«Qulanbaevtar dınastııasynyń» darasy

«Dınastııa» dep atalatyn da­ra­lardy tańdap baryp, atadan balaǵa aýysyp, aǵadan baýyrǵa jalǵasqan bir kásiptiń aınalasyndaǵy sabaqtastyqtyń ár áýlettiń basyna qonaqtaı ber­meıtin kirpııaz-kidiligi óz al­dyna, ónerdiń ózge túrinde sırek te bolsa kezdeskenimen, akterlik mamandyqqa kelgende sarańdyǵy ustap, tipti tartynyp qalatyny bar. Mamandyqqa degen mahabbattan týatyn mundaı býyn, qan qýalaıtyn jalǵastyq búginde tańsyq bolmaýy múmkin, biraq sol kezeń úshin shynymen shetin jaǵdaı-tyn. Bir úıden 12 teatral túlegen Chehov-Knıp­perler, bir shańyraqtan 11 ak­ter shyqqan Mıhalkovtar, orys ónerine toǵyz artıst syı­laǵan Samoılovtar qazaq ot­basylarynan top-tobymen shyq­pasa da, ulttyq teatr jáne kıno ónerinde «Qulanbaevtar dı­nastııasy» degen sóz qurmetpen aıtylady. Árıne, Almaty tú­bindegi bir kolhozdyń ustasy bolǵan Imanáli qarııanyń Bı­bıza, Mákil, Aqyl degen úsh ba­lasy da óner jolyn qýyp, teatr men kınodan ornyn tapsa, keıin bulardyń qataryn jezdesi Faızolla Tutqabaev pen Mákil aǵanyń jary Gúlshahıra Baıjanbaeva tolyqtyryp, juptary jazylmaı qazaq ónerine birdeı qyzmet etti. Basqasy bir tóbe de, «Qulanbaevtar» degende aldymen eske Mákil aǵamyzdyń túsetini shyndyq jáne ol bir áýlettiń emes, ulttyq teatr-kıno óneriniń eń talantty shoǵyrynyń qatarynan oıyp oryn alar biregeı tulǵa bolyp qosyldy. Soǵys bastalǵan tusta Más­keýden óner oshaqtary kóship kelip jatqanda, Mákil bala mektep-ınternatta oqıdy eken. Birde bulardyń mektebine kelgen orys áıeli jańadan ashylyp jatqan teatr ýchılıshesine ba­lalar izdep júrgenin aıtyp, shaǵyn etıýd kórsetýin suraıdy. «Etıýd» degen sózdi ómiri esti­megen, kózderi jypylyqtap, úrpıgen balalarǵa onyń qalaı jasalatynyn túsindirgennen keıin buıyǵy kóringen boıy uzyn Mákil ornynan turyp, sál oılanyp alyp, shybyn ustaýǵa kirisedi. Joq shybyndy kózine elestetip, aýada qolyn ári-beri sermep, ańdyp júrip, aqyry ustap alady. Ustap alǵan shybynymen qosa bolashaq mamandyǵyn da ýysyna túsirgenin Mákil bala, árıne, bilgen joq. Júırikti sha­bysynan, talantty talabynan jazbaı tanıtyn qaǵylez maman Mákildi óner álemine shaqyrady... Bıyl 71-maýsymyn ashqan Ǵ.Músirepov atyndaǵy Balalar men jasóspirimder teatrynyń irgetasyn qalaýshylardyń biri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Mákil Qulanbaev ortada júrse, toqsannyń tórine shyqqan bolar edi. Áriptesteriniń aıtýynsha, teatr tarlany, sańlaq sahnager Mákil Qulanbaevtyń óz kásibine adal bolǵany sonshalyq, qyryq jyldan astam qyzmettik ǵumyrynda birde-bir ret «basym aýyryp tur edi, búgin oınamaı-aq qoısam bola ma?», «sharýam shyǵyp qaldy, baryp kelsem dep edim» degen sııaqty seksen syltaýy bar artyq áńgimeni atymen aıtpaǵan eken. Mákil Qulanbaevty eske alý keshi pishini jaǵynan utymdy oılastyrylýymen erek­she boldy, jas býyn akterler keshegi teatr tarlandaryn tú­geldeı sahnaǵa qaıta ákeldi: Mákil Qulanbaev – Qońqaıdy («Aqan seri – Aqtoqty») bas keıipker etip, Asqar Toqpanov, Raıymbek Seıitmetov, Chapaı Zulqashev, Doshan Joljaqsynov, Maman Baıserkenov, Asanáli Áshimov, Esmuhan Obaevty «qatystyra» otyryp, spek­taklge repetısııa jasaý barysynan kórinis kórsetti. О́zge eske alý keshterindegideı sahnaǵa mereıtoı ıesiniń sýretin ilip qoıyp, jarysa estelikter aıtyp, tez ja­lyqtyryp jiberetin kóp jaýyr keshtiń biri emes, qurmet kórsetilip otyrǵan qazaqtyń qadirlisin qaıta tiriltip, ózge áriptesterimen birge jarasty áńgime-dúken qurǵyzyp, sol kezeńdi kóz aldymyzǵa ákelgeni – izdengish rejısser eńbeginiń nátıjesi. Dańǵaza jeńil óner men shýyldaǵan shoý-bıznestiń qaltarysynda umytylyp bara jatqan shyn asyldyń sáýlesi jyltyraǵandaı kórermen jyly­lyq sezindi. Áriptesteriniń aıtýynsha, sonaý 1948 jyly «Altyn saqa» spektaklindegi Alpamsany oı­naǵan alǵashqy rólinen bastap, balalar aýdıtorııasynyń qal­tarys-bultarysyn, qııa-qat­paryn jete meńgergen Qulanbaev ózi de baladaı ańǵal qalpyn saqtap, aınadaı jarqyraǵan jan dúnıesine kir juqtyrmaı ótken. «Meniń atym Qoja» fılmindegi «bir úıge bir er­kek kerek» deıtin Qarataı kim-kimniń de esinde bolar. Balalyq shaqtyń sımvolyndaı baǵalanatyn Qojanyń ózindeı máńgi este qalatyn, eshqashan eskirmeıtin biregeı obraz. Anasyn motosıklge salyp alyp, eki kúnniń birinde «aınalaıyn, Mıllátjan» dep úıine kelip turatyn Qarataıdy ákesi soǵystan qaıtpaǵan Qojanyń atarǵa oǵy bolmaýshy edi ǵoı. Túzelýge ýáde berip, anasyn jaılaýǵa attandyryp turyp aıtatyn Qojanyń: «Mamataı, altynym, bul úıge erkektiń keregi joq. Ońbaǵan Qarataıǵa kúıeýge shyqpashy. Ol nege bizdiń úıge kele beredi? Ol nege ylǵı seni motosıklimen alyp júredi? Ne sebepti men úıge kirip kelgende, ol jym bola qalady?» degen sózinde qanshama qasiret jatyr? Shyntýaıtyna kelgende, kınoda Qarataıdy jek kóretindeı ol túk te oǵash qylyq jasap júrgen joq. Biraq Qarataıdyń qoıdan da jýas múláıim keıpi, anasy qaıda bolsa, sol jerden tabylyp, murnynyń astynan «Mıllátjan» dep mińgirleıtini «jaqsylar ólgen soǵystan jamandardyń aman kelip» jesirge aýyz salyp, jetimniń jarasyn odan ary tyrnaı túsetin shyndyǵyn aına-qatesiz kórsetedi. Al, osy Qarataıdy Mákil aǵadan ózge kimge qııasyń? Mákil Qulanbaevtyń kıno­daǵy jarqyn obrazdarynyń biri – «Alpamys mektepke barady» fılmindegi Alpamystyń atasy bolyp oınaǵany. Nemeresin mingestirip alyp, taý-tasty ara­lap, ósimdikter­ men ja­nýarlar álemin jalyqpaı tanys­tyryp, daýysyn myń qubyltyp ertegi aıtatyn Mákil aǵamyzdy na­ǵyz aqsaqal dersiń. Bul daýys keshegi Erden ata men Jum­baqbaı atanyń ertegilerin estip ósken urpaqtyń áli kúnge qulaǵynda bolar. «Daýys» demekshi, Mákil Qulanbaev kı­noda 70-ke tarta ról oınap, 500-den asa fılmge dýblıaj jasapty. Keńes Odaǵynyń qa­zaq tiline aýdarylǵan tárjima fılmderiniń barlyǵynyń dybystalýyna Mákil aǵamyz qatysqan desek, shyndyqtan aýytqı qoımaspyz. Kadr syr­tynda turyp san túrli beı­neni sulý daýysyna salyp saıratqan Mákil aǵa ár qazaqqa sol úshin ystyq. Saǵynyshqa aınalǵan saǵym beınesiniń umytylmaıtyny da sondyqtan. Teatrdaǵy Qońqaı, Naızaǵara, Naýan Haziret, Mahambet, Amantaı, Kópeı, Sadyq, Sanjar sekildi som obrazdarynan bólek, kınodaǵy qaı rólin alsań da, árqaısysy shymyr beıne. Shynaıylyqpen somdalǵan sol bıik beıneleri ǵıbratty, tunyq ǵumyrynyń belgisi bolyp ómir súre bermek. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY