О́zgeristerdiń ózektiligin der kezinde kóre bilgen

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2017 jylǵy 25 qańtardaǵy № 141 ókimimen búkilhalyqtyq talqylaýǵa usynyldy. Bul túzetýlerdiń negizgi máni memlekettik bılik tarmaqtarynyń arasynda ókilettikterdi qaıta bólý. Elbasy N.Nazarbaev óz Úndeýinde atap ótkendeı, bul ózgeristerge bir­den-bir sebep – búgingi kúnniń syn-qater­leri. Myqty Prezıdenttik bılik osy ýa­qyt­­qa deıin óziniń rólin tabysty atqa­ryp keldi. Táýelsiz Qazaqstannyń saıası, eko­­no­­mıkalyq, áleýmettik jáne dúnıe­júzi­­lik keńistikte jetken tegeýrindi jeńis­­teri men jetistikteriniń barlyǵy osy­nyń aıqyn kórinisi. Qazir qoǵamdyq katynas­tar kúrdelene tústi, sondyqtan ony ret­teıtin Negizgi Zań da memlekettik bılik tarmaq­tarynyń qarym-qatynasyn soǵan laıyqtaýy tıis. О́ıtkeni, Negizgi Zańdy qoǵam men memleket arasyndaǵy kelisim dep túsinsek, Konstıtýsııa memle­kette oryn alǵan qarym-qatynastardan asyp ta, keıin qalyp ta ketpeýi kerek. Endi elimizde oryn alǵan ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaı, turǵyndarymyzdyń ál-aýqaty, memlekettik saıası ınstıtýt­tar­dyń soǵan saı bolýyn talap etedi. Qorytyp aıtqanda, bizge esep beretin Úkimet, belsendi Parlament jáne zań ústemdigi men ádildikti joǵary deńgeıde qamtamasyz etetin Sot bıligi qajet. Elbasynyń Úndeýine sáıkes 40-qa jýyq Prezıdent ókilettikteri Parlament pen Úkimetke beriledi. Mysaly, «Úkimet respýblıka Prezıdentiniń kelisimimen memlekettik baǵdarlamalardy bekite­di jáne olardyń oryndalýyn qamtama­syz etedi». Bul óte ózekti jáne ýaqty­ly túzetý, óıtkeni, memlekettik baǵda­r­lama­lardyń oryndalýy úshin Úkimettiń jaýap­kershiligi Konstıtýsııa deńgeıine kóterilip otyr. Sondaı-aq, «memlekettik bıýdjet esebinen qamtylatyn barlyq organdardyń qyzmetkerleri úshin eńbekaqy tóleýdi qarjylandyrýdyń biryń­ǵaı júıesin respýblıka Prezı­dentiniń kelisimimen jobaǵa sáıkes Úki­met bekitetin bolady». Jobaǵa sáıkes Parlament ókilet­tik­terin kúsheıtý arqyly onyń jaýap­ker­shiligi ósedi. Máselen, Prezı­dent Par­lament Májilisimen konsýl­ta­­sııa­­lardan keıin Premer-Mınıstr en­gizgen usynymmen Úkimettiń quryly­myn aıqyndaıdy, Prezıdent derbes taǵaıyndaıtyn jáne bosatatyn Syrtqy ister jáne Qorǵanys mınıstrlerinen basqa Úkimet múshelerin qyzmetine ta­ǵa­ıyn­daıdy jáne qyzmetinen bosa­tady degen ózgeris engizilmek. Premer-Mınıstr taǵaıyndalǵannan keıin on kún merzimde Parlament Májilisi­men konsýltasııalardan keıin Úkimet­tiń qurylymy men quramy týraly res­pýb­lıka Prezıdentine usynystar en­gizedi degen túzetý de bar. So­ny­­­men qatar, palata depýtattary jal­py sany­nyń keminde úshten biriniń bas­tama­sy bo­ıynsha respýblıka Úkimeti múshe­leri­niń óz qyzmeti máseleleri jónin­degi esepterin tyńdaýǵa haqyly. Esepti tyń­daý qorytyndylary boıynsha Úkimet mú­she­si memleket zańdaryn oryndamaǵan jaǵ­daıda Palata depýtattary jalpy sany­nyń keminde úshten ekisiniń kópshilik daýy­sy­men ony qyzmetten bosatý týraly respýb­lıka Prezıdentine ótinish jasaýǵa qaqyly. Mundaı jaǵdaıda Prezıdent Úki­met múshesin qyzmetinen bosatady. Son­daı-aq, Úkimet óziniń qyzmetinde Pre­zı­dent­tiń, Parlamenttiń aldynda jaýapty bolady. Úkimet qyzmetiniń negizgi baǵyttary jáne onyń mańyzdy sheshimderi týraly Pre­zıdentke jáne Parlament Máji­lisi­ne baıandaıtyn bolady. Sonymen qatar, Úkimet jańadan saılanǵan Par­la­ment Májilisiniń aldynda óz ókilettigin doǵarady. Sondaı-aq, máslıhattyń ókilettigin merzimi­nen buryn toqtatý týraly sheshim­di de respýblıka Prezıdenti Premer-Mınıstrmen jáne Parlament palata­larynyń tóraǵalarymen konsýlta­sııa­lardan keıin ǵana qabyldaıdy. Taǵy bir mynadaı túzetýdi erekshe atap ótkim keledi: Prezıdent adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostan­dyq­taryn qorǵaý, memlekettiń ulttyq qaýip­sizdigin, egemendigi men tutastyǵyn qam­tamasyz etý múddesinde, kúshine engen zańnyń nemese ózge de quqyqtyq aktiniń Konstıtýsııaǵa sáıkestigine qarap, qorytyndy berýi úshin Konstıtýsııalyq Keńeske usynystar joldaıdy. Bul tolyq­tyrýdyń mańyzy óte zor, óıt­keni, qoldanystaǵy Konstıtýsııa normalary­na saı, kúshine engen zań jáne ózge de quqyq­tyq aktiler sot qaraýy­nyń sheńberine túskende ǵana, 78-bap­tyń tártibinde Kons­tıtýsııaǵa sáıkestigi tekseriletin. Al osy túzetý qabyldanǵan jaǵdaıda, aza­mat­tarymyzdyń quqyqtary men bostan­dyqtaryn qorǵaý jańa joǵary deńgeıge kóteriletini sózsiz. Osyǵan oraı, Kons­tı­týsııalyq Keńestiń de quzyreti keńeıtiledi. Sot bıligine baılanysty ózgertýler de bar, mysaly, Joǵarǵy sottyń quzy­reti: azamattyq, qylmystyq ister, jer­gilikti jáne basqa da sottardyń sot­tylyǵyna jatatyn ózge de ister bo­ıyn­sha joǵary sot organy bolyp taby­lady, zańda kózdelgen jaǵdaılarda onyń sot­tylyǵyna jatatyn sot isterin qaraıdy jáne sot praktıkasynyń máseleleri boıynsha túsiniktemeler beredi dep naq­ty­lanyp otyr. Taǵy bir erekshe nazar aýdarýdy talap etetin túzetý, Konstıtýsııanyń 26-babyna baılanysty, onda «eger Konstıtýsııada ózgeshe kózdelmese, zańdy jolmen alynǵan múlikke menshik quqyǵyn shekteıtin nemese odan aıyratyn zańdardy jáne ózge de quqyqtyq aktilerdi qabyldaýǵa jol berilmeıdi» delingen. Bul máseleniń tarı­hyna úńiler bolsaq, Elbasy bes ıns­tıtýttyq reformany alǵa tartqan kezde, onyń ishinde, menshik quqyǵyna kepildik beretin zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý qajettigin basa aıtqan bolatyn. Elbasy zańnyń ústemdigin adamnyń menshik qu­qyǵymen tikeleı baılanystyryp otyr. Nelikten? О́ıtkeni, adamnyń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń ishinde adam úshin eń mańyzdysy ol – jeke menshik quqyǵy. Bul quqyqtardyń qazaqstandyq quqyqtyq júıege ǵana emes, adamnyń bostandyǵy, onyń mejesi retinde adamnyń quqyǵy, tek qana adam óndiris quraldaryna menshiktený quqyǵy bolǵanda ǵana oryn alyp, júzege asyrylady. Eger óndiris quraldaryna adamnyń jeke menshigi tolyǵymen joqqa shyǵarylsa, ol jerde bostandyq pen quqyqtyń bolýy múmkin emes. Jalpy alǵanda, Negizgi Zańymyzǵa engizýge baǵyttalǵan bul túzetýler bizdiń elimizde demokratııalyq úderisterdiń jańa qarqynyn kórsetedi jáne Konstı­týsııa­myzda aıqyndalǵan Qazaqstan Respýb­lıkasy ózin demokratııalyq, zaıyr­ly, quqyqtyq jáne áleýmettik memle­ket retinde ornyqtyrady degen negizgi qaǵı­dalardyń myzǵymastyǵyn aıqyndaıdy. Anar JAIYLǴANOVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, zań ǵylymdarynyń kandıdaty