarǵa jumsalatyn qarjynyń jáne bolashaqta Eýrazııanyń qarjy ortalyǵy bolýy múmkin «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qo­sa­tyn úlesi kóp bolmaq. Ekonomıkanyń osyn­daı ashyqtyǵy arqasynda Qazaqstan Dú­nıejúzilik banktiń Bıznes jasaý je­ńildigi reıtınginde bıyl 35-orynǵa kóterildi. Dúnıejúzilik banktiń esebi boıyn­sha, Ortalyq Azııaǵa keletin shet el qar­jy­sy­nyń 80%-y Qazaqstannyń úlesinde. Bank bul eldi ınvestorlar úshin álemdegi eń tar­tymdy 20 eldiń qataryna qosady. О́ıt­keni, úkimet búginde ınvestısııa tartýǵa q­a­tysty tártipterdi qaıta qaraý ústinde. Qazaq ekonomıkasy jańa tehnologııalar, ǵylym men tehnıka negizinde damýy, sóıtip, tabıǵı resýrstarǵa súıenbeıtin bıznestiń damýyna túrtki bolýy tıis, deıdi N.Nazarbaev. Qazaqstanda búginde 475 kolledj, 312 kásiptik mektep bar jáne árbir tórtinshi stýdent tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha bilim alady. «Biz Qytaı men Eýrazııa úshin logıs­tıka ortalyǵy bolǵymyz keledi, – deıdi Qazaqstannyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov. – Bul jerde másele ekonomıkalyq dıplomatııaǵa qatysty. Biz munda halyqaralyq keli­sim­der jasalýy úshin qajet qolaıly saıası ahýal jáne zańdyq sharttar jasaýdamyz. О́ıtkeni, biz halyqaralyq áriptestermen osynda jumys istegimiz keledi. Menińshe, bıyl álem Qazaqstan týraly kóbirek biletin bolady».