Búginde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen halyq talqylaýyna usynylǵan bılik tarmaqtary arasyndaǵy ókilettikterdi qaıta bólý jónindegi Úndeý elimizde úlken qoldaý taýyp otyrsa, halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan da aıtarlyqtaı qyzyǵýshylyq týǵyzýda. Bul sózimizge álemniń ár shalǵaıynan kelip túsip jatqan únqosýlar dálel.
Búgin oqyrmandar nazaryna túrkııalyq saıasattanýshy Kúrshad ZORLÝDYŃ ún qosqan maqalasy usynylyp otyr.
Qazaqstan táýelsizdik alǵan alǵashqy 4-5 jylda júrgizilgen keıbir zertteýler halyqtyń tek 4-5%-nyń ǵana demokratııa men demokratııalaný úrdisin mańyzdy qubylys dep esepteıtinin kórsetken. Halyqtyń shamamen 60%-yn quraıtyn basym bóligin turaqtylyq, kúndelikti tirshilik, densaýlyq jáne qaýipsizdik máseleleri tolǵandyrǵan.
Desek te, eldiń tarıhı negizderin jáne KSRO kezeńinen muraǵa qalǵan ebedeısiz saıası, bıýrokratııalyq júıeni jańa reformalarǵa beıimdeý basty máselelerdiń nazardan tys qalýyna aparar edi. Qazaqstannyń negizin salǵan Kóshbasshy Nursultan Nazarbaev sol kezeńde jazǵan «Ǵasyrlar toǵysynda» atty kitabynda «Biz úshin búgin demokratııa ma, joq totalıtarızm be dep talasýdyń jóni joq. Biz tańdaýdy jasaǵanbyz, maqsatty aıqyndaǵanbyz. Alaıda, bizdiń aldymyzda demokratııalyq damýdyń qaı úlgisin alýymyz kerek degen məsele turǵany ras», dep jazady.
Nazarbaev eliniń demokratııalaný úrdisiniń kezeń-kezeńimen satyly túrde júzege asyrylatynyn aıtqan. Bul durys sheshim boldy. О́ıtkeni, demokratııany ınstıtýttar arqyly damytý, tıisti qurylymdardy qalyptastyrý jáne ony qalyń jurtshylyqqa qabyldatqyzý úshin joǵarydan tómenge qaǵıdasy nátıje bermesi anyq. Mustafa Kemal Atatúrik te Túrkııa respýblıka bolyp jarııalana sala jyldam jańarý jolyn tańdap, kóptegen reformalardy júzege asyrdy. Degenmen, demokratııanyń yqpalyn tolyǵymen sińirý úshin uzaq jyl qajet boldy.
Álbette, Qazaqstan basqa geografııalyq keńistikte jáne basqa ózgermeli faktorlarǵa baılanysty memleket bolyp qalyptasty. Bul aımaqta demokratııanyń bolmaǵanyn aıtatyndar shyndyqqa birjaqty ǵana qarap, baǵa bergender. Keıbir kemshilikterge qaramastan, qazaq ulty óz áleýmettik-psıhologııalyq erekshelikterine sáıkes demokratııa uǵymymen birge ómir súre bastady. Prezıdent Nazarbaevtyń aıryqsha mán berip, bilek sybana kirisken reformalaý úderisinde atalǵan erekshelikter de eskerilgen. Qazaqstan jergilikti dástúrler men basqarý ádetterin jalpyadamzattyq qundylyqtarmen úılestirip, tańdaǵan baǵyty boıynsha kelesi satyǵa ótýdi kózdedi.
Nazarbaev súıengen negizder
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev eldiń jańarý úderisinde qol jetkizilgen tabystaryn kelesi saıası bıliktiń qabyldap jalǵastyrýy úshin memlekettik basqarý júıesinde túbegeıli reforma jasaýǵa kiristi. Nazarbaev oılastyrǵan jańa júıe ádette bir kisi kóp nárseni belgilep kelgen burynǵy tájirıbeniń ózinen keıin teńgerimdi jolmen jalǵasyn tabýyna jaǵdaı jasaıdy. Álemde qaqtyǵystar jyldam jaıylyp jatqan almaǵaıyp zamanda turaqtylyqty saqtaý úshin Nazarbaevtyń tejeý tetigi men teńgerimdilikti qamtamasyz etýdi kózdeıtinin túsinýimiz qajet. Qazaqstannyń 25 jyldyq táýelsizdik kezeńin jaqynnan baqylaǵan maman retinde aıtarym, áýeli Parlamenttiń jáne odan keıin Mınıstrler Kabınetinen quralatyn atqarýshy bıliktiń Prezıdenttiń keıbir ókilettikterin alatyny anyqtaldy. Bul strategııany búgingi kúnniń nátıjesi dep oılaıtyndar qatelesedi. О́ıtkeni, budan buryn kóptegen salada kórgenimizdeı, alda da Nazarbaevtyń uzaq merzimdi úrdisti satyly túrde júzege asyratynyna áli kýá bolamyz. Prezıdent Nazarbaev ótken jyldyń jeltoqsan aıynda el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan jıyn barysynda mańyzdy ózgeristerdiń bolatynyn bildirip, eldiń jańa damý kezeńine aıaq basqanyn, memlekettik basqarýda Parlament pen Úkimettiń jaýapkershiligin arttyrýdy kún tártibine shyǵaratynyn, bılik ókilettikterin Prezıdent, Parlament jáne Úkimet arasynda qaıtadan úılestirý úshin qolaıly ýaqyttyń kelgenin málimdegen. Negizinde, osy máselede artqa da kóz tastap, myna jaıtty eske túsirý artyqtyq etpeıdi. Nazarbaev prezıdenttik júıege qatysty alǵashqy iri ózgeristi 2007 jyldyń 21 mamyrynda jasady. О́zgeris engizilgennen keıin Prezıdent bylaı dedi: «Osy konstıtýsııalyq ózgerister arqyly basqarý júıemiz prezıdenttik respýblıka bolyp qala beredi, al Parlamenttiń ókilettigin barynsha keńeıtýge baǵyttalǵan jumysty júrgizýdi usynamyn. Bul reformalar bizdi prezıdenttik respýblıka modelinen prezıdenttik-parlamenttik basqarý modeline alyp keledi». Prezıdenttik-parlamenttik júıe burynǵy keńestik memleketterdi zerttegen Shýgart pen Kerı degen ǵalymdardyń klassıfıkasııasynyń ónimi bolyp tabylady. Oǵan sáıkes parlamenttik júıeniń elementteri mańyzyn joımaı, halyq saılaǵan prezıdent júıedegi óz ornyn saqtaıdy. Osylaısha, prezıdenttik, jartylaı prezıdenttik jáne parlamenttik júıege tolyǵymen uqsamaıtyn model qalyptasady. Bul modeldiń artyqshylyqtary men kemshilikterine kelsek, sýperprezıdenttik jáne parlamenttik júıeler arasynda oryn alady. Eki júıeniń birinen ekinshisine ótkisi keletin elder joǵaryda atalǵan modelmen mindetti túrde betpe-bet keledi. Konstıtýsııa turǵysynan alǵanda, bul modeldiń parlamenttik nemese sýperprezıdenttik júıege aýysqanyn kórsetetin úsh mańyzdy sala zań shyǵarý, taratý jáne ókilettigin toqtatý bolyp tabylady. Iаǵnı, «prezıdent zań shyǵarý ókilettigin ózine qabyldaı ala ma, parlamenttiń ókilettigin toqtata ala ma jáne mınıstrler kabınetin tarata ala ma?» degen sııaqty saýaldar bar. Qazaqstan Ata Zańynyń eń úlken ereksheligi «kúshti Prezıdent, kúshti atqarý organy» qaǵıdalaryna negizdelýinde jatyr. Eldegi basqarý júıesiniń prezıdenttik sıpaty Qazaqstan Ata Zańynyń 2-babynda belgilengen. Buǵan qosa, osy bapta Qazaqstannyń memlekettik júıesin anyqtaıtyn úsh mańyzdy turaqty faktor kórsetilgen. Olarǵa prezıdenttik júıe, ýnıtarlyq memleket jáne respýblıka uǵymdary jatady. Konstıtýsııada, tipti, Qazaqstan Respýblıkasy men Qazaqstan ataýlarynyń bir maǵyna beretini de ashyq jazylǵan. Qazaqstannyń Konstıtýsııasynda Memleket basshysynyń kádimgi prezıdenttik júıedegi Prezıdentten artyq ókilettikterge ıe bolǵanyn kórýge bolady. Nazarbaev ókilettikter máselesine aıryqsha mán berip, ony eldiń tarıhı úrdisimen baılanystyryp, ásirese, syrttan aralasýǵa qarsy tıimdi jaýap berýdiń, turaqtylyqty saqtaýdyń sharty dep túsindiredi. Prezıdent Nazarbaevtyń Ata Zańǵa túzetýler engizý arqyly ózgertýge talpynǵan ókilettik pen jaýapkershilik tepe-teńdiginde atalǵan baptarǵa keńinen oryn berilgen. «Prezıdent Parlamenttiń qos qanatynyń (Senat-Májilis) tóraǵalarymen jáne Premer-Mınıstrmen kelisip, Parlamentti tarata alady». Qalyptan tys, tótenshe jáne áskerı jaǵdaılarda Prezıdenttiń ókilettik merziminiń sońǵy alty aıy ishinde taratý zańsyz. «Parlament Prezıdenttiń suraýymen depýtattardyń úshten eki bóliginiń basym daýys berýimen zań shyǵarý ókilettigin eń kóp degende bir jyldyq merzimge qabyldaı alady». Úkimet Prezıdent jáne Ata Zańda ashyq túrde belgilengen jaǵdaılarda Parlament aldynda jaýapty bolady. Prezıdent ókilettik bergen Premer-Mınıstr Úkimetti quryp, Parlament senimin alýǵa tıisti. Ádilet, Ishki ister, Qorǵanys jáne Syrtqy ister mınıstrlerin Prezıdent tikeleı taǵaıyndaı alady.Yqtımal áserleri
Joǵaryda atalǵan ózgerister júzege asyrylǵan jaǵdaıda Qazaqstan óte mańyzdy tabystarǵa qol jetkizedi. Birinshiden, ózgerister jasalǵan jaǵdaıda saıası partııalar men Parlamenttiń tájirıbesi úlken mańyzǵa ıe bolyp, saıası demokratııa birte-birte halyqtyń arasyna keńinen jaıylady. Ekinshiden, zań shyǵarý, atqarý jáne sot bıligi arasynda tepe-teńdik júıesi kúsheıtiletin bolady. Bul alda bolýy yqtımal zańsyzdyqtardyń aldyn alýda qazirgiden de kúshtirek, refleksteri damyǵan memlekettik júıege alyp keledi. Úshinshiden, Qazaqstannyń sońǵy kezeńde halyqaralyq arenada qol jetkizgen joǵary bedeliniń bir kórinisi retinde baǵalanady. Osylaısha, keıbir ortalarda demokratııa jáne zańnyń ústemdigi turǵysynan synalǵan Qazaqstan halyqaralyq qoldaý taýyp, syrttan tikeleı ınvestısııa tartýda birqatar artyqshylyqtarǵa ıe bolady. Buǵan qosa, atalǵan úrdistiń Túrki áleminde jáne Eýrazııa keńistiginde áserleri seziletin bolady. О́ıtkeni, júıeler men bılikter bir-birimen ústel basynda otyrǵan resmı delegasııalar sııaqty ınstıtýttyq jáne qurylymdyq sáıkestilik nemese sáıkessizdik máselesimen betpe-bet kelýde. Nazarbaev jáne Qazaqstan – aımaqtaǵy yntymaqtastyq úlgileriniń ortasynda ornalasqan el retinde kórshilerine, ekonomıkalyq jáne saıası seriktesterine kúshti sıgnal berý qasıetine ıe memleket. EQYU, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jáne Túrki keńesi sııaqty ınstıtýttaný úrdisiniń bel ortasynda oıyp turyp oryn alǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sony talpynystar kóptegen eldiń óz ustanymyn qaıtadan tujyrymdaýǵa negiz qalyptastyrady. Qazaqstannyń Túrki áleminde óte mańyzdy orny jáne yqpaly bar. Qazaqstannyń óz Konstıtýsııasyn jetildirý salasynda jasaǵan osy kúshti qadamy Túrki áleminde jáne barǵan saıyn keńeıe túsken ortaq keńistikte joǵary baǵalanatyn bolady. Kúrshad ZORLÝ, saıasattanýshy, Túrkııa, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
