О́geı ónim

nemese jaqynnan «dorbalaǵannan», alystan «arbalaǵan» tıimdi me? Sonymen bárin syrttan tasýǵa, shekaranyń arǵy betinen ákelýge úırenip aldyq. Bas kezinde «kommersantpyz» dep ala dorba kóterip, bazarshylap qaladan aýylǵa taýar tasıtyn áıel adamdar shyǵyp edi. Endi qarasaq, bazardyń bári shet eldiń kıim-keshekteri. Qazaqstandyq kıim ónimderi ne­ken-saıaq. Bary bar endi, biraq ba­ǵasy ýdaı qymbat. Onyń jar­namasy da álsiz be, áıteýir, qal­ta­sy qalyńdar tup-týra shet el­den baryp kıinedi, qaltasy ju­qalar shet elden alynǵan taýar­men kıinedi. Máselen, О́skemen qalasynyń qarapaıym tur­ǵyndary aptasyna bir ret Semeı bazarlaryna kelip, kıi­nip jatady, óıtkeni, munda kıim arzan. Iá, kıim ǵana emes, azyq-túlik te arzan. Sońǵy kez­­deri mal sharýashylyǵy ónim­­derin deldalsyz tikeleı saý­daǵa shyǵaratyn «Soltústik» lo­gıstıkalyq ortalyq sııaqty bir­neshe bazarlar ashyldy. Ol Omby-Maıqapshaǵaı avto­jo­ly boıynda ornalasqan. Mu­nyń ózi de qarapaıym qala tur­ǵyndaryna birshama kómek bol­dy. Kómek bolǵannan buryn, kór­shi Reseıden kelgender aýyz­darynyń sýy qurı maqtap-maq­tap qazaq malynyń etin sa­typ alýda. Olarda mundaı eko­logııalyq taza ári sapaly, ba­ǵa­sy da arzan ónim joq eken. Et alý úshin Semeıge jıi keletin bol­dy reseılikter. Biraq sút ala almaıdy, tabıǵı ónim alys jol­ǵa shydas bere me?! Mine, oılap qarasaq, kez kelgen dúnıeni syrttan ákele bermeı ózimizde óndirsek, qunar­ly jerimiz de, tehnıkamyz da, jumys kúshi de bar. Biraq, bir nárse jetispeı otyr. Ol nıet. О́ıt­keni, elimizdegi qaltaly aza­mattar shet elden ákelgen taýaryn, azyǵyn, shet elde oqı­tyn balasyn nasıhattaıdy. Odan da góri artyq aqshalaryna jer alyp, óńdep, qarapaıym halyqty jumyspen, azyqpen, kıim-keshekpen qamtysa ǵoı. Damyǵan elderdiń barlyǵyn fermerleri, ıaǵnı aýyly asyrap otyr, olarǵa as-aýqat aıdan túspeıdi ǵoı endi daıyn kúıde. Sondyqtan olar da aýyldy damytýǵa aıryqsha kóńil bóledi. Elbasymyz agrarlyq salany damytýǵa tapsyrma berip otyr. Shynyn aıtý kerek, buryn aýyldarymyz «mıllıoner aýyl» atanyp, ónimi kól-kósir ta­syp, qalany asyrap jatatyn. Qala­ny emes, Máskeýdi tike­leı asyraıtyn. Semeıdiń et-konservi kombınatynyń ónim­deri, et-shujyqtary sapaly ónim retinde Máskeý asyp kete bara­­tyn. Et te, sút te, kókónis pen jemis te aýyldan, qala ma­­ńyn­daǵy saıajaılardan to­las­syz aǵylatyn. – Sol kókónis, jemis-jıdek beretin saıajaılardy 90-ynshy jyldary ońtaılandyrý kezinde aýyldan údere kóshken halyq basyp aldy. Al saıajaılar negizinde tek jemis-jıdek, kók­ó­nis, kartop ósirýge arnalǵan jazǵy meken bolǵandyqtan, qysta turýǵa jaramsyz edi. Al aýyldan kelgender, qysta bizde jaryq joq, jylý joq dep ákimdikti jaz­ǵyrady. Olar qabyrǵasy juqa saıajaı úıin jylytý úshin esik aldynda ósip turǵan jemis-jıdek aǵashtaryn aıaýsyz syndyryp, otyn ǵyp jaǵyp jiberdi. Olarǵa eshteńe deı almaısyń, sebebi, arzan turatyndyqtan saıajaıdy sa­typ aldy. Jáne múlkin ja­rııa­­lap, jekemenshikterine de aına­ldyryp aldy, al bizde osy­laı­sha sharýashylyqtyń qalany ónim­men qamtyp turǵan bir sa­la­sy turalap qaldy. Árıne, osy­dan keıin alma, jıdek, órik, qaýyn-qarbyz jáne taǵy bas­qa­laryn syrttan tasymaldap jeısiz. Al negizinde onyń bári Semeıde-aq ósetin, tabıǵı taza ónimder edi, densaýlyqqa da asa paıdaly, – deıdi qaladaǵy qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy Nı­kolaı Isaev. Sóıtip, biz búginde agrarly el bolsaq ta azyq-túlik, jemis-jı­dek, kıim-keshekti ózi­miz­den «dorbalap» tasymaı, sheka­ra­nyń arǵy betinen «arbalap» ta­syp, táýir kommersantqa aı­nal­dyq. Aýyl jastary da aýyl­da ju­mys bolmaǵannan keıin qalaǵa aǵylýda. Keıbir derek­ter boı­ynsha, sońǵy 10-15 jylda  qalaǵa kóship ket­ken aýyl­dyq­tardyń sany 2 mıllıon­ǵa je­tip jyǵylady eken. Qańtar aıyn­da Parlament Májilisiniń bir top depýtaty Semeı qala­­syna arnaıy saparmen kel­di. Halyq qalaýlylary qala­­nyń úkimettik emes uıym­da­rymen, Qoǵamdyq keńes ókil­de­rimen, quqyq qorǵaý, sot, pro­kýratýra qyzmetkerlerimen, ás­kerılermen, qalalyq más­lı­hat depýtattarymen jáne qara­paıym eńbek adamdarymen kez­desýler ótkizip, «Nur Otan» partııasynyń Semeı qala­lyq fılıalynda qoǵamdyq qa­byl­daýlar ótkizdi. Máselen, de­pýtat Vasılıı Oleı­nıktiń qa­byl­daýynda bolǵan qalalyq ardagerler keńesiniń múshesi Amangeldi Jumanov bylaı dedi: – Qazir aýylda jumys­syz­dyq. Qalaǵa jaqyn orna­las­qan aýylda turatyn jas­tar, qys kezinde jumyssyz bol­ǵan­dyq­tan, Se­meı­ge kelip, ýaqytsha bol­syn jumys isteıdi. Sonyń bári otbasyn asyraýdyń qamy ǵoı. Ásirese, jas otbasylaryna qıyn. Jastar da maǵan kelip aı­typ jatyr, ýaqytsha tirkeý má­selesi de olar úshin qıynǵa so­ǵaıyn dep tur. Ásirese, aýyl jastary alańdaýly. Ýaqytsha ju­mysqa keldi delik, olar qaı­da baryp ýaqytsha tirkeýge turady? Aýyl halqy úshin mal ósirý mańyzdy. Sút-aıranyńdy satyp alyp jatpaısyń. Biraq, aýyl jastary onymen aınalysý úshin jeńildetilgen nesıege mal alý kerektigin keıde bilse, keıde bilmeı otyrady. Biraq, jemshóp qymbat, sý máselesi taǵy bar. Sondyqtan da burynǵy Keńes ókimeti tusyndaǵydaı bir­li-jarym malmen aýylda ómir súre almaısyń. Ne úlken sha­rýashylyq ashý kerek, ne jal­danyp ju­mys isteý kerek. Al sharýa qoja­lyqtary tur­ǵyndardy tek maý­symdyq ju­mys­tarǵa ǵana alady eken. Osy­laısha búgingi tańda aýyldyq jerlerde mal ósirýge onsha mán berilmeı otyr. Jáne bir aıta keter másele, mal baǵý ádisi de ózgergen. Buryndary Abaı aýdany sııaqty qazaq aýdan­­darynda maldy aýyl syr­tyna aıdap jiberedi, keshke tosyp alady, boldy. Mal ózi jaıy­lyp keletin. Al odan da bu­ry­nyraq, ata-babamyz maldy jaz shyqsa jaılaýǵa aıdap, qys tússe qystaqta ustady, tipti bertin shopan, malshy da osy tá­s­ildi qoldandy, otbasymen bir­ge mal sońynda kóship júrdi. Osy­laısha jaıylym jerlerdi únemi ózgertip otyratyn. Al qa­zir aýyl turǵyndary bir-eki sıyr, bes-alty eshki, on shaqty qoıyn aıdap aparyp jaıyp, qaıta ákeledi. Bos jibergenge bolmaıdy, mal bireýdiń jaıqala ósip turǵan sharýa qojalyǵyndaǵy egistigine túsip ketýi múmkin. Qojalyq ıesi aıqaı shyǵarady. Ury-qary taǵy bar. Osynyń bárin esepke alǵanda, qashan shirkin, dúnıejúzilik deńgeıde básekege qabiletti agrarly el bola alamyz dep oılaısyń... Raýshan NUǴMANBEKOVA, jýrnalıst Semeı