Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń normatıvtik qaýlysy №14

2016 jylǵy 22 jeltoqsan, Astana qalasy Sottardyń qylmysqa qatystylyq pen qylmystyq quqyq buzýshylyqqa dem berý-shilik úshin jaýaptylyq týraly zańnamany qoldanýynyń keıbir máseleleri týraly Qylmysqa qatystylyq pen qylmystyq quqyq buzýshylyqqa dem berýshilik úshin jaýaptylyq týraly zańnamany qoldanýdyń birdeı sot praktıkasyn jáne onyń durys qoldanylýyn qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń jalpy otyrysy qaýly etedi: 1. Qylmysqa qatystylyq qylmysqa qatystylyqtyń erekshe nysany bolyp tanylatyny túsindirilsin, ol jasalǵan qylmysqa sybaılas qatysý bolyp tabylmaıdy jáne onymen sebeptik baılanysta bolmaıdy, al qylmysty anyqtaýǵa jáne ony jasaǵan adamdy áshkereleýge kedergi keltiretin, qoǵamǵa qasaqana qaýip tóndiretin is-áreket túsindiriledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq kodeksinde (budan ári – QK) jaýaptylyq kózdelgen sybaılas jemqorlyq, aýyr nemese asa aýyr qylmysty kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalý (QK-niń 432-baby) jáne daıyndalyp jatqany nemese jasalǵany anyq belgili asa aýyr qylmys ne daıyndalyp jatqany anyq belgili terrorızm aktisi týraly habarlamaý (QK-niń 434-baby) qylmysqa qatystylyqtyń negizgi túrleri bolyp tabylady. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna jáne qylmystyq zańǵa sáıkes habarlamaǵany úshin qylmys jasaǵan adamnyń jubaıy (zaıyby) nemese jaqyn týysy, sondaı-aq ózderine senip syryn ashqan adamdardyń jasaǵan qylmystary týraly habarlamaǵany úshin dinı qyzmetshiler qylmystyq jaýaptylyqqa jatpaıdy. QK-niń 432-baby boıynsha jubaıy (zaıyby) nemese jaqyn týysy jasaǵan qylmysty kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalǵany úshin adam qylmystyq jaýaptylyqqa jatqyzylmaıdy. Qylmystyq sot isin júrgizýde Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq-prosestik kodeksiniń (budan ári – QPK) 7-babynyń 11 tarmaǵyna sáıkes ata-analar, balalar, asyrap alýshylar, asyrap alynǵandar, ata-anasy bir jáne ata-anasy bólek aǵaly-iniler men apaly-sińliler, ata, áje, nemereler jaqyn týystar dep tanylady. Osy jaqyn týystardyń tizbesi tolyq bolyp tabylady jáne keńeıtip túsindirýge jatpaıdy. 2. Qylmys týraly habarlamaý árbir adamnyń daıyndalyp jatqany nemese jasalǵany anyq belgili asa aýyr qylmys ne daıyndalyp jatqany anyq belgili terrorızm aktisi týraly tıisti memlekettik organdardyń nazaryna jetkizýge qasaqana áreket jasamaýyna, zańda kózdelgen quqyqtyq mindetti oryndamaýyn bildiredi. QK-niń 434-babynda kórsetilmegen daıyndalyp jatqany nemese jasalǵany anyq belgili ózge de quqyq buzýshylyqtar týraly habarlamaý qylmystyq jaýaptylyqqa ákep soqpaıdy. Sonymen qatar, osyndaı faktiler anyqtalǵan kezde memlekettiń quqyqtyq saıasatyn jáne quqyq buzýshylyqtarǵa múldem tózbeýshilik qaǵıdatyn qamtamasyz etý maqsatynda sottar jeke qaýly shyǵarý arqyly adamnyń óz azamattyq jáne moraldyq boryshyn oryndamaý faktisi týraly tıisti uıymdardyń nazaryna jetkizýge quqyly. Osy maqsattar úshin daıyndalyp jatqany nemese jasalǵany anyq belgili qylmystyq quqyq buzýshylyqtar týraly ýaqtyly habarlaý arqyly sot tóreligine adam kómek kórsetken barlyq jaǵdaılarda sottardyń jeke qaýlymen tıisti uıymdardyń aldynda osy adamdy kótermeleý qajettiligi týraly máseleni qoıǵany jón. 3. Daıyndalyp jatqany nemese jasalǵan qylmys týraly habarlaǵan adamǵa ne onyń otbasynyń músheleri men jaqyn týystaryna qatysty kúsh qoldaný nemese zańda tyıym salynǵan ózge de is-áreketter qaýpi týraly derekter bolǵan kezde sotqa deıingi tergep-tekserý organdary QPK-niń 97-babynyń tártibimen osy adamǵa qatysty qaýipsizdik sharalaryn, onyń ishinde bul adam týraly málimetterge qoljetimdilikti shekteý, olardy negizgi is júrgizýden bólek saqtaý, adamnyń búrkenshik atty paıdalanýy týraly sharalardy qoldanýǵa mindetti. 4. Adam basqa adamnyń jasaǵan qylmysy týraly habarlamaǵany úshin, eger olardyń ekeýi de osy ýaqyt kezeńinde jasalǵan basqa qylmystyq quqyq buzýshylyqqa sybaılas qatysýshylar bolsa, eger bul rette jasalǵan qylmys týraly óziniń habarlamasymen ózin ózi áshkereleıtin bolsa, qylmystyq jaýaptylyqqa tartylýy múmkin emes. 5. QPK-niń 70-baby besinshi bóliginiń talaptaryna sáıkes zań kómegin kórsetetin advokat óziniń qorǵaýyndaǵy adamnyń múddelerine qarsy qandaı da bir áreketter jasaýǵa jáne oǵan tıesili quqyqtardy júzege asyrýyna kedergi keltirýge, sondaı-aq qorǵaýyndaǵy adamnyń ustanymyna qaramastan, onyń qylmystyq quqyq buzýshylyqqa qatystylyǵyn jáne ony jasaýda kináli ekenin moıyndaýǵa quqyly emes. Advokat «Advokattyq qyzmet týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 1997 jylǵy 5 jeltoqsandaǵy №195-I Zańynyń 15-baby 1-tarmaǵynyń 4) tarmaqshasyna sáıkes zań kómegin kórsetýge baılanysty ózine málim bolǵan málimetterdi qupııa saqtaýǵa jáne kómek surap ótinish jasaǵan adamnyń kelisiminsiz olardy jarııa etpeýge mindetti. Osyǵan baılanysty advokat oǵan zań kómegin kórsetý kezinde belgili bolǵan óziniń qorǵaýyndaǵy adam jasaǵan basqa qylmys faktisi týraly habarlamaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyqqa tartylýy múmkin emes. Advokat qarjy monıtorınginiń sýbektisi retinde «Qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qarsy is-qımyl týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2009 jylǵy 28 tamyzdaǵy №191-IV Zańyna (budan ári – Zań) sáıkes sharalardy qabyldaýǵa tıis. Bul rette Zańnyń 10-baby 3-tarmaǵy 1) tarmaqshasynyń talaptaryna sáıkes advokat bul málimetter men aqparat anyqtaý, aldyn ala tergeý organdarynda, sottarda jeke jáne zańdy tulǵalardyń atynan ókildik etý jáne olardy qorǵaý máseleleri boıynsha zań kómegin kórsetýge baılanysty, sondaı-aq sheshilýi kásiptik zań bilimin, talap aryzdar, shaǵymdar jáne quqyqtyq sıpattaǵy basqa da qujattardy jazýdy talap etetin máseleler boıynsha olardyń konsýltasııalar, túsindirýler, keńester jáne jazbasha qorytyndylar túrindegi zań kómegin kórsetýi kezinde alynǵan jaǵdaıda ǵana qarjy monıtorıngine jatatyn operasııa týraly málimetter men aqparatty bermeýge quqyly. Zańda kózdelgen barlyq ózge de jaǵdaılarda advokat onyń klıentiniń qylmystyq jolmen alynǵan kiristerdi zańdastyrýǵa (jylystatýǵa) nemese terrorızmdi ne ózge de qylmystyq áreketti qarjylandyrýǵa baǵyttalýy múmkin kúdikti operasııalary týraly málimet pen aqparatty qarjy monıtorıngi jónindegi ýákiletti organǵa berýge mindetti. Qylmys jasaǵan adamdy, qylmys quraldary men qarýlaryn, qylmystyń izderin jáne ózge de dáleldemelerdi jasyrǵan kezde advokat kúni buryn ýáde bermeı nemese kúni buryn ýáde berip jasyryp qalǵany úshin jalpy negizdermen jaýaptylyqta bolady. Advokat óziniń qorǵaýyndaǵy adamnyń tarapynan jańa qylmystyq quqyq buzýshylyq daıyndalyp jatqanyn bile tura, oǵan keńes bergen nemese oılastyrǵan áreketine ózge de quqyqtyq kómek kórsetken jaǵdaılarda, onda ol (advokat) óziniń qorǵaýyndaǵy adamnyń jasaǵan is-áreketine sybaılas qatysýshy (kómektesýshi) retinde jaýaptylyqqa tartylýǵa jatady. 6. Qylmysty jasyryp qalý qylmyskerdi, qylmys jasaý qarýy men quraldaryn, qylmys izderi men dáleldemelerdi jasyryp qalýdy (jasyrýdy) bildiredi. Qylmys jasaǵan adamdy jasyrý oǵan pana, kólik, jalǵan qujattar berý, syrtqy kelbetin ózgertý jáne ol jasyryna alatyn basqa da áreketter arqyly jasalýy múmkin. Qylmys quraldary men qarýlaryn jasyrý olardy joıýdy, túrin ózgertýdi, tabylýy múmkin emes jerge jasyrýdy bildirýi múmkin. Qylmystyń izderin jáne basqa da dáleldemelerdi jasyrý áreketterine qylmystyń izderi (mysaly, qan, saýsaq tańbalary men ózge de izder) saqtalǵan kıimdi jáne zattardy joıý (jýý, tazartý), hattar men basqa da qujattardy, elektrondyq hattardy, elek­trondyq-sıfrlyq qujattardy, hat almasýlardy, faıldardy, sondaı-aq elektrondyq-sıfrlyq aqparat tasyǵyshtaryn joıý, qaǵyp ketkennen keıin avtokóliktiń maıysýlaryn joıý men faranyń shynysyn aýystyrý jáne taǵy basqalary jatqyzylýy múmkin. 7. Basqa adamnyń (oryndaýshynyń) jasaǵan aýyr nemese asa aýyr qylmysty kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalǵany úshin jaýaptylyq, eger oryndaýshynyń aýyr nemese asa aýyr qylmysty jasaý kinási bir is júrgizýde osy qylmystyq is boıynsha sottyń prosestik sheshimdi qabyldaýymen dáleldengen ne qylmystyq prosesti júrgizetin organnyń aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq isti toqtatý týraly qaýlysymen nemese sottyń zańdy kúshine engen aıyptaý úkimimen anyqtalǵan jaǵdaıda ǵana oryn alýy múmkin. 8. Jasyryp qalý quramynyń belgilerinde qamtylmaǵan áreketterdi jasaý arqyly sybaılas jemqorlyq, aýyr nemese asa aýyr qylmysty kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalý QK-niń 432-babynyń jıyntyǵy jáne naqty qylmystyq is úshin jaýaptylyqty kózdeıtin QK-niń tıisti baby boıynsha jaýaptylyqqa ákep soǵady. Qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń mundaı jıyntyǵy: bótenniń múlkin qasaqana joıý nemese búldirý (QK-niń 202-baby); laýazymdyq ókilettikterdi teris paıdalaný (QK-niń 361-baby); bılikti nemese laýazymdyq ókilettikterdi asyra paıdalaný (QK-niń 362-baby); qyzmettik jalǵandyq jasaý (QK-niń 369-baby) jáne basqa jolmen jasyryp qalý kezinde oryn alýy múmkin. Jasalǵan is-áreketterdiń barlyq belgileri neǵurlym qatań jazany kózdeıtin QK-niń bir normasynda qamtylatyn jaǵdaılarda jıyntyq bolmaıdy jáne jasalǵan is-áreket qylmystyq zańnyń osy normasymen ǵana saralanýǵa jatady (mysaly, asa iri mólsherdegi esirtki zattardyń zańsyz aınalymyn olardy saqtaý jolymen jasyryp qalý). 9. Ýákiletti laýazymdy adamnyń anyq daıyndalyp jatqan nemese jasalǵan qylmystyq teris qylyq nemese qylmys týraly adamnyń habarlamasyn nemese aryzyn tirkemeý ne atalǵan adamnyń ótinishin kez kelgen ózge tásilmen joıý nemese jasyrý arqyly qylmystyq quqyq buzýshylyqty qasaqana jasyrýy QK-niń 433-babynyń tıisti bóligi boıynsha, ıaǵnı qylmystyq zańnyń arnaıy normasy boıynsha jaýaptylyqqa ákep soǵady. 10. Qylmysty kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalýdan qylmystyq quqyq buzýshylyqty kúni buryn ýádelesip jasyryp qalýdy ajyratý qajet, ol qylmystyq zańǵa sáıkes qylmystyq quqyq buzýshylyqqa dem berýshilik túrinde sybaılas qatysý dep tanylady jáne QK-niń 28-babynyń besinshi bóligine silteme jasalyp, naqty qylmystyq quqyq buzýshylyq úshin jaýaptylyqty kózdeıtin QK-niń tıisti baby boıynsha saralanady. Jubaıy (zaıyby) nemese jaqyn týysy qylmystyq quqyq buzýshylyqty kúni buryn ýádelesip jasyryp qalý arqyly dem berýshilikti jasaǵan kezde oǵan QK-niń 432-babyna Eskertpeniń erejeleri qoldanylmaıdy. Osyǵan baılanysty, bul adam qylmystyq quqyq buzýshylyqqa sybaılas qatysýshy (kómektesýshi) retinde jalpy negizdermen qylmystyq jaýaptylyqta bolady. 11. Qylmystyq quqyq buzýshylyqqa dem berýshiliktiń saralanýy jalpy QK-niń 28-babynyń besinshi bóliginiń normasyna sáıkes júzege asyrylýy tıis, oǵan sáıkes keńesterimen, nusqaýlarymen, aqparat, osy is-áreketti jasaýǵa qarý nemese quraldardy berýimen ne ony jasaý úshin kedergilerdi joıýymen qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń jasalýyna járdemdesken adam, sondaı-aq oryndaýshyny, qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaý qarýyn nemese ózge de quraldaryn, osy is-árekettiń izin ne quqyqqa qarsy jolmen qol jetkizilgen zattardy jasyrýǵa kúni buryn ýáde bergen adam, sol sııaqty mundaı zattardy ıemdenýge nemese ótkizýge kúni buryn ýáde bergen adam kómektesýshi dep tanylady. 12. Dem berýshilikke qatysty keńester men nusqaýlar dep qylmystyq quqyq buzýshylyqty neǵurlym nátıjeli nemese qaýipsiz daıyndaý, ony qandaı jolmen jasaý oryndy ekendigi, oılastyrǵannyń júzege asyrylýyn qaı ýaqytta bastaǵan yńǵaıly bolatyny, sybaılasyp qatysýǵa kimdi tartý jáne taǵy basqalary týraly aýyzsha nemese jazbasha usynymdar men túsindirmelerdi uǵyný kerek. Qylmystyq quqyq buzýshylyqty oıdaǵydaı jasaý úshin qajetti jaǵdaılardy jasaý (mysaly, elektr jelisin ajyratý, dabyldaǵyshty buzý, kúzettiń nazaryn basqaǵa aýdarý, kúzetshi ıtti ýlandyrý, jalǵan shaqyrý, eseptik qujattamany joıý jáne taǵy basqalary) boıynsha kómektesýshiniń kez kelgen áreketterin qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasaýǵa keltiretin kedergini joıý dep túsiný qajet. 13. Qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasyryp qalý, eger kináliniń jasaǵan áreket­teri jóninde oryndaýshymen qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasaǵanǵa deıin nemese jasaý kezinde ýádelesken bolsa ne basqa sebeptermen oryndaýshynyń mundaı járdemniń kórsetiletinine kórineý ári tolyqtaı senýine negizder berse (mysaly, mynadaı mán-jaılarǵa qaraı: birneshe ret jasyryp qalý ne qylmystyq jolmen kórineý alynǵan múlikti ıelený nemese ótkizý; budan buryn basqa qylmystyq quqyq buzýshylyqty oryndaýshymen sybaılas qatysyp jasaý; qylmystyq toptyń, onyń ishinde qylmystyq uıymnyń, terrorıstik toptyń, ekstremıstik toptyń, bandanyń jáne zańsyz áskerılendirilgen quralymnyń ıdeıalary men maqsattaryn kórineý maquldaý nemese olarmen kelisý jáne taǵy basqalary), dem berýshilik túrinde sybaılas qatysý bolyp tanylady. 14. Kúni buryn ýádelesip jasyryp qalǵan adam kúrdeli sybaılas qatysýda kómektesýshi bolyp tabylady, osyǵan baılanysty onyń áreketteri QK-niń 28-babynyń besinshi bóligine silteme jasalyp, aldyn ala sóz baılasý arqyly adamdar toby jasaǵan qylmystyq quqyq buzýshylyq belgisi boıynsha QK-niń Erekshe bóliginiń tıisti babymen saralanýǵa jatady. 15. Kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalý ne kómektesýshi nemese qylmysqa ózge de sybaılas qatysýshy bolyp tabylatyn adamnyń tarapynan habarlanbaý QK-niń 432-baby nemese 434-baby boıynsha qosymsha saralaýdy talap etpeıdi, óıtkeni mundaı jaǵdaıda habarlamaý ne kúni buryn ýádelespeı jasyryp qalý asa aýyr qylmystyń bóligi bolady jáne sybaılas qatysyp jasalǵan qylmys úshin jaýaptylyqty kózdeıtin QK-niń babymen qamtylady. 16. Kórineý qylmystyq jolmen tabylǵan múlikti ıemdený nemese ótkizý qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń derbes quramy bolyp tabylady jáne QK-niń 196-babymen, ıaǵnı qylmystyq zańnyń arnaıy normasy boıynsha jaýaptylyqqa ákep soǵady. Qylmystyq jolmen tabylǵan múlikti kúni buryn ýádelesip ıemdený nemese ótkizý, sol sııaqty kúni buryn ýádelesip jasyryp qalý dem berýshilik túrinde qylmystyq quqyq buzýshylyqqa sybaılas qatysý dep tanylady. 17. Oryndaýshyda qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasaýǵa jasyryn nıetti týyndatatyn jáne osylaısha ony qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaýǵa kóndiretin jaǵdaılarda, kórineý qylmystyq jolmen tabylǵan múlikti ıemdenýge nemese ótkizýge kúni buryn berilgen ýádeni dem berýshilik dep emes QK-niń 28-babynyń tórtinshi bóligine silteme jasaı otyryp, kináliniń áreketterin naqty qylmystyq quqyq buzýshy­lyq úshin jaýaptylyqty kózdeıtin QK-niń tıisti baby boıynsha saralap, aıdap salý dep taný qajet. 18. Qylmystyq zań sybaılas qatysýdyń basqa túrlerimen salystyrǵanda dem berýshilik qaýiptiliginiń kem dárejesin belgilemeıdi. Kómektesýshiniń qoǵamdyq qaýiptiliginiń kórinisi ol qylmystyq quqyq buzýshylyqqa tikeleı qatyspasa da, óziniń áreketterimen oryndaýshynyń qylmystyq quqyq buzýshylyqty jasaýǵa sheshimin nyǵaıtady jáne ony jasaýdy edáýir jeńildetedi. Osyǵan baılanysty, kómektesýshi QK-niń 52-babynyń erejeleri eskerile otyryp, jaýaptylyqqa jáne qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń basqa sybaılas qatysýshylarymen qatar jazalanýǵa jatady. Bul rette sot istiń mán-jaılaryn eskere otyryp, kómektesýshige basqa sybaılas qatysýshylarǵa qaraǵanda onsha qatań emes, sonymen qatar neǵurlym qatań jazany taǵaıyndaýy múmkin. 19. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 4-babynyń sáıkes, osy normatıvtik qaýly qoldanystaǵy quqyq quramyna qosylady, jalpyǵa birdeı mindetti bolyp tabylady jáne alǵash resmı jarııalanǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń Tóraǵasy Q.MÁMI Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy, jalpy otyrys hatshysy Q.ShAÝHAROV