Tirek aýyldardyń «tirek» bolar túri bar ma?..

О́ńirdegi 31 aýyl «Tirek aýyldar men aýdan ortalyqtaryn damytý» baǵdarlamasyna engizildi. О́kinishke qaraı, bul aýyldardyń tirek bolarlyqtaı tynys-tirshiligi áli baıqalmaı otyr. Úkimettiń 2013 jylǵy 18 qyrkúıekte bekitip bergen tizimine alǵashynda óńirden 24 tirek aýyl engen-di. Talapqa sáıkes, ár oblysta áleýmettik-ekonomıkalyq damý áleýeti joǵary ári ortasha bolyp tabylatyn aýyldar ǵana tirek aýyldar bola alady. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy bekitilgen ortaq ádisteme aımaqtyq damýdyń ózindik erekshelikterin tolyq esepke almasa kerek. Sondyqtan shıkizattyq, ınfraqurylymdyq, óner­kásiptik qýaty men basqa da mańyzdy faktorlaryn eske ala otyryp, alǵashqy tizimge ózgertý engizilip, Aqsý qalasyna qarasty Evgenevka, Qalqaman, Qyzyl­jar aýyldary, Ekibastuz qalasyna qa­ras­ty Aqkól, Tórtúı, Álkeı Marǵulan atyndaǵy, Shıqyldaq aýyldary bar taǵy 7 aýyl qosylypty. Sóıtip, óńirdegi tirek aýyldar sany 31-ge jetken. Iаǵnı, Úkimettiń tirek aýyldar men aýdan ortalyqtaryn damytý baǵdarlamasy aldaǵy ýaqytty ósý, damý áleýeti bar aýyl­­dardy qalyptastyrýǵa arnalǵan. Tirek aýyl jańǵyrtylǵan áleýmettik jáne ınjenerlik ınfraqurylymy bar, ju­mys oryndary ashylatyn ortalyqqa aına­lýy kerek. Damý úderisteri basqa aýyl tur­ǵyn­darynyń sol jerlerge kóship kelýge yntasyn arttyratyndaı deńgeıde bolýy mańyzdy. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasy bul baǵdarlama óńirde bes baǵyt bo­ıynsha keshendi jospar arqyly iske asyrylýda dep otyr. Mysaly, ekinshi baǵyt sheńberinde Ertis, Qashyr, Maı, Sharbaqty aýdandarynda 24 birlik aýylsharýashylyq tehnıkasy men saý­da jabdyǵy satyp alynypty. Al Aqtoǵaı, Qashyr, Maı aýdandarynda sýa­rý júıeleri qalpyna keltirildi. Aqsý jáne Ekibastuz qalalarynyń aýyldary men aýyldyq aımaqtarynyń sharýa qojalyqtary 958 bas iri qara mal satyp alsa, Lebıaji aýdanynyń Sharbaqty aýylynda baqsha daqyldary tuqymyn óńdeıtin seh ashyldy. Úshinshi baǵyt boıynsha Qashyr, Maı jáne Ýspen aýdandarynda áleýmettik nysandarǵa kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júr­gizildi, Tereńkól aýylynda 3 saýda orny ashyldy. Bul bir qaraǵanda, tirek aýyldardy qalyptastyrý, damytý baǵdarlamasynan buryn, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan ákimdikterdiń kezekti sharalary sekildi. Máseleniń mánisine kelsek, tirek aýyl­dardy damytýǵa arnalǵan naqty bir jos­par, júıe baıqalmaıdy. Aıtpaqshy, Avstrııadan Maksımılıan Fedınger degen halyqaralyq sarapshyny shaqyryp óńirlik «Memlekettik qyzmetshilerdi qaı­ta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý» ortalyǵynda tirek aýyldardyń ákim­derine arnalǵan «Jobalardy bas­qarý jónindegi sheberlik sabaqtary» da ótkizildi. Fedınger Túrkııa men Kosovodaǵy aýyldy damytýdaǵy naqty mysaldar arqyly aýyldyq kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan shaǵyn jobalardy qarjylandyrý mehanızminiń qalaı jumys isteıtinin túsindirip aıtyp berdi. Eýroodaq jasaǵan «Memlekettik qyzmetti reformalaý jáne jańǵyrtý» jobasynyń negizgi sarapshysy, Avstrııa memlekettik ýnıversıtetiniń dırektory M.Fedınger, tirek aýyldar jobasynyń ár elementi basqalarmen ózara baılanysty ekenine jáne memlekettik sektor tarapynan qoldaý kórsetý sharýalardy óndiris ashyp, damytýǵa yntalandyratynyna senimdi. Qarjylandyrý rásimi konkýrstyq negizde júzege asyrylady, bul ádil básekelestiktiń bolýyna, salynǵan qarajattyń qaıtýyna kepildik beredi. Bastapqy derekteri birdeı bolǵanda, tabys­ty jobalar jańadan ashyl­ǵan óndirister sanyn birneshe ese arttyrady, halyqtyń ózdiginen jumys­pen qamtylýyn eseleıdi. – Túrkııada shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndaryn damytý máselesine asa kóńil bólinedi. Aldymen joba ázirleý kerek. О́ıtkeni, naqty jobalar arqyly ózge elderde júzege asqan úzdik tájirıbeler aýyl, aýdan ákimderiniń belsendiligi aýyldaǵy áleýmettik mańyz­dy máselelerdi iske asyrý jolynda jasalatyn úlken qadam ekenin kórsetip otyr, – dep ketti sheteldik sarapshy. Bul naqty jasalǵan jospar, jobalar arqyly ár aýyldyń ózindik baǵytyn aıqyndaý qajet degen sóz. Bizdiń bar ma, joq pa dep izdep, kórgimiz kelip otyrǵany da osy aýyl, aýdan ákimderi jasaǵan jobalar. 2012 «Pavlodar oblysynyń 2030 jylǵa deıingi básekege qabilettiligin arttyrý jónindegi strategııasy» jasaldy. Ony «Stratedjı Partners Grýpp» halyqaralyq konsaltıngilik kompanııa ázirlepti. Mańyzdy qujatta 2030 jylǵa deıin óńirdi damytýdyń negizgi úsh maqsaty belgilengen. Endeshe, qy­rýar qarajat ketirip jasaǵan osy jahan­dyq maqsattardy dalada qaldyrmaı qujat­tar­dyń betin ashyp úńileıik, izdeneıik, oılanaıyq, joba-jospar jasaıyq. Jalpy, tirek aýyldar qataryna engen Maıqaıyń da, Qalqaman da burynnan beri kele jatqan óndiristi kentter. Tirek aýylǵa engizilmegen óndiristi Solnechnyı kenti de bar. Bul kentterde birneshe óndiris oryndary ornalasqan. Maıqaıyńnyń óńirdegi basqa aýyldardan ózgesheligi sol, qala tıptes kent, 9 myń turǵyny bar. Biraq, áli de bir basyna jeterlik máselesi az emes. Byltyr jylýsyz qala jazdady. Úıde otyrǵan 176 balaǵa balabaqsha kerek. Sondyqtan, Maıqaıyń men Qalqamandy tirek aýyldar qataryna alýdan buryn qala tıptes óndiristi jumysshylar kenti atyn saqtap, óńirlik arnaıy baǵdarlama jasap qolǵa alsa durys bolar edi. Álgi, alǵashqy tizimge enbeı, sońynan qosylǵan 7 aýylǵa keletin bolsaq, bul aýyldar óndiristi Aqsý men Ekibastuz qalalaryna qaraıdy. О́kinishke qaraı, qazir osy eki qalaǵa qarasty aýyldar ne Aýyldardy damytý baǵdarlamasyna, ne monoqalalar baǵdarlamasyna enbeı qalǵan, eger Úkimet qoldamasa, aldaǵy ýaqytta bul aýyldardyń kúni ne bolary belgisiz. О́ıtkeni, Ekibastuz ben Aqsý monoqala dep atalady da, endi tirek aýyldarǵa qosyldy. Oblystyq ákimdik tapsyrmasymen, «О́ńirdegi aýyldyq aýmaqtardyń shekaralaryn qaıta qaraý jóninde ońtaılandyrý» sharasy da qolǵa alyndy. Jańa ózgeristerge sáıkes, bir aýyldyq aýmaqtaǵy halyq sany 2 myń bolýy kerek. Mysaly, oblystaǵy Aqsý qalasyna qarasty Evgenevka aýy­lynda 2156-deı adam tursa, Ekibastuz qalasyna qarasty shalǵaıdaǵy Komsomol aýyldyq aýmaǵynda 505 adam bar. Bul jaqtyń halqy údere kóship qalalarǵa ketip qaldy. Qazir oblysta turatyn aýyl halqynyń sany 222 myńdaı ǵana. Aýyldarda halyq sany, mektepter oqýshylar sany múlde azaıyp barady. Týý kórsetkishteri tómen. Qaıta oralman aǵaıyndar kelip aýyl arasy biraz tolyp qaldy. Qaıbir jyly «bolashaǵy joq aýy­ldar» degen qara tizim jasalyp, sanatta turǵan kóptegen aýyl joıylyp ketti. Oblystaǵy Maı aýdanynda 10 myńǵa tarta halyq bar desek, ár aýyldyq aýmaqqa 2 myń tur­ǵyn­nan bólgende 5 aýyldyq aýmaq qa­na keledi. Aqsý qalasyna qarasty 15 aýyl­dyq aýmaqtan ońtaılandyrýdan soń 6 aýyldyq aýmaq qaldyrdy. Qyzyljar, Sary­shyǵanaq, Alǵabas pen Aınakól sııaqty qalanyń dál túbinde otyrǵan aýyldar qosylyp, bir aýyldyq aýmaqty quraıdy. О́kinishke qaraı, qalalardyń dál túbinde turǵandarymen shalǵaıdaǵy aýyldarmen kúnkóristeri birdeı. О́ńirdegi úsh qalaǵa qarasty aýyldyq aýmaqtardy damytýdyń 2013-2015 jyldarǵa arnal­ǵan is-sharalardyń keshendi jospary ázir­lenip jatyr dep edi. Nátıjesin kór­medik. Oblys ortalyǵyna qarasty 5 aýyl­dy damytý úshin 3 jylda 17 mlrd teń­ge bólinedi, turǵyndardyń jumyspen qam­ty­lýy negizgi mindetterdiń biri bolmaq de­lindi. Bul da solaı aıtyldy, qaldy. – Kelesi jyly tirek aýyl Baıqonysta as tuzy óndiriledi. Qazirgi kezde bul jobaǵa 375 mıllıon teńge quıýǵa ázir ınvestor bar. Ol as tuzyn óndirýge qajetti quny 75 mıllıon teńge turatyn qural-jabdyqtar satyp alýdy bastap ketti, – deıdi Qashyr aýdanynyń ákimi Janat Shuǵaev. Biz tirek aýyldardy damytýǵa bıýd­­jetten qarjy bólip, olardyń ınfra­qurylymyn jaqsartýmen aınalysamyz. Biraq, bul sharalar negizgi jumystyń tek 10 paıyzyn ǵana quraıdy. Eń bastysy, ár tirek aýylda turǵyndardy jumyspen qamtyp, bıýdjetke salyq tóleýge qaýqarly kásiporyn bolýy kerek, degen bolatyn oblys ákimi B.Baqaýov. Al tirek aýyldarda orta­lyq­tan­dy­rylǵan sý júıesin qurý jumystaryn bas­taý úshin jobalardy respýblıkalyq bıýd­jetten qarjylandyrý qajet. B.Baqaýovtyń aıtýynsha, aldaǵy úsh jyl­dyń ishinde oblystaǵy 31 tirek aýyl­dyń árqaısysy qalpyna keltirilýi tıis.  Aýyl­dyń damyǵan ınfraqurylymy jaǵynan tar­tymdy bolýy, halqy jańa jumys oryn­daryn qurý esebinen jumyspen qam­tylýy kerektigin, al bunyń jańa ónd­i­rister ashý, bıznestiń qoldanystaǵy jo­ba­laryn keńeıtý arqyly múmkin bola­tynyn aıtady. Bul úshin kóptegen mem­lekettik baǵdarlamalar bar, tek olardy durys paıdalanyp, halyqqa aqparat berý kerek. Biz jazǵan máseleler búgin ǵana emes, talaı jyldardan beri beti qaramaı kele jatqan, aıtylǵan, jazylǵan jaılar. Nıet pen peıil bolsa aýyldar jaınap, baıaǵyda-aq jolǵa túser edi. Aýyldan el ketpesin deıik. Másele osynda. Pavlodar oblysy