Bir ǵasyrlyq shejire

Dossor kenishinen munaı alynǵanyna  100 jyl tolý mereıtoıy atalyp ótti Dossor jaıly aıtqanda, aldymen qazaqtyń belgili aqyny Asqar Toq­maǵambetovtiń «Munaıshylar munaı ber» dep bastalatyn jyr joldary  oıǵa oralady. О́ıtkeni, ekinshi dúnıe­júzilik soǵysta Dossordan óndirilgen «qara altyn» tikeleı maıdanǵa tankterge quıý úshin jóneltilgen. Osynyń ózinen Dossor munaıynyń sapasy qanshalyqty joǵary bolǵany  aıqyn ańǵarylady. Al kenishten ónim  alǵash alynǵany jónindegi tarıhı derekke júginsek, Dossor munaıyn barlaý 1857 jyldan tamyr tartqan. Naq osy jyly Kırpıchnıkov deıtin taý-ken ınjeneri Dossorǵa taıaý jatqan kóldi zerttegennen keıin «Bul jerde munaıdyń mol qory bar. Qazynany ıgerý óte qıynǵa túsedi. Sebebi, aýyz sýdyń joqtyǵy, eldi mekendermen baı­lanystyń bolmaýy, ári shóp sha­batyn shabyndyqtyń kezdespeýi barynsha qıyndyq týǵyzady» dep óz baılamyn qaǵazǵa túsirgen. Budan ózge  orystyń taǵy bir zertteýshisi  N.Seversev 1857 jyly Jaıyq boıyn zertteı júrip, Dossor jaıynda alǵashqy málimetti jazǵan. Keıinnen 1892 jyly Jaıyq dalasy men Ús­tirtti zertteýge jiberilgen  S.Nı­kı­tınniń jetekshiligindegi ekspedısııa barlaý jumystaryn júrgizýge kirisedi. Osy maqsattaǵy jumysty tyń­ǵylyqty júrgizý úshin taý-ken ınjeneri Ijıskıı de ekspedısııa qura­myna kirip, olar Dossorda tereńdigi 9 metrlik  6 qol uńǵymasyn qazady. Osyndaı bastapqy qadam jasalǵan soń Dossorda 1907 jyly barlaý ári burǵylaý jumystary qatar júrgi­ziledi. Al 1908-1909 jyldary munaı qabatynyń joǵary bóligi burǵy­lanyp, bir táýlikte 1,7 tonna «qara al­tyn» alýǵa qol jetedi. Dossor mu­naıynyń ónerkásiptik ıgerý jylna­masynyń bastalýyna 1911 jylǵy 29 sáýirde №3 uńǵymadan munaı bur­qaǵynyń atqylaǵany oń yqpal etedi. Sebebi, bir táýlikten astam ýaqytta, dálirek aıtqanda, 30 saǵatta 226 metr tereńdikte qazylǵan dál osy №3 uńǵymadan 16 myń put «qara altyn» óndirilgen. Sol kezdiń ólshemimen eseptegende, bul az ónim bolmaýy múmkin. Sodan beri 100 jyl ótse de munda munaı tasqyny áste toqtaǵan emes.  Dossor kenishiniń munaıyn óner­kásiptik ıgerý de, alǵashqy ju­mysshy tabynyń qalyptasý kezeńi de dál sol kezden, ıaǵnı, 1911 jyldan bastaý alady. Eki jyldan soń Dos­sorda 2100 jumysshy turaqty ká­sipke ornalasyp, Embi munaı­shy­larynyń qatary 6000-ǵa jetken. Al Dossor ataýyn ıelengen eldi mekende munaıshylar qalashyǵynyń irgesi qalanyp, 10 turǵyn úı,  8 kazarma,  3 barak, 2 ashana men aýrýhana, sondaı-aq, monsha men elektr stansasy sekildi kúndelikti turmys pen yrǵaqty jumysqa qajetti nysandar boı kóteredi. Dossor munaıynyń ıgerilýimen birge, birneshe ken oryndaryna da bar­laý jasala bastaıdy.  О́ıtkeni, Dos­sor men oǵan irgeles barlanǵan ken oryndarynyń munaıy quramynda kúkirt pen parafın mólsheriniń azdy­ǵymen erekshelenedi. Demek, Dossor qurylymynyń munaıy jeńil ári sapalyq quramy joǵary bolýymen de sala mamandarynyń nazaryn aýdara tústi. Oǵan dálel retinde Dossor mu­naıyna degen qyzyǵýshylyqtyń, ási­rese soǵys jyldarynda da, odan keıingi kezeńde de arta túskenin aıtýǵa bolady. Dossor munaıshylary soǵys­qa alynbaı, bronmen munaı óndirýge qaldyrylady. Jan alysyp, jan berisken soǵys jyldarynda dossorlyq munaıshylar 12 saǵattyq jumys kestesimen tolassyz munaı óndirdi. Sóı­tip, tyldaǵy  eńbektiń kórigin qyz­dy­ra júrip, maıdan dalasyndaǵy tank­terdiń irkilissiz jaýǵa qarsy shabýyl­daýy úshin janarmaılyq munaıdy maıdanǵa úzdiksiz jóneltip otyrǵan. «Tasta dep jalynsa da Qudaı úshin, Dossordan kete almaspyn munaı úshin!» dep jergilikti qalamger, marqum Táji­baı Tekeev jyrlaǵandaı, munaıshylar osy mekennen qonys aýdarýdy áste oılaǵan emes. Tipti osy bir óleń shý­maqtary Dossor munaıshylarynyń uda­ıy jadynda júredi. Sol sebepten bolar, baıyrǵy munaıshylar Dossordy baıandy turmysynyń qutty mekenine aınaldyrsa, aǵa urpaqtyń el ıgiligi jo­lyndaǵy shejireli eńbek jolyn búgingi táýelsiz eldiń munaıshylary  laıyqty jalǵastyryp keledi.   Bir kezderi bósh­kege quıylyp, túıege teńdelip tasylǵan  «qara altyndy» óndirgen baıyrǵy mu­naıshylardyń búgingi izbasarlary endi osy zamannyń ozyq tehnologııalaryn meńgerip, bir ǵasyrdan beri úzdiksiz óndirilgen mol ónimniń qaınar bulaǵyn   tolastatpaýdyń qamyna kirisken. Taǵy da derekke júginer bolsaq, alǵashqy №3 uńǵymadan bul kúnderi munaı alynbaıdy. Bul uńǵyma 1914 jyldan 1926 jylǵa deıin 12 jyl boıy munaı bergen. Bul kúnderi jas munaıshy Talǵat Tasqynbaev basqaratyn «Dos­sormunaıgaz» basqarmasynyń ıeligindegi ózge kenishterden munaı alynady. Sonyń biri 1993 jyldan beri munaıdyń tolassyz tasqynyn tasytqan ken alańy –Shyǵys Maqat. Munda 67 uńǵymadan munaı óndiriledi. Bıyl jańadan birneshe  uńǵyma qazýdy kózdepti basqarma munaıshylary. – Biz bala kezimizden Asqar Toq­maǵambetovtiń «Munaıshylar munaı ber, Sony senen suraıdy el» dep bas­talatyn óleńin jattap óskenbiz. Mu­naıshylarǵa jiger beretin osynaý óleń joldary udaıy sanamyzda jańǵyryp turady. Bir ǵasyr tolsa da Dossordyń berer munaıy áli taýsylǵan joq. Jańa uńǵymalar qazyp jatyrmyz. Zertteýler júrgizilýde. Munaı qabattary qaıta túzilip jatqanyn da bilemiz, –deıdi basqarma bastyǵy Talǵat Tasqynbaev. Dossor kenishin ıgerýdiń bir ǵasyr­lyq mereıtoıyna arnalǵan sharalar áýeli Atyraý qalasynda bastaldy. Al­dymen Mahambet atyndaǵy drama tea­trynda «Atamunaı» dep atalǵan kitap­tyń tusaýy kesildi. Bul jergilikti qa­lam­ger Aıbosyn Eleýsinovtiń bas redaktorlyǵymen daıyndalypty. Ki­tap­ty paraqtaı bastasań-aq, tarıhı derekter syryna qanyǵa túsesiń. «Ata» sózin qoldanýǵa mynadaı jáıt sebep boldy. Dossor –qazaq jerindegi tuńǵysh ıgerilgen kenish, demek, munaı óner­kásibiniń keń kólemde órken jaıýynyń bastaýy», deıdi  avtorlyq ujymǵa jetekshilik jasaǵan Aıbosyn aǵa Eleýsinov. Kitap 6 taraýǵa bólingen. Ár taraý­dyń tarıhı deregi qazaq munaı óner­kásibiniń shejireli jylnamasyna qosy­latyn qundy derekter. Sonymen birge, munda 3000-ǵa jýyq munaıshynyń jeke sýretteri, ómirderekteri qamtylǵan.  Me­reı­toılyq is-sharalar aıasynda  «Kas­pıı: munaı jáne mádenıet» atty fotoalbomnyń tusaýkeseri boldy. Ba­sylymǵa Mańǵystaý,  Atyraý oblys­tarynyń jáne Reseı Federasııasynyń  Astrahan oblysynyń aýmaǵy boıynsha «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń qoldaýymen jasalǵan alǵashqy ǵylymı-pýblısıstıkalyq ekspedısııaǵa qaty­sýshylardyń sırek kezdesetin, onyń ústine alǵash ret jarııalanyp otyrǵan fotosýretteri men joljazbalary jáne fılosofııalyq esseleri enip otyr. Basylym ǵylymı-tanymdyq sıpatta, óz eliniń bolashaǵyna beıjaı qaramaıtyn adamdarǵa arnalǵan. Al saltanatty sharada munaıshy­lardy aldymen oblys ákimi Bergeı Rys­qalıev  quttyqtady. Ol osy mereıtoıǵa oraı Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń quttyqtaýyn oqyp berdi. Sodan keıin «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tór­aǵasy Qaıyrgeldi Qabyldın «Sa­muryq-Qazyna» ál-aýqat qorynyń basqarma tóraǵasy Tımýr Qulybaevtyń quttyq­taýymen tanystyrdy. Dossor kenishiniń ıgerilgenine 100 jyl tolýyna oraı shyǵarylǵan estelik medalmen bir top ardagerler men munaıshylardy marapattady. «QazMunaıGaz» UK»  AQ basqarma tóraǵasy Qaıyrgeldi Qabyldın, «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý» AQ bas dırektory Asqar Baljanov Atyraý qalasyndaǵy «Embimunaıgaz» óndiristik fılıalynyń munaı dańqy murajaıy bar jańa keńse ǵımaraty qurylysynyń negizin qalaý salta­natyna da qatysty. Bul jańa keńseniń qurylysy eki jyldan soń aıaqtalady dep boljanýda. – Dossordyń alǵashqy munaıshy­lary Batys Qazaqstannyń basqa da munaı ken oryndaryn ıgerýdiń qar­lyǵashtary boldy, – degen   «Qaz­Munaı­Gaz» UK» AQ basqarmasy tóraǵasy Qaıyrgeldi Qabyldın –Batys Qazaqstannyń munaı sala­synyń damýyna óz úlesin qosqan­dardyń atyna Dossorda «Dossor munaıyna 100 jyl» eskertkish tu­ǵyry men Munaıshylar dańqy saıajolynyń  ashy­lýyna qatysty. Osy jerde úzdik munaıshylarǵa 5 jeńil avtokólik tartý etildi. Dossor kentindegi me­reıtoılyq is-sharalar sheń­berinde 80 oryndyq ba­la­larǵa arnalǵan qazirgi za­manǵy jabdyqtarmen, jı­hazben, oıyn at­trak­sıon­darymen qamtamasyz etilgen «Botaqan» bala­baqshasy da ashyldy. Bul balabaq­shanyń qury­ly­syn salýǵa «Qaz­Munaı­gaz» Barlaý О́n­dirý» AQ tapsyrys bergen eken. Qu­rylysty jergilikti «Ǵı­ma­rat» seriktestigi tórt aı merzimde salyp bitirgen. Jańa balabaqshanyń tu­saýyn oblys ákiminiń oryn­basary Asqar Kerimov pen «QazMunaıGaz» Barlaý О́n­dirý» AQ bas dırektory Asqar Baljanov qıdy. «Bul – mu­naıshylardyń Dos­sor ba­la­laryna tartýy, osy jerde eldiń keleshegine qyz­met etetin patrıot ulan­dar tálimdi tárbıe alatynyna senimdimin», dedi Asqar Baljanov. Sonymen qatar, Dossor kentindegi deneshynyqtyrý- saýyqtyrý kesheni qaıta jańartylyp, kúrdeli jóndeý júrgizildi, trenajer jáne kúres zaldary salyndy. Stadıonda fýtbol alańynyń belgilerimen birge jasandy gazon jabyndysy salynyp,  qaıta jańartý jumystary atqaryldy. «Mu­naıshy» mádenıet úıi men «Dos­sormunaıgaz» MGО́B ǵımaratyna, «Dossormunaıgaz» MGО́B-tiń qonaq úıine de qaıta jańartý men kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilipti. Osy kenttegi orta mektepterdiń aýmaǵynda jasandy jabyny bar bes sport alańy, kishi sáýlet nysandary bar balalarǵa arnalǵan bes aýla alańy ornatyldy.   Dossordaǵy sport kesheninde embilik munaıshylardyń dás­túr­li spartakıadasy ótti. – «QazMunaıGaz» ulttyq kompa­nııasy jumysynyń asa mańyzdy jáne ajyramas bóligi – bul áleýmettik sala. Bizdiń kásiporyndar qala túzýshi bolyp tabylady jáne olarǵa qyzmet­kerlerimizdiń, olardyń otbasy­lary­nyń, biz qyzmetimizdi júzege asyryp jatqan kentter, qalalar men óńirler turǵyndarynyń eńbek jáne ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartý úshin úlken jaýapkershilik júktelip otyr. «Qaz­MunaıGaz» Qazaqstandaǵy ulttyq kompanııalardyń ishindegi kóshbasshy bolǵandyqtan, osylardyń bárin jú­zege asyrý  bizdiń mindetimiz, –dep atap ótti QMG basshysy. –Máselen, Atyraý oblysy ákimdigimen áleýmet­tik seriktestiktiń 2011 jylǵa arnal­ǵan baǵdarlamasy sheńberinde «Qaz­MunaıGaz» BО́» AQ Atyraý obly­synda 300 mln. teńgege 5 deneshynyq­tyrý-saýyqtyrý kesheni qurylysy­nyń jobasyn iske asyryp otyr. Atyraý oblysyndaǵy Mııaly kentinde qazirgi zamanǵa saı 150 mln. teńge turatyn deneshynyqtyrý-saýyqtyrý kesheniniń qurylysy aıaqtaldy. Bul nysan Qazaqstan Táýelsizdigi kúni qarsańynda iske qosylady. «Embimunaıgaz» óndiristik fı-lıal­­­y­nyń eń ozyq qyzmetkerlerine jáne ardagerlerge «QazMunaıGaz» UK» AQ qurmet gramotalary men estelik belgileri, sondaı-aq Dossor ken ornynyń – 100 jyldyǵyna oraı «Dos­sor munaı ken ornyna – 100 jyl» mereıtoılyq belgileri tabys etildi. Munaı-gaz kesheni qyzmet­kerleri kúni qarsańynda Atyraý qalasynda jáne Atyraý oblysynyń Dossor kentinde, Dossor ken ornynyń 100 jyldyǵy jáne Qazaqstan Táýel­sizdiginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan is-sharalar aıasynda elimizdiń belgili ártisteri Nurǵalı Núsipjanov, Aıgúl Úlken­baeva, Jeńis Ysqaqova, Nurlan Abdýllın jáne basqa da  ónerpaz­dardyń qatysýymen gala-konsert ótti. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.