Jańa dáýir kilti

«Zaman ózgeredi, ony áli kóz kóredi» degen eken ata-babalarymyz. Sol aıtyl­ǵan­daǵydaı, qazirgi ómir bizdi adamzat balasy buryn bastan keshirmegen uly ózgeristerge qaraı alyp kele jatqandyǵy aqıqat. Al­dymyzdaǵy sol jańa dáýirdiń kilti, kóp­­tegen sarapshylardyń paıymdaýy boıynsha, aqpa­rattyq tehnologııalar bolyp tabylady. Adamzat qoǵamynyń damý tarıhyn agrarlyq, ónerkásiptik, ıaǵnı ındýstrııalyq jáne postındýstrııalyq dáýirlerge bólip qarastyratyn amerıkalyq áleýmettanýshy ári fýtýrolog O.Toffler qazirgi ýaqytta burynnan qalyptasyp qalǵan álemdik ındýstrııalyq júıeni úshinshi tolqynnyń, ıaǵnı postındýstrııalyq tolqynnyń tal­qandaý úderisi júrip jatqandyǵyn aıtady. Onyń paıymdaýynsha, bul jaǵdaı mynadan kórinedi: ómirdiń barlyq salalarynda aq­parattyq tehnologııalardyń keńinen engizilýi negizinde birte-birte aqparattyq qoǵam qalyptasý ústinde. Onyń basty belgileri kópshilik qoldy taýarlar men ónimderdi kóptep shyǵaratyn alyp óndiristerdi endi derbes shaǵyn óndirister al­mastyrýda. Al burynǵy qalyp­tasqan alyp ın­dýstrııalyq júıe­lerdiń bulaısha tal­qandalýy bar­lyq ónerkásiptik da­myǵan elderde jahandyq deń­geı­de­gi daǵdarysty jaǵ­daılarmen qabattasa júretindikten, muny bir esepten eski men jańanyń kúresi dep te aıtýǵa bolady. Sóıtip, álemdi sharpyǵan sońǵy eko­nomıkalyq daǵdarystyń týyndaý sebep­teriniń biri – eski men jańanyń arasyndaǵy bitispes kúres máselesinde de jatqan sekildi. Al kúrestiń qozǵaýshy kúshteriniń biri – barǵan saıyn bel ala túsken aqparattyq tehnologııalar bolyp otyrǵandyǵy aqıqat. Álemniń aldyńǵy qatarly saıasatkerleri men ǵalymdary, áleýmettanýshylar men sarapshylar bul aqıqattyń mánin jyldan-jylǵa beleń alyp kele jatqan silkinister men jahandyq oqıǵalar astarynan aıqyn kóre bastady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Egemen Qazaqstan­nyń» 90 jyldyq torqaly toıy­nyń qar­sańynda onyń jańa ǵıma­ratynda elimizdiń buqaralyq  aqparat quraldary basshy­laryna bergen suhbatynda bul daǵ­darystan Qazaqstannyń úlken sabaq alyp, ózindik tujyrym túıgendigin aıta kele, daǵdarysqa beriktik tanytqan elder qata­rynda Ger­manııany atap kórsetip, munyń sebebi bul eldiń ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta bıznestiń úlken ról atqara­tyndyǵyn, mysalǵa keltirip, endigi kezekte Qazaq­standa jańa zamanǵa saı shaǵyn ón­dirister qurýǵa kóńil bólinetindigin málim­degen bolatyn. «Eger daǵdarys tusyndaǵy álemdik jaǵdaıǵa nazar aýdaratyn bol­saq, Eýropada onyń synyna tótep bere alǵan birden-bir el Germanııa boldy. Sebebi, onyń ekonomıkasynyń 80 paıyzyn sha­ǵyn jáne orta bıznes quraıdy. Bıznestiń bul túrleri osy eldiń barlyq aýmaǵynda birkelki ornalasqan. Shaǵyn jáne orta bıznestiń bir ereksheligi – ózgeris jaǵdaıyna óte beıimdiligi. Onyń baǵyt-baǵdaryn jedel ózgertýge bolady. Al bizde Keńes odaǵy kezinde quramynda 10 myń, 20-30 myńǵa deıin adam isteıtin alyp kásiporyndardyń kóbirek salynǵany belgili. Olar daǵdarysqa osal bolyp shyqty» degen edi Elbasy. Demek, aldymyzdaǵy zamannyń beınesi degenimiz basqarý júıelerine aqparattyq tehnologııalar engizilgen avtomattandy­rylǵan shaǵyn zaýyttar men fabrıkalar bolyp tabylady. О́ndiristi avtomattandyrý jáne basqarý sekildi asa mańyzdy mamandyq boıynsha elimizdegi úsh ǵylym doktorynyń biri – Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Júıelik taldaý jáne basqarý kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Mamyrbek Beısenbıdiń aıtýy boıynsha, avtomattandyrylǵan úderisterdi basqarý aqparattyq sıpatta júrgiziledi. Olaı deıtinimiz, basqarýshy áserdi quras­tyrý úshin kez kelgen keshenniń kúıin sıpat­taıtyn kóptegen aqparatty jáne sol júıe jumys isteıtin qorshaǵan orta týraly aqparattardy júıeli ýaqyt masshtabynda aqparattyq-kommýnıkasııalyq torap arqy­ly alý men qabyldaý, elektrondy esepte­gish máshıneler arqyly belgili bir algorıtmder negizinde óńdeý, saqtaý jáne taratý qajet. Sodan keıin baryp avtomattandyrylǵan úderisti basqarý isi júzege asady. Demek, biz qarsańynda turǵan dáýirde barlyq isterge, ónerkásip pen turmysqa, basqarý jáne baılanys júıelerine aqpa­rat­tyq tehnologııalar mindetti túrde ara­lasady jáne kez kelgen úderistiń mańyzdy quramdas bóligin quraıtyn bolady. Mine, osyndaı jaǵdaıǵa sáıkes qazirgi kúni damyǵan elderdiń barlyǵynda aqpa­rattyq salalar asa shapshań qarqynmen damyp, osy salalardyń mamandaryna degen suranys bar­ǵan saıyn arta túsýde. Má­selen, AQSh-ta joǵa­ry oqý oryndaryn bi­tirýshilerdiń basym kópshiligin qazirdiń ózinde aqparattyq tehno­logııalyq jáne aqparattyq servıstik sala mamandary quraıdy eken. Aqparattyq tehnologııalardyń mańyzy men róli týraly kóptegen mysaldardy keltire berýge bolady. Sol mysaldardyń biri retinde qazirgi kúni álemdegi eń baı adamdar naq osy salada jumys isteıtindigin aıtýǵa bolady. Máselen, Bıll Geıts aqparattyq baǵdarlamalardy jasaýshy jáne qamta­masyz etýshi Microsoft kompanııasynyń negizin qalady. Sóıtip, keshe ǵana jataqhanada ómir súrgen qarapaıym stýdent az jyldyń ishinde dúnıe júziniń №1 baı adamy bolyp shyǵa keldi. Basqa salalarda adal eńbek ete otyryp materıaldyq ıgilikti jasaý men qalyp­tas­tyrý turǵysynan alǵanda dál osyndaı jetistikke jetý múmkin be? Bizdiń oıymyzsha, óte qıyn bolar. Máselen, avtomobıl óndirisiniń atasy atanyp, Amerıkanyń Amerıka bolýyna óte úlken yqpal etken Genrı Ford dál osyndaı jetistikke jetken joq. Bálkim qar­jy salasynda baılyqty tez jınaýǵa bolar. Biraq álemdegi qazirgi ekonomıkalyq daǵda­rystardy týyndatýshy salanyń ózi naq osy qarjy salasy emes pe? Álemdi shýlatqan eń úlken alaıaqtyq isterdiń ózi de naq osy qarjy salasynan shyǵyp jatyr. Bizdiń oıymyzsha, álemde sońǵy onjyldyqtarda qalyptasqan qazirgi qarjy júıesi qarjy kapıtalızminiń sońy, búkil bir formasııanyń basty aýrýy bolyp otyr. Al aqparattyq sala – jańa zamannyń basy. Bıll Geıtstiń aqparattyq tehnologııalar men ınternet júıesiniń mańyzyn túsin­diretindeı kóptegen qanatty sózderi bar. Sonyń birnesheýin keltireıik: «Eger kim de kim elektrondy poshtamen jumys isteýdi barynsha jetik meńgeretin bolsa, HHI ǵa­syrda sol adam mıllıoner bolady», «Bolashaqta rynokta kompanııalardyń eki túri ǵana qalady: ınternette jumys isteýshi kompanııalar jáne bıznesten ketken kompanııalar», «HHI ǵasyrdyń aıasyndaǵy bıznestiń jańa irgeli zańynyń basty qaǵıdaty ınternet bárin de ózgertedi degen uǵymǵa kelip tireledi. Sonyń ishinde ınternet-tehnologııalar eń az degenniń ózinde kompanııalardyń óz qyzmet­kerlerimen, áriptesterimen jáne qyzmet kórsetýshilerimen aradaǵy árekettestik tási­line úlken ózgerister engizetin bolady», «Taıaýdaǵy onjyldyqtarda óz jumysyn elek­trondy quraldardyń kómegimen qaıta qura alǵan kompanııalar ǵana tabysqa jete alady. О́ıtkeni, bul jaǵdaı olarǵa durys sheshimdi tez qabyldap, tıimdi áreket jasaýǵa jáne óz klıentterimen barynsha tyǵyz qarym-qatynasta bolýǵa múmkindik beredi». Mine, Bıll Geıts osylaı deıdi. Al ataqty Aple kompanııasynyń negizin qalaýshy Stıv Djobs óziniń jastyq shaǵyn eske ala kelip, bylaı deıdi: «Stýdent kezimde jataqhanada meniń bólmem de bolǵan joq. Sondyqtan men dostarymnyń bólmelerinde edende jatyp júrdim. Tamaq taýyp jeý úshin bótelke jınap sattym. Aqyrynda meniń túı­sigim aldaǵy ýaqytta qandaı jolmen júrýimniń durys bolatyndyǵyn kórsetip berdi. Osynyń negizinde men aqparattyq tehno­logııalardy jasaý salasyna túsip, ómirde úlken tabysqa jettim». Qazirgi kúni Stıv Djobs álemdegi eń baı 150 adamnyń qatarynda tur. Sonymen, aqparattyq tehnologııalar degenimiz jańa dáýirdiń negizgi kilti bolyp tabylady. Osy kilt arqyly biz sol dáýirge enip kelemiz. Bul kilt adamdardyń búkil qa­rym-qatynas júıesine serpindi áser etip, búkil jer sharyn ınternet shyrmaýyǵy arqyly shyrmap tastady. Demek, aldaǵy ómirde odan tys turýdyń ózi múmkin emes. Aldaǵy ýaqytta ınternetten tysqary qalý degenimiz ómirden de tysqary qalý degen uǵymdy bildiretin bolady. Sondyqtan da kóptegen memleket basshylary óz elderinde naq osy salany barynsha da­mytýǵa úlken mán berýde. Ústimizdegi jyldyń 17 mamyrynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn aýyl halqynyń jaǵdaıyn sol aýyldarǵa aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalar jetkizý arqyly jaqsartý jaıynda uran tastady. Ol bylaı dedi: «Damýshy elderdegi 1,4 mıllıard adamdy quraıtyn eń kedeı halyq aýyldarda turady. Olardyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý úshin aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnolo­gııa­lardy aýyldarǵa jetkizýimiz kerek. Eger ınternet jelisi aýyl mektepterine jetetin bolsa, aýyl balalarynyń bilimge qoly jetimdi bolar edi. Eger telemedısına aýyldaǵy emdeý mekemelerine jetetin bolsa, eger aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri men balyqshylar aýa raıy týraly naqty aqparattarǵa jedel ıe bolatyn bolsa, eger aýyldaǵy taýar óndirý­shiler naryqtaǵy qubylystar men baǵalar týraly aqparattarǵa der kezinde ıe bolyp, paıdalana alatyn bolsa, bul aýyl halqynyń jaǵdaıyn kóp jaqsartqan bolar edi». Sonymen, aqparattyq tehnologııalar da­myp, onyń baılanys quraldary damyǵan já­ne keńeıgen saıyn ómir men turmys jaqsara bermek. Sondyqtan kóptegen elder aqparat­tyq-kommýnıkasııalyq júıelerdi barynsha damytýdy ózderiniń strategııalyq maqsat­taryna aınaldyryp otyr. Bizdiń Qazaqstan da qazirgi kúni osyndaı jolmen júrip keledi. Elimizde aqparattyq-kommýnıkasııalyq sala eń jedel damýshy salanyń birine aınaldy. Bul salanyń memlekettik bıýdjet kirisine qosyp otyrǵan úlesi de qomaqty. Eń bastysy qazirgi kúni uıaly baılanys qyzmeti árbir adamǵa deıin jetip, ómir men tur­mystyń buljymas qajettilikteriniń birine aınalyp úlgirdi. Internet jelisi barynsha jedel damýda. Onyń qyzmet baǵasy jyldan-jylǵa arzandap, sapasy da jaqsaryp keledi. Qazaqstandyq azamattar úshin bul qyzmet túri de barǵan saıyn qoljetimdi bola tú­sýde. Mine, osy jaǵdaılar Qazaqstanda aqparattyq qoǵamdy qalyptastyrýdyń bas­ty alǵysharttary bolyp tabylady. О́ıtkeni, munyń ózi kóptegen memlekettik, saýda, banktik jáne basqa da qyzmet túrlerin birte-birte kompıýterge kóshirý múmkindigin beredi. Qazirgi kúni Qazaqstanda osynyń úlken bir qozǵaýshy kúshi «Elektrondy úkimet» ju­my­sy bolyp tabylady. Elimizde elektrondy úkimet qurý ıdeıasyn Mem­leket basshysy Nur­sultan Nazarbaev óziniń álemdegi báse­kege qabiletti 50 eldiń qataryna kirý mindetin alǵa qoıǵan ataqty Jol­daýynda usynǵan bola­tyn. 2004 jyly 10 qara­shada elektrondy úkimet­ti engizý týraly Úkimet qaýlysy jaryq kórdi. Sonymen qatar, «Qazaq­stan Respýblıkasynda elekt­rondy úkimetti qa­lyptastyrýdyń 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lama­sy» qabyldandy. Bul baǵdarlama elektrondy úkimetti qalyp­tastyrý­dyń kezeńderin belgiledi. Birinshi kezeńde aq­parattardy jarııalaý já­ne taratý máseleleri qolǵa alyna bastady. Ekinshi kezeńde memlekettik organdar men aza­mattardyń ózara qarym-qatynasyn qalyp­tastyratyn ınteraktıvti qyzmet usyný júzege asty. Úshinshi kezeńde qarjylyq jáne zań operasııalaryn úkimettik portaldar arqyly júzege asyrýdyń tranzaksııalyq qyzmet kórsetý isi qolǵa alynýda. Tórtinshi kezeńdi sheshýshi kezeń dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni, dál osy kezeńde elimizde aqparat­tyq qoǵam qalyptasýy tıis. Endi, osy boıynsha júzege asyrylǵan ister týraly naqty áńgime qozǵaıtyn bolsaq, 2005 jyly bastaý alǵan joǵarydaǵy baǵdarlama negizinde eki jyldyń ishinde «Elektrondy úkimettiń» ınfraqurylym­dary qalyptastyrylyp, bazalyq quramdas bólikteri quryldy. Olar – veb-portal jáne shlıýz, vedomstvoaralyq elektrondy qujat aınalymy, kýálandyrýshy ortalyqtar, biryńǵaı aqparattyq tasymal ortasy. Mine, osylardyń negizinde 2007 jyly búkil elimiz boıynsha biryńǵaı tizimge biriktirilgen jeke jáne zańdy tulǵalardyń memlekettik derekter qory turaqty paıdalanýǵa engizildi. Veb-portal arqyly memlekettik organdardyń 20 ınteraktıvtik qyzmeti iske qosyldy. Osy 2007 jyly elektrondy úkimetti odan ári damytý maqsatynda «Qazaqstan Res­pýblıkasynda elektrondy úkimetti qa­lyp­tastyrýdyń 2008-2010 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy» qabyldandy. Osy boıynsha elektrondy úkimettiń bazalyq ınfraqurylymyn odan ári jetildirý, adamdar úshin qol jetimdiligin keńeıtý, memlekettik basqarýdy jáne áleýmettik mańyzy bar memlekettik qyzmetterdi usynýdyń sapasy men tıimdiligin arttyrý maqsattary alǵa qoıyldy. Úshinshi kezeńde tranzaksııalyq júıe boıynsha «Elektrondy memlekettik satyp alýlardyń» aqparattyq júıesi jumys isteı bastady. Bul kásipkerlerdiń jumysyn jeńil­dete túsýge múmkindik berdi. Olar endi óz keńselerinde otyryp-aq, tenderlerge qatysý múmkindigine ıe boldy. Munan keıingi ýaqytta Qazaqstanda elektrondy úkimet qurý onyń aıasyn keńeıtý maqsatyndaǵy birqatar júıeli jumystar júzege asty. Bul jaǵdaı eleýsiz qalǵan joq. Eli­mizdegi elektrondy úkimettiń damý jaǵ­daıyna 2010 jyly BUU tarapynan joǵary baǵa berildi. Qazirgi kúni elimiz sońǵy biraz jyl ishinde atalǵan saladaǵy óziniń jetistikteri boıynsha álemdik reıtıngtegi 81-shi orynnan 46-shy orynǵa deıin kóterile aldy. Sóıtip, Qazaqstan bul másele boıynsha qazirgi kúni TMD elderindegi kóshbasshy­lardyń biri bolyp otyr. Máselen, bul ispen belsene shuǵyldaný ústindegi Ýkraına 54-shi orynda, Reseı 59-shy orynda, Belorýssııa 64-shi orynda tur. Árıne, álem boıynsha alǵanda elek­trondy úkimetti engizý máselesindegi báse­kelestik barynsha kúsheıip keledi. Osyǵan sáıkes bul máselede bir orynda qozǵalyssyz turyp qalý joq. Álemde paıda bolǵan jańalyqtardy paıdalanyp, jańa tehno­logııalardy ıgerý arqyly únemi alǵa basa berýge tıistimiz. Muny Elbasymyz da atap kórsetip otyr. Sondyqtan údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarla­masynda bul máselege jetkilikti dárejede kóńil bólingen. Baǵdarlamanyń «Bolashaq ekonomıkasy» sektorlaryn damytý bóli­minde aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalardy damytý jáne barǵan  saıyn aýqymdandyrý elimizdiń aldyndaǵy mańyzdy mindet ekendigi aıtylyp, osyǵan qatysty naqty sharalar belgilengen. Suńǵat ÁLIPBAI.