Mal urlyǵy mazany alyp tur

Áńgimemizdiń álqıssasyn ázil­den bastaıyq. Áldebir aýyl­­da bir baýkespe ury qaı­tys bolypty deıdi. Qylt et­ken­di qalt jibermeıtin, as­qan eptilikpen qoradaǵy maldy jym­qyryp ketetin kánigi qaraq­shy eken álgi. Sodan jurt­shy­lyq jańaǵynyń janazasyna jı­nala­dy. Ádettegi rásim boıyn­­sha molda jınalǵan jama­ǵat­qa «Qandaı adam edi?» degen saýal tastaıdy. Eshkim ún qat­paı­dy. Sodan ekinshi ret qaı­ta­laı­dy. Qudaı-aý, tyrs et­ken adam bolsaıshy. Bar­ly­ǵy tilin jutyp qoıǵandaı, ún­siz. Bolmaǵasyn úshinshi ret su­raıdy moldekeń. Qulaqqa ur­ǵan tanadaı tynyshtyqtyń ara­sy­nan bir daýys shyǵypty da, bylaı depti: «Malǵa bolmasa, adamǵa asa zııany joq edi ǵoı, jaryqtyqtyń». «Qysyr sóz kúlmekke jaq­sy» ǵoı. Degenmen, mynaý kúle­tin nárse emes edi. «О́kpege qısa da, ólimge qımaıtyn» qazaqy ǵadettiń ózi osy arada ysy­ry­lyp yza men ashýǵa oryn berip tur. Abaı atamyz aıtatyn «Qazaq­tyń ólgen kisi­sinde jamany joq» deıtin sózi de myna jerde máni men mańyzyn joǵalt­qan­daı ma, qalaı? О́ıtkeni, ǵa­syr­lar bo­ıyna jalǵasqan dást­úr boıyn­sha bizdiń jurt ól­gen adam týraly ja­man pikir aıt­paı­­tyn. Biraq tiri kúninde jurt­qa ty­nysh­tyq ber­megen, ózgeniń mań­daı ter, taban aqy­sy­men jıǵan adal ma­lyn ur­lap, aıadaı aýyl­dyń berekesin qashyr­ǵan ury týra­ly eshkimniń biraýyz «jaq­sy adam edi» dep aıtýǵa tili bar­ma­­ǵa­­nyn túsinýge de bolatyn sııaqty. Muny nege aınalsoqtap otyr­­myz? Sońǵy kezderi mal ur­­­­ly­ǵy kóbeıdi. Jylqyny úıi­­ri­men qýyp ketip jatqan jaǵ­­daı jaıyn­da, betine qarap otyrǵan birer qarasyn túnde kelip ury­lar­dyń kóterip ketkeni týra­synda, óristegi sıyryn sol jer­­de soıyp alyp, etin ba­zar­­ǵa jónelt­keni haqynda jıi estı­tin boldyq. Joq izde­gen bir adam. «Jaý jaǵadan al­ǵan­­da, bóri etekten tartady» deı­­tin­deı, daǵdarys kelgen za­man­da ury­lar­dyń da qaptaýy tańqa­larlyq dúnıe emes tárizdi. Deı tur­ǵan­men, bir teńgesin eki ete almaı, bir malynyń ba­syn kóbeıte almaı otyrǵan qa­­ra­sha halyqtyń obal-saýaby kimge? Muny oı­laı­tyn ury bar deısiz be? My­saly, 2015 jyly Qyzylorda ob­ly­synda 852 mal urlyǵy deregi tirkelipti. Bul quqyq qor­ǵaý organdaryna aryzdanǵan res­mı adamdardyń ǵana deregi. Al qazaqylyqqa salyp, áne-mine taby­ladymen júrip, aqyr sońy kúderin úzip, «Qudaıy sadaqa» deı salǵan adamnyń naqty sanyn eshkim bilmeıdi. Jyl­dar boıyna jal­ǵasyp kele jatqan osy bir minezdi de túsi­ne almaımyz. Jo­ǵalǵan mal qalaı sadaqa bo­la­dy? Sadaqa, qur­ban­dyq degenniń ózindik talap-tár­tipteri bolmaýshy ma edi? Ásili, bul da beıqamdyq pen shara­syzdyqtyń bir kórinisi shy­ǵar. Áıtpese, baladan beter mápe­lep, ósirip, basyn kóbeıtip otyr­ǵan dúnıesi joǵalǵan adam «sadaqa» dep qarap otyrar ma? Al byltyr mal urlaý deregi aı­­tar­­lyqtaı qysqarypty. 667 jaǵ­­­daı resmı organdarǵa habar­la­n­­ǵan. Qylmystyń ashy­lý de­regi de 14 paıyzǵa jaq­sar­ǵan. Biraz adamnyń joǵy taby­lyp, qolynyń suǵanaǵy bar­lar ja­za­syn alǵan. Quqyq qor­ǵaý oryn­­darynyń naqty jumy­sy­nyń ar­qasynda mal urlyǵyn kásip etken 11 qyl­mystyq top­tyń is-áreketi áshke­relenipti. Al osy toptardyń quramynda 41 adam bolǵan. Jeńil paıdany ká­sip et­kenderdiń 74 mal urly­ǵy qyl­­­my­syna qatysy bary anyq­tal­ǵan. Uıymdasqan qylmystyq top­tyń qalaı jumys istegenin osy derek dáıektep turǵan­daı. Mal­­dan mal qoımaǵan ǵoı, qur­ǵyrlar. О́tken jyldyń qazan aıynda Qazaly aýdany, Jalańtós Baha­dúr aýylynyń turǵyny tún mez­gilinde mal qorasynan eki bas qoıyn belgisiz bireýler urlap ketkeni jóninde aryzdanǵan. Shy­ǵyn­­nyń jalpy quny 50 000 teń­­ge dep eseptelgen. So­dan po­­­lı­­­sııa jedel izdestirý ju­mys­­­­­tary­na kirisip ketedi. Ury­lar­­dyń izin sýytpaı, ustaıdy. So­nyń nátıjesinde tórt adam qo­l­ǵa túsedi. Teksere kelgende bu­l­ar­­dyń birinshi ret urlyq ja­sap otyr­maǵany belgili bo­la­dy. Birin­shi ret deımiz-aý, ur­lyq­ty áb­den kásip qyl­ǵan­da­ry anyq­ta­lady. Aqyrynda álgi tórteý aýdan kóleminde 36 márte mal ur­la­ǵandaryn, ony qaıdan alyp, qaı­da sat­qan­daryn tátpishtep baıan­­daı­­dy. Sodan osy jaǵdaıǵa baı­­la­­nys­­ty, Qylmystyq ko­­deks­­tiń 188-babynyń 2-bó­ligi 1,3-tar­­maqtary boıyn­sha qyl­mys­­tyq is qozǵalyp, kúdik­­tiler Qaza­ly aýdandyq ishki ister bólimi­niń ýaqytsha ustaý oq­­shaý­­la­ǵy­shyna qamalady. Ter­geý ju­mys­tary barysynda kúdik­ti­ler­den jaýap alynyp, atal­ǵan iske qa­tysy bar basqa da aza­mat­t­ar anyq­taldy. Aıǵaq zat­tar dálel­de­me retinde qosym­sha tirkelgen. Bir urlyqtyń artynan qansha qyl­mys­tyń balalap shyqqanyn kórip otyrsyz. Sondaı-aq, munyń barlyǵyn bar-joǵy tórt-aq adam jasaǵan. Árıne, kimniń úıinde qandaı mal baryn, kúıi qandaı ekenin aıtyp otyrǵan sybaılastary da bolǵan. Al negizgi tirlikti osy tórteý tyn­dyryp júrgen. Aınalasyna jaýdaı tıgen baýkespeler óz­de­rin ómiri ustalmaıtyndaı se­zinse kerek. Sondaı sezim men qanaǵatsyzdyq olardy aqyry túrmege toǵytyp tyndy. Shıeli aýdanynda mynandaı jaǵdaı bolypty. Osy qańtar aıynyń 22-si kúni túnde Eńbekshi aýylynyń arǵy jaǵynda, Qara­taýdyń qaptalynda ornalasqan «Jalǵyz aǵash» jaıylymyndaǵy malshy qorasynan 2 bas qoıyn belgisiz bireýler urlap ketkeni týraly aryzdanady. Jal­py quny 50 000 teńge shyǵyn kel­tir­genin kórsetedi. Atalǵan aryz negizinde jedel-izdestirý jumystary júrgizildi. Nátı­jesinde ne bolǵan deńiz? Álgi kisiniń qoılary jaıylymda din-aman, qaıta ekeýi de tóldep jatqan jerinen tabylady. Solaı­sha, eshqandaı urlyqtyń bol­maǵany belgili boldy. Eki qoı tóldegen 2 bas qozylarymen birge ıesine qaıtaryldy. Biz mu­ny urylardan ábden zapy bol­ǵan, zárezap jaǵdaıǵa tús­ken, júregi shaılyǵyp qalǵan adam­­nyń úreı men qorqynyshqa toly kúıi der edik. Qorasynan beı­saýyt ýaqytta shyǵyp ketken qoı­laryn urlandyǵa sanap, ábi­gerlenip aryzdanýynyń ózi ezýge kúl­ki úıirgenimen, shyndyǵynda aq-adal dúnıesinen qapyda aıy­rylyp qal­maıyn degen nıetin ǵana ańǵaramyz. О́ıt­keni, kózi taı­sa, aldyndaǵysyn aıdap kete­­tin antalaǵan urynyń en dala­­da erkin júrgenin biledi ol. Sondyqtan jemtik ańdyǵan quz­­­ǵyn sekildi qaraqshylardan sha­­ma­­sy kelgenshe qorǵanýyn qol­­daý kerek jáne sodan ózgeler de úl­­gi alýǵa tıis qoı dep oı­laımyz. Osy arada myna jaıtty baıan etpesek bolmas. Aımaq bas­shysy byltyr mal ur­­ly­ǵyna qatysty naqty is-sha­ralar josparyn bekitken. Sol bo­ıynsha oǵan jaýapty oryn­­dar, oryndalý merzimi jáne istelýge tıis jumystar belgi­lenip, jalpy jaǵdaıdyń bary­sy aı saıyn oblys ákimi oryn­ba­sary­nyń baqylaýyna alyn­ǵan bolatyn. Solaısha, oblys­taǵy 66 aýyldyq okrýg baq­tashy­larmen qamtamasyz eti­lip, 5 aýdan ortalyqtarynda mal sata­tyn bazarlar ashyldy. Jáne barlyq mal soıatyn jer­ler­ge beınebaqylaý ka­me­rala­ry or­natyldy. Turaqty túr­de baq­­­tashy­men qamtylǵan Shıeli aýda­ny Nar­taı Bekejanov aýyl­dyq okrýginde sońǵy 3 jylda birde-bir mal urlyǵy bol­ma­ǵandy­ǵy jıi mysal retinde aıty­lyp júr. Sonda da, urylar da zańnyń quryǵy men adamdardyń obal-saýabyna qaramaı qaraqshylyq áreketterin toqtatar emes. «Et táttiligin qoımasa, men urly­ǵym­­dy tyımaımyn» deıtin qas­­qyr­­dan da beter dersiń. Son­dyq­­tan urlyqqa qaýym, aýyl bo­lyp qarsy turý kerek. Áıt­pe­se, «Eki kóziń Nazarda, eki sıy­­ryń bazarda» degen ja­zýdy qora­ńyz­ǵa jazyp, qarq-qarq kúlgen urynyń kúlkisi qula­ǵyńyzdyń túbinen estilýi bek múmkin. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy