Sýısıd qorqynyshty, qaýipti qadam bul

Bul problema týraly sońǵy kezderi az aıtylyp, az jazylyp júrgen joq. De­genmen, máseleniń kó­­keı­kes­­­tiligin eskerip, qo­ly­myzǵa qalam alǵandy jón kórdik. Tirshiliktegi basty qun­­dylyq – adamnyń ómiri eke­ni belgili. Bir kúnniń ishinde san myńdaǵan adam ómirge kelip jatsa, sol sekildi san myńdaǵan adam baqılyq bolady. Onyń ish­inde, talqany taýsylyp, Ja­ratýshy qalaýymen ómir­den ozatyndaryn aıtpa­ǵan­da, óz ómirine ózderi balta shaýyp, ajalynan buryn ómirimen qoshtasatyndary qanshama. Búkil álemdi alańdatyp otyrǵan osynaý másele sońǵy jyldary órship keledi. Avstrııa mamandarynyń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynda (DDU) jasaǵan baıandamasy boı­yn­sha, búgingi kúni soǵys pen qan­dy qylmystarǵa qaraǵanda, ál­em­de óz-ózine qol jumsaý salda­ry­nan ómirden ótetinder kóp eken. Bul qaýipti qubylystyń bizdiń elimizdegi kórinisi de kóńil qýan­tarlyqtaı emes. Desek te, DDU zertteýleri nátıjesine júginsek, ózin-ózi óltirý jóninen Qazaqstan úshinshi orynǵa, Ortalyq Azııa elderi boıynsha birinshi orynda tur eken. Osyǵan sáıkes, jalpy álem­d­e árbir 40 sekýnd saıyn, elimizde ár saǵat saıyn bir adam óz-ózine qol jumsaıtyn kórinedi. Latyn tilinen aýdarǵanda sýısıd maǵynasy (cui – ózin, caedere – óltirý), ıaǵnı óz ómirińe balta shabý, sanaly túrde ómir súrýdi toqtatý degenge saıady. Búgingi tańdaǵy óte salmaqty máselege aınalǵan osynaý aty jaman dertti árkim árqalaı qabyldap, óz aldyna topshylaıdy. Biri – zamannyń ózgerýi dese, ekinshileri – áleýmettik jaǵdaıdyń qıyn­dy­ǵy­nan, ne bolmasa, densaýlyqtyń saldarynan dep tanıdy. Al keıbireýler tuqym qýalaýshylyq jo­lymen keledi desedi. Oılap qa­ra­sań, dene túrshigerlik jáıt. Ra­syn­da, mundaı jaǵdaılarǵa adamdar túrli sebeptermen barady. Keńes Odaǵy kezinde bul má­sele jabyq qaralatyn bolǵan. 1930 jyly Sanaq jónindegi memlekettik komıtet óz-ózine qol jum­saǵandarmen aınalysatyn sek­tordy jaýyp, bul jumysty psıhıatrǵa tapsyrady. Nege de­seńiz, ózine-ózi qol jumsaǵan­dar­ǵa aqyl-esi kemis, psıhıkalyq aýrýǵa shaldyqqandar dep baǵa berildi. Sol kezde AQSh-ta da ózin ólimge qıyp, odan aman qalǵan­dar­dy jazasyn óteý úshin túrmege qamaıdy eken. Dúnıe júzinde jyl saıyn shamamen 1 mıllıondaı adamnyń óz-ózine qol jumsap, 10-20 mıllıondaı adamnyń óz ómirlerin qııýǵa áreket jasaı­tyn­dyǵy belgili bolyp otyr. Osy­ǵan oraı, mamandardyń pikirin bilý úshin IIM emhanasynyń dáriger psıhıatry Záýresh Sol­tan­ǵazınovaǵa jolyǵyp, qoǵamdy alańdatyp otyrǵan sýısıd má­se­lesi jaıly oıyn suraǵan edik. – Ǵylymı boljam boıynsha, sýısıdtiń úsh túri bar, – deıdi Záýresh Barıtdenqyzy. – Onyń birinshisi kóbinese jasy egde tart­qan adamdar men jasóspi­rim­der arasynda ashyq túrde beleń alatyn túri. Mysaly, jasósp­i­rim­derge «Qalaı ómir súremin? Men qandaı adam bolamyn?», ıaǵnı bolashaqqa degen senimsizdik sebep bolsa, qart kisilerdi «Men qalaı ómir súrdim, bul ómirde kim boldym?» degen oı mazalaıdy eken. Ekinshi topqa óz ómirine jaý­apsyz qaraıtyn, atap aıt­qan­da, belgili bir qaýipti aımaqtarda jıi júretin kisilerdi jatqyzýǵa bolatyn syńaıly. Úshinshisi – qorqytý, úrkitý, nemese óz aıt­qa­nymen júrgizý maqsatyn kóz­deı­tin, áıelder arasynda kóp kezdesetin demonstrasııalyq túri. Adamdardyń óz erkimen ómirin qııýy máselesin dárigerler, psıhologtar, psıhoterapevter, zert­teýshilerdiń qarastyryp kele jat­­­­­qanyna da biraz ýaqyt boldy. Alaıda, odan esh nátıje shyǵar emes. Kerisinshe, kún ótken saıyn jaǵ­daıdyń ýshyǵyp bara jatqan­dyǵy baıqalady. Daǵdarysty kúı­ge tap bolǵandar ony tek úı­diń ishinde talqyǵa salyp, syrtqa shyǵarmaýǵa tyrysady. Son­dyq­tan da, munyń sebebi kóp jaǵ­daıda anyqtalmaı qalady. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymy sýısıdtiń 800-den astam túrin anyqtaǵan. Ejelgi ha­lyq­tardyń diline jat bolǵan bul uǵym, sońǵy jyldary beleń al­yp, dert kózine aınaldy. Bul rette, kez kelgen din óz-ózin ajalǵa qııa­tyn­darǵa oń qabaq tanyt­paı­ty­ny belgili. Kezinde hrıstıan dini ókilderi osy joldy tańdaý­shy­lardy jer qoınyna tapsyr­ma­ǵan. Al ejelgi Grekııada ózderine qol jumsaýǵa umtylǵandardyń qol­daryn shaýyp tastaǵan. Al ıslam memleketterinde bul – sırek kezdesetin qubylys. Sharıǵa­ty­myz­ǵa qaıshy kelgenderge janaza namazy oqylmaıdy, Quran ba­ǵysh­talmaıdy. Qıyndyqtan qutylýdyń jal­ǵyz joly – óz-ózine qol jumsap, ajal qushý bolmasa kerek. Ony «oılanbastan sheshim qabyl­daý­dyń saldary» dep túsingen du­rys. Adamdar kóbinese basyna qıynshylyq túsken kezde ony sheshýdiń joldaryn taba almaı, osy dertke shaldyǵyp jatady. Shyǵysta «Bir kúndigińdi oıla­sań, kúrish ek, on jyldyǵyńdy oı­lasań, aǵash ek, júz jyldy­ǵyń­dy oılasań, urpaǵyńa jaqsy tálim-tárbıe ber», degen qaǵıda bar. Bul jerde aıtaıyn degenim, eger árbir balaǵa jastaıynan jaqsy tárbıe berip, stereotıpke boı aldyrmaı, ómirdi baǵalaı bilýge úıretip ósirsek, mundaı qaı­ǵy­ly jaǵdaılarǵa tap bolma­sy­myz kádik. Bul rette balanyń boıynda patrıottyq sezimdi oıa­typ, ómirge degen qulshynysyn arttyrý úshin nátıjeli ári túzý baǵyt-baǵdar berýimiz abzal. «Adam ómirge essiz bolyp keledi, esalań ómir súredi», dep adam ómirine qysqa ǵana «minezdeme» bergen Asqar Toqpanovtyń bul sózinen talaıdy ańǵarýǵa bolady. Áıtse de, essiz kezinde ómirmen esep aıyrysqysy keletinder kóbeıip ketti. Sodan sekem aldy ma, sońǵy ýaqytta óz-ózine qol ju­msaýshylar arasyndaǵy sýısıd sebepterin anyqtaý úshin elimizde mamandar saraptama júr­gi­ze bastady. Sonyń nátıjesi boı­ynsha balıǵat jasqa tolmaǵan balalar arasynda 2005-2007 jy­l­dary 1146 óz-ózine qol jumsaý oqı­­ǵasy tirkelip, sonyń 750-inde kámeletke tolmaǵandar sózge kelmeı, «júrip» ketken. Mundaı jáıt­ter kún ótken saıyn óse túsýde. Qalaı desek te, tilge tıek etip otyrǵan bul problemanyń sebebi óte kóp. Degenmen, musylman ba­la­sy úshin ózińe-óziń qol jum­saý aýyr kúná ekendigi esh kú­mán­siz. О́ıtkeni, jan – Jaratýshynyń adam balasyna bergen eń qasıetti ama­naty. О́z ómirin qııý – sol ama­nat­qa jasalǵan qııanat. Dinge senimi bar adam ómirdiń qıyn­dyq­taryn synaq dep biledi, ótkinshi dep qaraıdy. Árbir qıyndyqtan keıin, jeńildiktiń keletinine senedi. Jaratýshydan úmitin esh úzbeıdi. Sabyr etedi. О́mirdiń eń qıyn sát­terinde de ózin óltirýge barmaıdy. Endeshe, ózin-ózi ólti­rýdiń sebepterin ómirdiń qıyn­dyq­tarynan izdeý durys emes. Mundaǵy basty sebepti «senim» dep bilgen jón. Imany tolyq adamdarda qandaı da bir qaıǵyny jabyla kóterý, qı­yn­shylyqqa ortaqtasý degen bar. Al ımansyz jandarda mundaı jaǵ­daı­lar kezdese bermeıdi. Sol sebepti qınal­ǵan kezde qaıǵysy eselenip, bul dúnıeden qashýdan bas­qa joly qalmaıdy. О́ıtkeni, o dúnıege degen senim joq. Sóıtip, onsyz da qyzyǵy qashqan ómirinen baz keship, bul jalǵanmen qosh aıtysyp kete barady. Sýısıdtiń aldyn alý úshin birinshi kezekte kúndelikti qarym-qatynastaǵy jaqyn adam­da­ry­myz­ǵa jyly shyraı tanytyp, ishki jandúnıesin túsinýimiz qajet. Osy arqyly ǵana jaqsy jaǵynan yqpal etip, úlken nátıjege jeterimiz haq. Sonymen qatar, qoldaý kórsetetin túrli mekemeler de jet­kilikti. Solardyń kómegine jú­­ginip, ómirimizge qajetti nár ala bilsek, bul problemany eńse­re alatynymyz kúmánsiz. Juldyz BAIDILDA. Astana.