Abaıdy ardaqtaı aldyq pa?

Nemister Getesin, qytaılar Konfýsııin, ıspandar Servantesin, orystar Pýshkınin, ózbekter Navoıyn... jalpy jer betindegi qazaqtan ózge halyqtar ǵulamalaryn, aqyndaryn álemdik deńgeıde qalaı nasıhattaıdy, á? Derekterge súıensek, Konfýsıı ınstıtýty Qazaqstanda 2009 jyldan bastap jumys isteıdi eken. Búginde elimizdegi joǵary oqý oryndarynda bulardyń sany – tórteý. Tarıhy 65 jyldan asatyn, 100-ge jýyq elde tamyryn tereń jaıǵan, osyǵan uqsas taǵy bir uıym – Gete ınstıtýtynyń da jylyna sandaǵan órendi nemis mádenıetimen sýsyndatýy – qol jetpes úlken eńbek. Qazaq Qurannan keıin qolyna Abaıdy ustaıdy. Soǵan qaramastan, uly aqyn ulaǵatyn álemdik deńgeıde solardaı qulashtap kósilip, tulǵamyzdy keńinen nasıhattaı almaı otyrýymyzǵa ne sebep? Sebebi, áýeli Abaıtaný ınstıtýty ár qazaqtyń óziniń júrek tórinen ashylýy kerek-aq. El júregi – Astana desek, sán-sáýleti kúnnen kúnge asqaqtaǵan ajarly elordamyz Abaı taǵylymyn taratýshy ınstıtýttyń boı kóterýine ábden laıyqty sondaı qasıetti meken ekeni taǵy daýsyz. Qyzyq bolǵanda, Vetnamda, Koreıada, Qytaıda, Ázerbaıjanda Abaı ortalyqtary, Túrkııada Abaı atyndaǵy mektep ashylsa, Londonda turǵan «Abaı úıine» ejelden eńselene marqaıamyz. Reseıde, Germanııada, Túr­kııada, Úndistanda aqyn qurmetine kóshe attary berilse, Mysyr astanasyndaǵy eń kórikti jerlerdiń biri «Er­kindik jáne dostyq» saıabaǵynda eskertkishi boı kóteripti. Bularǵa táýbe deısiz. Qazaqtyń kim ekenin tanytýǵa Abaı rýhy toqtaýsyz qyzmet etip jatqanyna qýanasyz. Solaı bola tura: Elimizde, shetelderde abaıtaný ilimimen aınalysatyn qansha ǵalym bar? Respýblıkamyzda qansha mektepke, kóshege, eldi mekenge Abaı esimi berildi? Abaıdyń eskertkishi men bıýsteriniń, ortalyqtardyń sany men sapasyna mán berip úlgerdik pe? Átteń, mektepte abaıtaný páni ótilmeıdi. Abaıtaný – adamtaný, qazaqtaný ǵoı. Al onyń darııadaı shalqar qazynasyna sana-sandyǵymyz qazir aýzy-murnynan shyǵa tyńqıyp tur deı almaısyz. Sol úshin Abaıdyń bir óleńin jatqa bilmeıtin qazaqty qazaq dep eseptemeıtin, Abaıdy álemdik deńgeıde nasıhattaıtyn bıik óredegi rýhqa kóterilýge asyǵý kerek-aý. Osy oraıdaǵy oıymyzdy túıindeý úshin aqynnyń «Jetinshi qara sózindegi»: «...Kó­kirekte sáýle joq, kóńilde senim joq. Qur kózbenen kórgen bizdiń haıýan maldan nemiz artyq? Qaıta, bala kúnimizde jaqsy ekenbiz. Bilsek te, bilmesek te, bilsek eken degen adamnyń balasy ekenbiz. Endi osy kúnde haıýannan da jamanbyz. Haıýan bilmeıdi, bilemin dep talaspaıdy. Biz túk bilmeımiz, biz de bilemiz dep nadandyǵymyzdy bilimdilikke bermeı talasqanda, óler-tirilerimizdi bilmeı, kúre tamyrymyzdy adyraıtyp ketemiz», – degen sózine ıek arttyq... Kóńil kúıiniń qulaq buraýymen úndesken bul áńgimeni sol bilsek eken degen adamnyń balasy bolǵandyqtan jazyp otyrmyz. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan»