Aıkúmis

Mańǵystaý oblysynyń Túpqaraǵan aýdanyna sapardan keıingi oılar

Áıel zatynyń qandaı da­na­góıi bolsa da, qoǵamda oǵan óz deń­geıinde teńdik tıe qoıýy qı­yn. Ol qandaı aqyldy, bilimdi, kóregen bolsa da, bir bórik ­kı­genniń qaraýynda bar sharýa­ny bitirip, jaqsy ataqty bas­ty­ǵyna berip, ózi kóleńkede júredi. Osyndaı bir sińlimiz Mań­ǵys­taýdyń Túpqaraǵan aýda­nyn­da máslıhat hatshysy bo­lyp jumys isteıdi. Jurt al­dynda jarqyldap sóılegende, aınaladaǵy bolyp jatqan dú­nıeniń qany sorǵalaǵan ashy shyndyǵyn onyń aýzynan estigen el japyrlaı qol soǵyp, jı­yn bitkesin keıbireýleri jany­na baryp alǵystaryn aıtady, muńdaryn shaǵady. Shyndyqty aıtqan adamnyń istiń basy-qasynda júrgender­ge jaǵa qoımaıtyny belgili. Sebebi Aıkúmis betiń bar, jú­ziń bar demeı, anaý jerde ana másele, mynaý jerde oısyrap jatqandy kórmeısińder me dep týrasyn aıtady. Al ol meke­me­lerdiń basshylary daýystaryn shyǵa­ryp aıtpasa da, ishterinen: «Osy kisi-aq bárin kórip qoıady eken – ne bar sonshama synap», dep jaqtyrmaıtyn­da­ry aıdan anyq. Keıde aýdannyń keleli máseleleri áńgime bola­tyn jı­yn­dar jaıly Aıkúmis­tiń «estimeı» qalatyn, «oblys­qa ketken eken» sekildi syltaý­lar sebep bolatyn kezder de oqta-tekte bolyp turatyny da sondyqtan. Men Aıkúmisti osy aýdan­nyń ákimdiginde orynbasar bo­lyp júrgen jyldarynan biletinmin. Aqsary óńinen, ótkir ja­narynan batyldyǵy da, jaq­sy-jamandy birden aıyra biletin, ıaǵnı kisi tanıtyn qasıeti de bar jas ekeni kózge uryp turatyn. Áli de sol kúıinde eken. Osy aýdan ortalyǵy Aq­ketik mańyndaǵy Qyzyl ózen eldi mekeninde týyp-ósti. Ákesi Sársenǵalı muǵalim bolǵan, kó­ńil kózi ashyq, aýyl-el syı­laıtyn azamat edi – dúnıeden erte ozdy. Anasy Alyıanyń aıaǵy aýyr bolatyn, otaǵasy: – Eger ishińdegi ul bolsa, ınjenerlikke oqytarsyń, al qyz bola qalsa, myna Aıkúmisimdi sondaı oqýǵa ber, – dep kelinshegine tapsyrdy. Aıkúmis Aısara degen sińlili boldy. Anasy Alyıa óner dese ishken asyn jerge qoıatyn ánshi, kórki de kelisken, aýyldyq ke­ńestiń hatshysy bolǵan, oqy­ǵan-toqyǵan esti áıel edi. Aqshuqyr aýylynan orta mek­tepti bitirgesin, áke arma­nyn oryndaý maqsatynda ınjenerlik oqý izdep, Almaty qaı­dasyń dep tartyp otyrsyn. Qo­lynda kóne shamadan, qal­ta­synda júz som – sóıtip on je­ti jasar Aıkúmis Almatydan bir-aq shyqty. «Injenerlik oqý orny qala­nyń orta tusynda» degendi aýylda estigeni bar, taksı júr­gizýshi orys jigiti qaı oqý orny dep suramastan Alma­tynyń ortalyǵyndaǵy S.­M.Kırov atyn­daǵy ýnıversıtettiń hımııa-bıologııa fakýltetiniń janyna ákelip túsirdi. Yǵy-jyǵy jastar. Dálizde qazaqsha sóılesip turǵan úsh-tórt ózi shamalas bozbala shamadanyn kó­ter­gen kúıi jan-jaǵyna alań­dap turǵan ádemi sary qyzdyń janyna kelip amandasyp, jón surasty. Aqtóbe jaqtyń bala­lary eken, bular da oqý izdep júrgender bolyp shyqty. – Jatatyn úı kerek, maǵan kómektesińder, – dep Aıkúmis birden batyl sóılep, olarǵa shamadanyn kótertip qoıdy. Jaqyn kóshelerdi kezip júrip, bir orys kempirdiń úıine tap boldy. Kelbeti orysqa uqsas aqsary óńdi, qoı kózdi, qasyn­daǵy er balalarǵa qaraǵanda orysshasy da kelisken qyz bala baba Katıaǵa birden unady. Ekeýi shúıirkelesip, sháı ishti. Katıa apaıdyń qyzy KazGý-diń hımııa-bıologııa fakýltetinde isteıdi eken. Keshkilik úsheýi aqylda­syp, hımııa fakýltetine emtıhan tapsyrýdy uıǵardy. Mektepti altyn medalmen bitirgen ol bir ǵana sabaqtan emtıhan tapsyryp, oqýǵa tústi. Jataq­hanaǵa keterde qalta­syn­daǵy júz somyn shyǵaryp, jıyrma somdaıyn Katıa apaıǵa usynyp edi, apaı azarda-bezer bolyp almady. Aıkúmis qazirgi kún­deri de bireý-mireý orys­tardy jamandaı bastasa, ashýlanyp, dál sol adam Katıa apaıyn jamandap jatqandaı kóńiline alyp, úzildi-kesildi tyıyp tastaıdy. Stýdent kezdegi bir bólmede turǵan qurbysy Klara Aıkú­mistiń demalys kúnderi Katıa apasyna ketetinine, tóseginiń tu­syna Vıacheslav Tıhonovtyń sýretin ilip qoıatynyna renjip: «Sende ulttyq sezim joq – ylǵı orystardy jaqsy kóresiń»,  dep ursatyn. Klara da ýnıversıtetti úzdik bitirdi, biraq orys tobynda oqyǵandyqtan, dıplom jetekshisi ýkraınalyq azamat edi, aqyry sol jigitke turmysqa shyǵyp, qazir Avstralııada tura­dy. О́tken jyly Qazaq­stanǵa kelip ketti, kezdesti. «Seniń ult­shyl bolǵa­nyń osy ma?»  dep kúldi Aıkúmis. Klaranyń munyń kindikten jalǵyz perzenti Amandyqpen shamalas qyzy bar eken, ol da jan degende jalǵyzy kórinedi. «Quda bolysaıyq, ekeýmizdiń stýdenttik dostyǵymyz qudaǵı­lyq­qa ulassyn», dep Klara qolqa­laıdy. Amandyq Almatyda, Ál-Farabı atyndaǵy ýnıversıtettiń doktorantýrasynda oqıdy jáne sol jerde sabaq beredi. Úıdegi anasyna, sińli-baýyr­laryna qaraılamasa, Aıkúmis ǵylymnyń sońyna túsip-aq keter edi. Amal ne... Úzdik oqıtyn stýdent qyzdyń dıplom jumysyn tańdaýǵa kómektesip aqyl bergen jáne ózi jetekshi bolǵan Manjeken Manǵanqyzy Muqamedıarova edi. «Jantaq shóbiniń qura­myn­daǵy polıfenoldar» taqy­ryby muny birden qyzyqtyrǵan. Sebebi jantaqta rak aýrýyn emdeıtin qasıet bar desedi, al Mańǵystaý dalasyndaǵy shuby­ryp júrgen túıe tek jantaq jeıdi. Orystar bul shópti «verblıýjaıa kolıýchka» deıdi eken. Jantaq jegen túıeniń súti nemese eti emi joq dep júrgen aýrýǵa daýa bolsa, adamzat úshin úlken jańalyq emes pe! Ýnıversıtetti úzdik bitirgennen keıin Gýrevtegi (qazirgi Atyraý) munaı-hımııa ınstıtý­tyna jumysqa barýǵa týra keldi. Sebebi ol jyldary Aqtaý qala­synda qazaq mamandaryna jumys tabý óte qıyn edi. Birer jyldan keıin Mańǵystaýǵa oralyp, Aq­taýdaǵy №11 ýchılıshege master bolyp ornalasty. Oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi hat­shysy Zeınolla Alshynbaev ja­nyp turǵan isker jas mamandy komsomol jumysyna shaqyrdy. Bas­shylyq qyzmettegi ómirbaıany osydan bastaldy. Keshikpeı Fort-Shevchenko qalasyna aýdan­dyq atqarý komıteti tóraǵa­synyń orynbasary bolyp taǵa­ıyndaldy. Aýdandyq partııa komıtetinde qatardaǵy hatshy, keıin aýdan ákiminiń orynbasary mindetterin atqardy. Qazir aýdandyq máslıhat hat­shysy. Fort-Shevchenko bul kúnde Aqketik dep atalady. Teńizdiń jaǵasyna ornalasqan Aqketikke Báıterek poselkesi men Atash eldi mekeni qaraıdy. Qarajanbas teńiz munaı kesheninde osy aý­dannyń úsh júzge jýyq tur­ǵyny jumys isteıdi. Kaspıı te­ńizinen munaı barlaýshy sheteldik «Ad­jıp» kompanııasynyń bir bólim­shesi, Qashaǵan mańynda aral­dar salyp jatqan «NK» dep atalatyn túrik, sondaı-aq teńiz túbinen munaı óndirýdi erte bastaǵan Gollandııa eliniń «Bagenborg» sekildi kompanııalary Aq­ketik ter­rıtorııasynda bolǵan­dyqtan, aý­dannyń biraz azamatyna solar jumys berip otyr. Aýdanda túıe, jylqy, qoı ósedi. Jekelegen adamdar Aqke­tikten elý-alpys shaqyrymdaǵy jerasty sýy bar Sáýbet degen jerde kókónis ósirip, kásip etip júr. Bul kásipti bastaǵan marqum Jomart Nurlaev degen osy eldiń azamaty edi. Mańǵystaýdyń aýyl sharýashylyǵy salasyna kóp eń­bek etken, kezinde sovhoz bas­qarǵan alǵyr kisi bolatyn. Dú­nıeden erte ozdy. Aptapty ys­tyq, qys bolsa, qara qatqaq, yzǵyryq jel únemi soǵyp tura­tyn bul aımaqta adamdar qyryq jasqa jetpeı qan qysymy kó­teriletin aýrýǵa ushyraıdy. Jomart ta sol aýrýdan ketken. Aqketiktiń irgesinde aqjal tolqyndary keıde kóbigin aspan­ǵa shashyp, keıde bas úırengen asaýdaı momaqan kúıde móldirep, babalar Hazar atap ketken Kaspıı teńizi jatyr. Teńizdiń sýy tuzdy, qysta da qatpaıdy. Bul jerdi qazaqtan basqa halyq mekendese, Mańǵystaýdyń ádettegi 40º-50ºs aptabynda sýǵa túsetin jaınaǵan jaǵajaıǵa aınal­dy­ryp, Dýbaıda, Antalııa men Ispa­nııada qalyp jatqan qyrýar qarajat osy eldiń nesibesin molaıtar edi. Arab, Izraıl elderine bar­sań, jerleri sýsyz, tasty taý­lary da Jarmyshtyń, Beıneýdiń kórinisin elestetedi. Biraq ol elder ár taldyń túbine tútikpen sý jiberip, kókjasyl orman jasap otyr. Munyń bári – Aıkúmistiń oı-armany. Jalpy, biz kás, erinshek halyqqa aınalyp baramyz. Negizinen qanymyzda osyndaı qasıetter bolsa kerek. Táýelsizdigimizdiń arqasynda qandaı kásippen aınalysam de­seń de, múmkindik mol. Tipti teńiz jaǵasyndaǵy qaıyrshaq pen sý juqartqan tastardan da óńirdiń ómir tarıhyn beıneleıtin sývenırler jasaýǵa bolady. Túıeniń, qoıdyń júninen álem qyzyǵatyn alasha, tekemet, syrmaqty bylaı qoıǵanda, oıýlaǵan, úıde kıetin kebis jazda tabanyńdy terletpeıdi, qysta tońdyrmaıdy. Uıǵyr aǵaıynnyń qyzy Fabııa dám aıdap Fort-Shevchen­konyń kelini bolyp kelgen edi. О́zi alǵyr, sezimtal Fabııa aýdan­dyq mádenıet úıine dırektor bolyp ornalasqan bolatyn. Keıin ákim aýysqan kezde ol ju­mystan bosap qaldy. Ýáıim shegip, azyp-tozyp ketti. Aıkúmis ekeýi syrlas qurbylar edi. Fabııa­men kezdesip, pikir alysty. – Tórt qabyrǵaǵa qarap otyraıyn dep pe ediń – kásip jasa. Anaý teńiz jaǵasyndaǵy qa­ıyrshaqtardan boıap, sývenır jasa – seniń qolyńnan keledi, – dep Aıkúmis qurbysyna aqyl aıtty. Sol-aq eken, Fabııanyń qolynan shyqqan sývenırlerdi jurt tala­syp alatyn boldy. Bul kúnde ol má­denıet úıine qaıta shaqy­rylyp, bas­qaryp otyr – isker adam áıteýir dalada qalmaıdy ǵoı – biraq álgi qosymsha kásibimen de aı­na­lysady. Qazir mektep bitirgenderdiń bári zańger, tártip saqtaý sala­synyń nemese keden qyzmetkeri bolǵylary keledi. Al, teledıdar, muzdatqysh, radıo jóndeıtin, elektrık sekildi mamandyqtar daıyndaıtyn arnaýly orta oqý oryndaryn kózderine ilmeıdi. Bátińkeniń ókshesin qaqtyrý, bolmasa shash qıdyryp, tyrnaǵyńdy tazalatý úshin Aqtaý qalasyna barýǵa týra keledi. Buryn aǵashtan, jergilikti jerden shyǵyp jatqan tastan oıý oıatyn el ishinde sheberler bolý­shy edi, bul kúngi jastar ondaı jumysty mensinbeıdi. Mańǵystaý óńirin aıtpaıaq, osy aýdannyń aımaǵynda qansha tarıhı oryndar bar. Olardyń aınalasynda týrıster baratyn, demalatyn, sýsyn ishetin eshteńe joq. Aqketikten otyz shaqty sha­qy­­rym jerde ata-baba­lary­myz Tamshaly dep atap ketken bir tamasha jer bar. Taýdyń kólemi otyz metrdeı jartylaı dóńge­lene bitken jarqabaǵynyń jan-jaǵynan jańbyrdyń sýyn­daı sorǵalap turǵan tamshylar. Tabı­ǵattyń tańǵajaıyp sheberligine tań qalasyń. Aınalasy sýsyz shólge aınalǵan daladaǵy ǵasyr­lar boıy ańyzaq pen jel mújigen tasty taýdan shyǵyp jatqan sý qaıdan ónip tur eken... Retin taýyp kelistirse, bul da demalys orny bolýǵa laıyq jer. Aqshaly kásipkerler aınalyp-úıirilip qalanyń mańyn, aýdan ortalyqtaryn aınalsoqtap júre­di. Úkimet qashan kól-kósir qara­jat beredi dep aýyzdaryn ashyp júrgen bireý. «Tender» degen saıasat shyqty. Ol perishteniń ózin de týra joldan taıdyratyn sıqyrly saıasat. «Pálenshekeń», «túgenshekeń» qoıarda-qoımaı al­qynýmen atshaptyryp kelip «Imanbaıǵa, Sársenbaıǵa beriń­der» dep nemese telefon soǵyp zirkildeıdi. Bireýdiń ózi, bireýdiń kózi jaqsyny áli kúnge deıin tastaı almaı júrgen tender komıs­sııasyn basqarǵandar aqyr sońynda bastary aınalyp, ózde­riniń jylymǵa qalaı túskenderin bilmeı qalatyn kezderi boldy. Qazir, qudaıǵa shúkir, aýdan mundaı báleden qutyldy, endi tender máselesiniń bári oblys ortalyǵynda sheshiledi. Aýdan ákimi Serikbaı О́tel­genuly Turymov – is biletin, jergilikti halyqtyń turmys-tirshiligimen jaqsy tanys azamat, osy ólkeniń týmasy. Ol kelgeli aýdannyń sharýashy­lyǵy, halyqtyń ál-aýqaty edáýir jaqsaryp qaldy. Barlyq eldi mekenge gaz júrgizildi. Aýyz sý, jol máseleleri de sheshilip jatyr jáne joǵarydaǵy atalǵan kompanııalardyń kóme­gimen biraz jas aýdanda jetispeıtin dárigerlik, ekologııa, keme jáne sý mamandyqtaryn daıarlaıtyn oqý oryndaryna tústi. Aýdanda oqý bólimi ja­nyndaǵy muǵalimderdiń bilimin jetildirý jónindegi ádistemelik ortalyqtyń basshysy Meı­ramgúl Eńseeva «Ana men sábı» atty semınar ótkizdi, oǵan Almatydan gınekolog, pedıatr mamandar shaqyrylyp, aýdan­nyń áıelder qaýymy asa yqylaspen qatysty. Mundaı shara aımaqta birinshi ret ótken edi. Sondaı-aq «Psıhologııa jáne men» semınarynda da otbasynyń yntymaǵy, úıdegi tárbıe jaıly keńinen áńgime boldy. Oǵan da Almatydan aıtýly psıholog mamandar keldi. «Men qazaq qyzdaryna qaı­ran qalam» keshi, «Kásipkerlik negizderi» atty dóńgelek ústel de óte tartymdy ótip, tur­ǵyndardyń kóńilinen shyqty. Aqketik mektepterinde poezııa keshterin ót­kizý de dás­túr­ge aı­nal­ǵan. – Munyń bári – jas­tardy rýhanı tárbıeleýge arnalǵan sharalar. Sebebi rýhy ju­qar­ǵan jurt el bolýdan qala­dy, – deıdi Aıkúmis. Fort-Shev­­chenko – bú­gingi Aq­ke­tik qalasyn ne­gizinen zııa­lylar mekeni dep ataýǵa bo­lady. Mańǵystaýdan shyq­qan talaı sań­laq ul-qyzdar osy jerden qanat qa­ǵyp, Qazaq eliniń ıgiligine ómirlerin arna­ǵan. Jalaý Myń­baev, Tólesin Álıev, Georgıı or­de­niniń kavaleri Os­pan Kóbeev, Qa­zaq eliniń alǵashqy dárigerleriniń biri Estóre Orazaqov, Mańǵystaý­dyń tarı­hyn tirnektep jınap, Taras Shevchenko murajaıynyń, son­daı-aq ob­lys­tyq murajaı­dyń alǵashqy shegesin qaǵyp, já­digerlerin jınaǵan Esbol О́mir­baev, ǵy­lym doktory Shaı­hy Er­keǵulov, jazýshy Mar­shal Áb­diqalyqov. Qazaq zań ǵyly­mynyń atasy Salyq Zımanov aǵamyz da alǵashqy eńbek jo­lyn osy Aqketik mektebinde basta­ǵan. Ol kisiniń qurmetine ózi bir kezde eńbek etken «kók shkoldy» daryndy balalar mektebi dep atap, Salyq Zımanov aǵamyzdyń esimi berilipti. Orys patsha­synyń qazaq dala­syn jaýlap alý saıasaty Mań­ǵystaý aıma­ǵyna da óz qasiretin ala kelgen. Patsha áskerimen urysqa shyǵyp oırandaǵan, keıin sol erlikterin keshire al­maǵan jat saıasattyń qur­bandary Isa men Dosan batyr­lardyń at ústin­degi eskertkish beınesi taýdyń basynda búgingi urpaqtaryn elin, jerin súıýge shaqyryp turǵandaı. Mańǵystaýdyń jeri shó­leıt, jazynyń yssylyǵy 40º-50ºs-qa jetetin aptap, oǵan qosa teńiz ańǵarynan únemi soǵyp turatyn ańyzaq ala­quıyn jel – asty mu­naı men gazǵa toly, beti kúıgen terideı shóp óspeıtin ulan dalada ty­nymsyz oıran salyp, shańyn silkilep aspanǵa shyǵaryp ja­tady. Mań­ǵystaý­lyqtar osyn­daı jaǵdaıda – jeldiń ótinde, shyjǵyrǵan kún­niń astynda eńbek etedi. Bul ólkede betterine jel men kún bederin salmaǵan aqquba nemese bıdaı óńdi kisini kezdestirý qıyn. Biraq eńbekteri adal, babalardan qalǵan atamekenderin súıe biledi, súıe bilgendikten kók­oraı shalǵyndy, aıdyn kól­di, samyrsyndy, shyrshaly taý bókterlerine kóshýdi esterine de almaıdy. Tek jeriniń baı­lyǵy urpaǵynyń nápaqa­syna buıyrsa dep tileıdi... Solardyń biri – Aıkúmis Sársenǵalıqyzy Dosanova. Farıza OŃǴARSYNOVA.