AQSh-tyń 45-shi prezıdenti

AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýdyń nátıjesi jarııa etilgen kezde, bireýler alaqaılap qýandy, ekinshileri seń soqqan balyqtaı eseńgirep qaldy. Sóıtip, tórt jylda bir ótetin saıası básekede Respýblıkalyq partııadan usynylǵan kandıdat 70 jastaǵy Donald Djon Tramp saılaýshy-tańdaýshylardyń basym daýysyn ıelenip, AQSh-tyń 45-shi prezıdenti bolyp saılandy. Qazirgi kezde Donald Tramptyń prezıdenttikke saılanǵannan keıingi jáne onyń resmı túrde qyz­met­ke kiriskennen bergi ýaqyttaǵy ju­­mysyn, sondaı-aq, aıtqan pi­kir­lerin saıasatkerler men sarap­shylar tarazyǵa salyp, taldap ja­tyr. Ol durys ta shyǵar. О́ıt­ke­ni, Donald Tramp álemdegi eń qýatty mem­leket – Amerıka Qu­ra­ma Shtat­tarynyń prezıdenti. So­ny­men... Tramptyń ulyqtaý saltanaty 20 qańtar kúni el astanasy Vashıngtonda ótti. Ulyqtaý sal­ta­natynda sóılegen sózinde ol ózi úshin eń mańyzdy basymdyq Amerıka bolatynyn málimdedi. Sondaı-aq, barlyq sheshimderin, onyń ishinde syrtqy saıasattaǵy is-qımyldaryn osyndaı ustanymǵa negizdeıtinin atap ótti. Jumys oryndaryn ashyp, shekarany nyǵaıtýǵa da ýáde berdi. Burynǵy odaqtardy reformalap, jańalaryn quratynyn eskertti. «Áreket etetin mezgil týdy, bos áńgimeniń zamany ótti», dedi ol. Rásim aıaqtalǵan soń qalyptasqan dástúrge sáıkes, Kongress ǵımaratynda ózi­niń alǵashqy jarlyǵy – Aq úı úki­metiniń jańa múshelerin ta­ǵaı­yn­daý týraly jarlyqqa qol qoıyp, Senattyń qaraýyna jiberdi. Donald Tramptyń birer apta buryn birqatar bedeldi basylymǵa bergen suhbaty biraz eldiń basshylaryn edáýir alańdatqany ras. Sol suhbatynda ol: «NATO-nyń ýa­qyty ótti», «Úlken Qytaı» saıasatyn qaıta talqylaý kerek» jáne «Germanııanyń bosqyndardy qa­byldaýy apatpen birdeı», degen pi­kir­ler bildirgen edi. Prezıdenttiń osy aıtqandary aty atalǵan elderdiń bı­ligine ókpe-renish bildiretindeı qatty áser etti. «NATO-nyń ýa­qy­ty áldeqashan ótip ketken, – dedi D.Tramp. – Menińshe, onyń eki túrli negizi bar. Birinshiden, bul uıym quramyna kóp memleketterdi qosyp aldy. Ekinshiden, qurylý merzimi óte uzaq». NATO Eýropa men AQSh arasynda kópir bolyp turǵan mańyzdy halyqaralyq uıym ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Tramptyń sol pikirine alǵashqy bolyp Lıtva prezıdenti Dalııa Grıbaýskaıte ún qosyp, qarsylyq bildirdi. «Lıtva 1991 jyly Keńes Odaǵynan bólinip, 2004 jyly NATO-ǵa múshe boldy, – dedi ol osyǵan baılanysty. – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin Uıym Eýropada beıbitshilikti qorǵaý men qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń alǵysharty bolyp keledi. Trampty AQSh-tyń NATO-daǵy mindetterin durys atqarýyna shaqyramyn. Ol NATO-daǵy kóshbasshylyq qyzmetin moınyna alyp, beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýy tıis». AQSh prezıdenti bedeldi basylymdarǵa bergen suhbatynda, sondaı-aq Eýropalyq odaqty da «nemis tasymaldaýshysy» dep synǵa alǵan bolatyn. Ol Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵý umty­ly­syn oń baǵalady. О́zge de múshe el­der­diń Odaqtan shyǵatynyna senimdi ekenin jasyrmady. Onyń aıtýynsha, mundaı birlestik kópshilik oılaǵandaı tym ońaı bola bermeıdi. Al Germanııa kansleri Angela Merkel: «Eýropalyqtardyń taǵ­dy­ry ózimizdiń qolymyzda. Biz barlyq jaǵdaıda birge bolamyz dep aıta alamyz», degen nazyn bildirdi. Mundaı pikirlerden fransýz saıasatkerleri de syrt qalmady. Tramp «The Wall Street Journal» basylymynda jarııalanǵan suhbaty barysynda Qytaıǵa baılanysty «Úlken Qytaı» saıasaty qaıta talqyǵa salynatyn bolady» degen edi. Resmı Beıjiń onyń osy só­zine dereý eskertý jasady. Qytaı SIM-i onyń osy sózine dereý «Bir Qytaı» saıasaty qaıta talqyǵa salynbaıtynyn, Tramptyń bul pikiri 40 jyldan bergi AQSh – Qytaı qatynasyna syzat salý bolyp tabylatynyn málimdedi. Qytaı basylymdary «Tramp bul máselede óziniń biliminiń taıazdyǵyn tanytyp otyr» degen baǵa da berdi. Donald Tramp prezıdenttik qyzmetine kirisken eki aptaǵa jýyq ýaqyt ishinde jıyrmaǵa jýyq jarlyq pen ókim shyǵarǵan eken. Sonyń biri – musylmandar basym turatyn memleketter aza­mat­tarynyń AQSh-qa kelýine ýaqytsha tyıym salatyn qujat. Ol elder – Sırııa, Iemen, Iran, Irak, Sýdan, Lıvııa jáne Somalı. Osy máselege baılanyst­y jasaǵan má­lim­demesinde AQSh aldaǵy úsh aı­da ımmıgrasııalyq baqylaý shara­lary ornatylǵan soń, jeti el azamattaryna qaıtadan vıza bere bastaıtyny kórsetilgen. «AQSh ımmıgranttary basym el sanalady jáne qysymshylyqtan bas saýǵalaǵandarǵa bizdiń áli de janymyz ashıdy. Biraq biz ózimizdiń azamattarymyz ben shekaramyzdy da qorǵaımyz. Amerıka qashan da azat ári batyl adamdardyń otany bolǵan», – dep atap ótedi prezıdent. Onyń sózine qaraǵanda, engizilgen bul sharalar «musylmandarǵa tyıym salý emes». Munyń dinge qatysy joq jáne ol eldiń qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge arnalǵan. Tyıym sa­latyn osyndaı ereje qyryqtan astam musylman eline engizilmegen. Pre­zıdent, sondaı-aq óziniń AQSh-qa keletin mıgranttar aǵynyn tejeý jospary aıasynda Sırııada bos­qyndarǵa arnalǵan «qaýipsiz aımaq» qurmaq nıette ekenin de ashyp aıtty. Ol Eýropalyq odaqtyń Sırııadaǵy azamat soǵysynan shyqqan bosqyndar máselesimen kúresin retteý jáne saralaý úshin qajet sııaqty. AQSh prezıdenti Sırııada «qaýipsizdik aımaǵyn» qurýdy musylman elderinen shyq­qan bosqyndar men basqa da ımmıgra­nttardan tónetin terrorızm qaý­pine qarsy turý tásilderiniń biri dep esepteıdi. «Qaýipsizdik aımaǵy» týraly ókim mıgrasııalyq saıasatty kúsheıtýge qatysty ózge de jarlyqtarmen birge shyǵyp qalýy múmkin. Al AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obama mundaı sharalar AQSh-ty Sırııadaǵy soǵysqa burynǵydan da kıliktiredi jáne Sırııada áýe shabýylyn júrgizip jatqan Reseı áskerılerimen qaqtyǵysqa uryndyrýy múmkin degen qaýip aıtady. Donald Tramp óziniń saılaý naýqany barysyndaǵy kez­de­sýleriniń birinde AQSh pen Meksıka arasyndaǵy shekarany bó­lip turatyn qabyrǵa-dýal ornatý jóninde ýáde bergen bolatyn. Ol osy týraly jarlyqqa da qol qoıdy. Qujatqa sáıkes, eldiń Ishki qaýipsizdik mınıstrligi qurylys ju­mystaryn birden bastaıdy. Mu­nyń aldynda ol dýaldyń AQSh bıýd­­jetinen salynyp, keıin qu­ry­lysqa ketken qarajatty Mehıko 100 paıyz qaıtarady degen bolatyn. Degen­men, qurylys jumystaryn Kon­gress maquldaýy qajet. Tramp­tyń aıtýynsha, bul Qurama Shtat­tar­dyń ıgiligi úshin salynady. Dýal mıllıardtaǵan dollar únemdeýge jáne kóptegen adamnyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik beredi. Ári bul transshekaralyq uıym­dasqan qylmysty toqtatady. Zańsyz kóshi-qonǵa bóget bolý úshin 3,2 myń shaqyrymdyq qabyrǵa sa­lý máselesin Tramp byltyrdan beri kóterip keledi. Qurylys jumystaryna 12 mıllıard dollar jumsalatyn sııaqty. Degenmen, munymen kelispeıtinder de bar. Olar qurylys jumystaryna ketetin qarjy tym azaıtylyp kór­­setilgenin aıtady. Sóz retinde dýal salýǵa Meksıka bas­shy­ly­ǵy­nyń úzildi-kesildi narazy ekenin de aı­ta keteıik. AQSh prezıdenti eldi Trans-Tynyq muhıty seriktestiginen shyǵarý týraly jarlyqqa da qol qoıǵan. Senat AQSh-tyń bul se­rik­testikke kirýin sol kúıi maqul­da­­maǵandyqtan, Tramptyń sheshimi shart­ty ǵana sanalady. Tramp ke­li­simnen bas tartýdy «amerıkalyq eń­bekshiler úshin tamasha jańalyq» dep atap, Vashıngton seriktestikke múshe eldermen, onyń ishinde Avstralııa, Meksıka, Japonııa, Malaızııa jáne Jańa Zelandııamen eki­­jaqty kelisimder jasaıtynyn málimdedi. Al Germanııa kansleriniń orynbasary Zıgmar Gabrıel: «AQSh-tyń Trans-Tynyq muhıty seriktestiginen bas tartýy Germanııa úshin jańa múmkindikterge jol ashady», dep málimdedi. «Tramp AQSh ekonomıkasynyń Germanııa eko­nomıkasynan aıyrmashylyǵy – bá­sekege árqashan qabiletti bola ber­meı­tinin moıyndaıdy», dedi ol osy jó­ninde. Reseı Memlekettik dýmasynyń qarjy naryǵy komıtetiniń tóraǵasy Anatolıı Aksakov Tramptyń sheshimi jaqsy nyshan ekenin, bul onyń ózge elderge qarsy emes, Amerıka halqynyń múddesine saı áreket etetin pragmatık ekenin kórsetetinin atady. AQSh prezıdenti, sondaı-aq Kanadamen jáne Meksıkamen Soltústik Amerıka erkin saýda aı­ma­ǵy týraly kelissózdi qaıtadan júr­gizetinin de málimdedi. AQSh prezıdenti osy aralyqta birqatar mańyzdy taǵaıyndaýlar da jasady. Endi Tramp ákimshiliginiń syrtqy saıasatyn (memhatshy) Reks Tıllerson, qorǵanys mınıstrligin Djeıms Mettıs basqaratyn bolady. Ilon Mask prezıdenttiń eko­no­mıkalyq máseleler jónindegi ke­ńesshisi, Ronald Vıtıello AQSh she­kara qyzmetiniń basshysy qyz­me­tine, Neıla Gorsıch joǵarǵy sot fe­deraldy sýdıasy laýazymy­na ta­ǵaıyndaldy. Sondaı-aq, pre­zı­denttiń tapsyrma­syn oryn­da­ma­ǵany úshin bas pro­ký­ror­dyń min­de­tin ýaqytsha at­qa­rýshy Sallı Ieısti qyz­metinen bo­satty. Atap ótýimiz kerek, AQSh pre­zı­­denti jylyna 400 myń dollar eńbekaqy alady eken. Budan D.Tramp bas tartyp otyr. Osy máse­le­ge baılanysty suraqqa ol: «Buǵan meniń jaýabym joq. Zań boıynsha men keminde 1 dollar eńbekaqy alýym kerek. Endi men 1 dollar eńbek­aqy alatyn bolamyn», – dep jaýap ber­gen. Al «Forbes» jýrnaly onyń baı­lyǵyn 3,7 mıllıard dollarǵa ba­ǵalaıdy. Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»