Dúbirge toly dúnıe

Túrkııa men Izraıldiń keriskeni kimge paıdaly Bir kezde jap-jaqsy dıplomatııalyq qarym-qaty­nasta bolǵan bul eki eldiń arasy nildeı buzyldy: Izraıl keshirim suraýdan bas tartqan soń, Túrkııa bul eldiń elshisin keri qaıtaryp, dıplomatııalyq qarym-qaty­­na­syn eń tómengi shekke túsirdi. Túrkııa, onyń premer-mınıstri Red­jep Táıip Er­do­ǵan osyndaı sheshim qabyldady. Oǵan sebep – ótken jyly Izraıl áskeriniń áreketterinen toǵyz túrik azamatynyń qaza bolýyna Izraıl jaǵy keshirim suramaǵan, tek ókinish bildirgen de qoıǵan. Jáne keshirim suramaıtynyn atap kór­setken. Mundaı jaǵdaıda tú­rik ja­ǵ­ynyń qadamdary oryndy sı­ıaq­ty kórinedi. Sóıtse de suraq kóp. Arada jyldan asa ýaqyt ót­ip­ti. Budan burynyraq nege mundaı talap qoıylmaǵan? Jáne osydan biraz buryn ondaǵan jyldar bo­ıy Túrkııa men Izraıl jaqsy qarym-qatynasta emes pe edi? Mu­sylman elderi ishindegi Iz­raıl­diń tiregi Túrkııa edi ǵoı? Biraz arab elderimen til tabys­pa­ǵan Túrkııa Izraılmen til ta­bys­qan. Sirá, bul suraqtyń ja­ýa­byn úkimet basyna ıslamdyq Ádi­let jáne damý partııasynyń kelýinen tabýǵa bolǵandaı. Izraıl men ıslamdyq arab elderi ara­syn­daǵy qaıshylyqta endi Túr­kııanyń ıslamǵa qarsy jaqpen yntymaqta bolýy qıyn. Al Iz­raıldiń keshirim suramaýyna baılanysty Túrkııanyń jaýaby sebepten góri jeleýge jaqyn. Jeleý desek te, sol eki eldiń arasyn ajyratqan oqıǵaǵa sál tereńirek toqtalaıyq. О́tken jyl­dyń mamyr aıynyń aıaǵynda Túrkııada birneshe kemeden tu­ratyn «Bostandyq flotılııasy» jasaqtalyp, Palestına avtono­mııa­synyń bir bóligi sanalatyn Gaza sektoryna gýmanıtarlyq taýar jetkizbek boldy. Al Gaza sektory Izraıl qorshaýynda. Mun­daı jaǵdaıda oǵan basqa­lar­dyń basa-kóktep kirýine bol­maı­dy, unasyn-unamasyn Izraıldiń ruqsatyn suraýǵa tıis. Muny tú­rik jaǵy jaqsy bildi. Sóıtse de, bir jaǵy daý tý­dy­rý úshin de bolar, flotılııa ruq­sat­syz kirýge áre­ket jasady. Sonda Iz­raıldiń arnaý­ly áskeri olardy beıtarap teńizde toq­­tatyp, tekserýge aldy. Osy kezde flotılııanyń flagmany sanala­tyn «Mavı Marmara» kemesinde Izraıl teńiz áskerıleri gýmanı­tarlyq kómek belsendileri tara­py­nan qatty qarsylyqqa ushy­ra­dy. Olar, áskerıler qarý jum­sa­maıdy degen bolar, armatýra, pyshaqty paıdalanyp, olardy sabaı bastady. Oǵan jaýap retinde qarý qoldanǵan ızraıldikter to­ǵyz adamdy atyp óltirdi. Biz bul oqıǵany BUU-nyń ar­naýly komıssııasy ázirlegen baıandama boıynsha baıandap otyrmyz. Komıssııa Izraıl arnaýly á­s­ke­riniń áreketterin «orynsyz jáne aqtaýǵa bolmaıtyndaı» dese de, Gaza sektorynyń Izraıl tara­py­nan qorshaýǵa alynýyn negizdi sanaıdy. Sonymen qatar, Túrkııa birshama qatqyl málimdemeler jasap, Izraılmen saýda jáne ás­kerı qatynasyn toqtatý jóninde sheshim qabyldady. Erdoǵannyń «Bizdiń kemelerimiz olardyń aý­maqtarynda jıi kórinetin bola­dy», degeni máseleniń tym te­reńdep ketkenin ańǵartady. Eki el arasyndaǵy shıelenisten onyń bir jaǵy aıtarlyqtaı dıplomatııalyq jeńiske jetti dep tujyrym jasaýdyń reti joq. Olardyń ekeýi de álemdik saıa­sat­taǵy myqty bir seriktesinen aı­rylǵany anyq. Bul olardyń saıa­satyna da, ekonomıkasyna da áser etetin bolady. Al bul eki eldiń qaqtyǵysy Taıaý Shyǵys deıtin aı­maqtaǵy shıelenisti kúsheıte tú­sedi. Izraıl Túrkııadan aı­ryl­sa, onyń ornyn basqalar ba­sady, Túrkııaǵa da solaı. Biraq onyń eki el úshin biraz qolaısyz saldary bolatyny zańdylyq.   Qazirgi zamannyń  basty qateri Jamandyq qaıtalanbasyn dep sol jamandyqty da eske alyp otyrýǵa májbúrmiz. Osydan on jyl buryn, naqty­raq aıtsaq, 2001 jyldyń 11 qyrkúıeginde Nıý-Iorkte eń úlken qańquıly lańkestik áreket jasalyp, álem jur­t­shylyǵynyń janyn túrshiktirdi. Sodan beri qaı jerde bolsa da lańkestikke jurttyń qulaǵy túrik júredi. Lańkestikten saq­taný kerek. Buryn kóbine osynaý qa­­zir­gi zamannyń bas­ty qasiretine aı­nal­ǵan qubylys ıslam ekstremızmine tán degen pikir qa­lyp­­tassa, endi jaǵdaı ózgerip otyr. Jaqynda ǵana barynsha ty­nysh el sanalǵan Norvegııada bir lańkestiń qolynan júzge tarta jas­óspi­rim­niń ómiri qıylǵany osy­­naý ke­­sapat­tyń geografııasy sheksiz ekenin ańǵartady. Lańkesti kútpegen jerden kórýge bolady eken. Sońǵy on jyldaǵy lańkes­tik­pen kúres sabaǵy bul qubylysqa kózqarasty da, onymen kúres jol­daryn da ózgertti. Aıtalyq, sol lańkestikke qarsy kúres ura­nymen bastalǵan Iraktaǵy so­ǵystyń saldary myńdaǵan ja­zyq­syz qurbandyqqa dýshar etýmen qatar, onda ıslam tarmaqtary ara­syn­daǵy azamat soǵysyn da týdyrdy. Aýǵanstandaǵy soǵys týraly da osyny aıtýǵa bolar edi. Onda kimniń lańkes, kimniń bılikke qarsy kúresýshi ekenin áli talaılar anyqtaı almaı júr. Sodan da ondaǵy halyqaralyq kúshterge jergilikti turǵyndar tarapynan senimsizdik úlken. Jyl saıyn AQSh-tyń memlekettik departamentiniń halyqara­lyq lańkestik uıymdardyń tizimin jarııalaý dástúri bar. Sonda Egıpettegi «Musylman baýyrlar» uıymy únemi sol tizimnen oryn alatyn. Ras, bul uıym osy eldegi bılikke qarsy kúresip keldi, Múbárak rejimine qarsy shyqty. Keıde qarýly qaqtyǵystan da bas tartpaıtyn edi. Endi Múbárak bıligi qulaǵan soń oǵan kózqaras óz­gerip otyr. Sol bılikti qula­­týǵa «Musylman baýyrlar» aıryqsha úles qosty. Tipti aldaǵy saılaýda jeńiske de jetýi ábden múmkin. Sonda olar bılikke kelse, lań­kesterdiń bıligi ornady dep eshkim aıta almaıdy. Bılikke qarsy kúresýshi sepa­ra­tıs­terdiń bar­ly­ǵyn lańkester qataryna qosýǵa bolmaıdy, árıne. Biraq sol kú­reste beıbit halyq qyrylyp, japa shegip jatsa, olardyń áreketterin aqtaý­dyń da reti joq. Al lańkester bolsa, ha­lyqtyń bılikke qarsy kóńil kúıin óz paıdasyna asyrýǵa qumar-aq. Olar sol kó­terilgen halyqpen aralasyp, óz­de­riniń búldirýshilik áreketterin jandandyrady, tym bolmaǵanda qajetti ortaǵa kirigip alady. Sońǵy on jylda lańkesterge qarsy kúrestiń aıtarlyqtaı ná­tıjesi bolǵany anyq. «Ál-Kaıda» sııaqty halyqaralyq lańkestik uıymnyń órisi taryldy. Bul jerde onyń kósemi Ýsama ben La­denniń óltirilgeni óz aldyna, tipti Aýǵanstan, Pákstan sııaqty elderdegi olardyń oqý bazalary joıylyp, jergilikti turǵyn­dar­dyń qoldaýynan aıryldy. Birshama sarapshylar jahandyq lańkes­tik qaýiptiń úreıi azaıdy dep tu­jyrym jasaıdy. Jáne olardyń sıpaty myqtap ózgergenin aıtady. Jahandyq bolmaǵanmen, jergilikti sıpattaǵy lańkestik áre­ket­ter­diń azaımaǵany, qaıta jańa túr­ge enip, kóbeıe túskeni daýsyz. Olar ómirdiń túrli jaqtarynan kó­rinis taýyp jatady. Kóp elderde kásiptik básekege, dinge qa­tysty lań­kestik áreketter etek alyp otyr. Lańkestik áreketter qazirgi za­mannyń basty qaterine aınalǵan kezde, oǵan qarsy kúres ár el úshin aıryqsha mańyzdy. Jaý joq deme, jar astynda demekshi, bul kesapat tynysh otyrǵan elde de aıaq as­ty­nan paıda bola ketedi. Tipti qonaq bolyp kelgenderdiń arasy­nan jat nıettilerdiń ta­by­la­tyny jaı­yn­da mysal kóp. Qazirgi kelim-ketim kóbeıgen kezde, kóringendi jaý sa­namaǵanmen, abaı bolǵan jaqsy. Shekaradan ótken adamnyń kim ekeni anyq­talsa jón. Tarıhtaǵy eń úlken lańkestik árekettiń bolǵanyna 10 jyl tol­ǵanyn eske alǵanda, eshkim de ony toılamaıdy. Odan saqtanýdy eske salady. Mamadııar JAQYP.