Temirtaý keleńsiz kórsetkishten kósh bastap tur

Túıtkil

Qaraǵandy, onyń ishinde Temirtaý qala­sy «ǵasyr indetiniń» keleńsiz kórsetkishi boıyn­sha kósh bastap turǵanyna kó­ńil qu­lazıdy. Aǵymdaǵy jyldyń 1 qań­ta­ryndaǵy sanaq boıynsha Qaraǵan­dy obly­synda AITV juqpasyn juqtyrǵan 4704 naýqas tirkelgen. Onyń ishinde 2841-i Temirtaý qalasynan. 52-si – 14 jasqa deıingi jasóspirim... Túıtkildi tereń qaýzap, kókeıdegi kóp suraqqa jaýap izdep kórdik. Biryńǵaı kóleńkeli tustaryn terip jazbaı, odan saq­taný, aldyn alý sharalary jaıyna keńinen toqtalýdy ózimizge talap qyl­ǵan­byz. Qalaı kúresý kerek, qandaı sharalar qol­ǵa alynýy tıis? Atqarylǵan aýqymdy is­terde ilgerileýshilik bar ma? Aldymen Qaraǵandy oblysyndaǵy JITS pen kú­res qyzmetiniń tarıhyna úńildik...

Áýelde

Qaraǵandy oblysyndaǵy JITS-pen kúres qyzmetiniń tarıhy 1989 jyly naý­ryz aıynda qalalyq ınfek­sııalyq aýrýhana janynan AITV dıagnostıkalyq zerthanasynyń ashylýynan bastaý alypty. 1989 jyly qazanda JITS-tiń aldyn alý jáne onymen kúres boıynsha ob­­lystyq ortalyq qurylady. Áýelde or­ta­lyqta úsh bólim jumys istedi. Qys­qa merzim ishinde bólimder joǵary bi­lik­ti mamandarmen tolyǵyp, AITV ınfek­sııa­sy­nyń aldyn alý jumystaryna júz paıyz kirisýge múmkindik alady. Sol jyly Temirtaý men Jezqazǵan qalalarynda, 1998 jyly Balqash qalasynda JITS pen kú­res qyzmetteri uıymdastyrylǵan eken. Ýaqyt óte kele Qaraǵandy oblysynyń JITS pen kúres qyzmeti óz tıimdiligi men yqpaldylyǵyn dáleldep, densaýlyq saq­taý salasynyń qurylymyna enedi. 2013 jyly aqpanda JITS-ke qarsy kú­res qyzmeti qaıta qurylyp, qalalyq orta­lyq­tar oblystyq ortalyqqa biriktiriledi. Jalpy alǵanda, adam bul aýrýdan qulan-taza jazylyp ketpeıtini belgili. Tek, derttiń taralýyn tuıyqtap, tirkelgen naý­qastardy qoldan kelgenshe emdep, olar­dyń ǵumyryn sál de bolsa uzartýǵa múm­kindik jasaý qajet. Qaraǵandy oblystyq JITS ortalyǵynyń basshysy Beıbit Saǵymbaev myrzanyń aıtýynsha, oblys boıynsha atalǵan derttiń anadan balaǵa berilý joly biren-saran ǵana, tipti tyıylǵan deýge bolady.

Jańa qurylǵy – janǵa daýa

Bıyl Qaraǵandy oblystyq JITS ortalyǵynyń zerthanasy jańa zamanaýı jabdyqtarmen tolyqtyrylypty. Endi qala turǵyndarynyń Germanııa men AQSh-tan ákelingen «Rotor - Gene Q» jáne «EVOLIS» qurylǵylarynda tekserilýine bolady. Oblystyq JITS ortalyǵynyń zerthana meńgerýshisi Ekaterına Sıdılevanyń aıtýy boıynsha, jańa qurylǵylardyń kómegimen juqpaly aýrý­lar­dyń qozdyrǵyshyn anyqtap, gen ekspressııasynyń deń­geıin baǵalaýǵa, test para­metr­lerimen (oń, teris, ishki ba­qylaý, qaıtalap tekserý) baqylaýdy júzege asyryp, sonymen qatar, jynystyq jolmen beriletin aýrýlardy anyqtaýǵa múmkindik týǵan. Mundaı aýrýlardyń alǵash­qy kezeńde eshbir klınıkalyq bel­gileri baıqalmaı, salda­rynan sońǵy kezeńderde em­delýi óte qıyn ekendigi bel­gili. AQSh-ta óndiriletin «ARCHITECT i 1000 SR» avtomatty analızatory zár-jynys júıesiniń juq­pa­laryn, qalqansha bez aýrýlaryn, V, S ge­patıtin, onkologııalyq aýrý­lardy anyq­taýǵa arnalǵan. So­nymen qatar, atal­ǵan ádis boıynsha tek qandaǵy ǵana emes, kez kelgen basqa ortadaǵy: nesep, shyrysh, silekeı, shyryshty qabyq, tipti sý nemese topyraqtaǵy qozdyrǵyshtardy anyqtaýǵa bolady eken. «ARCHITECT i 1000 SR» apparatynyń kó­megimen AITV-juqpasyn juqtyrǵan aýrý­lardyń ımmýndyq ahýalyn anyqtap, olar­dyń deńgeıin bilýge bolady. Bul tek­seris antıretrovırýstyq terapııa­ny durys taǵaıyndaý maqsatynda júrgiziletin kórinedi. Qazirgi tańda qu­ry­­lǵyda kúnine 50 tekseris jasaýǵa múm­kin­dik qarastyrylǵan.

«Demi bardyń – emi bar»

«Qaraǵandy oblystyq JITS-tiń aldyn alý jáne kúres jónindegi ortalyǵy» KMK úkimettik emes uıymdarmen (ÚEU) birigip, kóptegen aldyn alý jumystaryn júrgizýde. Mysaly, qazirgi kezde áleý­met­tik tapsyrys aıasynda Qaraǵandy ob­lystyq JITS ortalyǵy «Meıirim álemi» ÚEU birge ART-terapııany ustaný boıynsha mýltıtártiptilik top (MDT) jobasyn júzege asyryp jatyr. Psıholog Dınara Balǵymbekovanyń aıtýy boıynsha, top quramyna psıholog, áleýmettik qyz­metker jáne keńesshi kiredi. Ol JITS ortalyq mamany jáne atalǵan toptyń birikken jumysy arqasynda AITV juqpasyn juqtyrǵan adamdardyń ART-terapııa qabyldaýǵa kelisim berip, onyń oń áserin tıgizip otyrǵandyǵyn atap ótti. Munda AITV juqpasymen ómir súretin adamdar únemi kelip otyratyn qoldaý toby da jumys jasaıdy. Bul ortadan senimdi dos, aınymas serik taýyp, otbasyn quryp jatqandar da joq emes. Osylaısha, naýqastar jaǵymdy kó­ńil-kúıdi bastan keshiredi, al bul SD-ja­sýshalardyń kóbeıýine alyp keletin bir­den-bir jol. Jaqynda qoldaý tobyna óziniń dıagnozy jaıly estip, ómir súrgisi kel­meıtinin aıtqan bir jas jigit qosylypty. Mý­l­tı­tártiptilik toby jumysynyń ar­­qa­synda, ol kóptegen dostar taýyp, tip­­ti, óz mahabbatyn da keziktirgen. Osy­dan keıin sýısıd jaıly múlde umy­typ, súıiktisimen birge ómirdiń jańa pa­raǵyn ashýǵa bel baılapty. Qazirgi tań­da jas jigit nekesin zańdastyryp, deni saý urpaqty ómirge ákelýdiń jolyn qa­rastyrýda. Búginde qoldaý tobyna 15 adam úzdiksiz kelip júr eken. – Men aýqatty otbasynda dúnıege kel­dim. Ata-anam eshqashan betimnen qaq­qan emes. Bálkim, osy eshteńeden ta­ryq­paǵandyǵym da meniń ómirimdi qurtqan shy­ǵar. 17 jasqa tolǵanymda zamandasym ıne egý arqyly esirtki paıdalanýǵa kón­dir­di. Alǵashynda unamaǵanymen, birneshe ret qoldanǵan soń, oǵan úırene bastadym. Al ári qaraı esirtkige degen essiz táýel­dilik paıda boldy. Biz ol ýaqytta AITV juqpasynyń berilý joldary jaıly bilmeı, bir ıneni birnesheýimiz paıdalanyp júrdik. Keıin otbasymdy joǵalttym – esirtki qoldanyp júrgenimdi bilgen joldasym meni tastap ketti. Artynsha ózim de temir tordyń arǵy jaǵyna toǵytyldym. Sol jerde AITV-ǵa shaldyqqanymdy aıtty. Ári qaraı ómir súrgim kelmegen ýaqytta bostandyqta qalǵan dostarym qolushyn sozdy. Olar maǵan «JITS-aqparat» gazetin jáne basqa da jýrnaldardy jiberip otyrdy. Qanshama materıalǵa qanyq bolǵan men, atalmysh aýrýmen bes jyl emes, on jyl, tipti on bes jyl da ómir súrýge bolatynyn oqyp bildim. Mine, eki jyl boıy ART terapııany qabyldap kelemin. Men sııaqtylarǵa oblystyq JITS ortalyǵynda dárilerdi tegin beredi. О́mir osylaı bir qalypqa kele bastady. Qazirgi tańda men ózimdi túsinetin adamdy kezdestirip, birge ómir súrip jatyrmyn, – deıdi AITV juqpasyn juqtyrǵan naýqas Irına BÝHARINA. Temirtaýlyq Irınanyń búgingi tańda ja­sy qyryqtyń qyrqasynda eken. Qazaq «Aýyryp, jazylǵan jan olja» deıdi ǵoı. Saýlyq tiledik. «JITS OO» KMQK bilim berý salasynda, ónerkásiptik kásiporyndarda aldyn alý jumystaryn júrgizedi. Olar mektepterde, joǵary oqý oryndarynda, bıznes qurylymdarynda dáris oqyp, esirtki qoldanatyn tulǵalarmen jumys isteıdi. Biz AITV jaıly halyqty qorqytý úshin emes, onyń aldyn alý úshin aıtýymyz qajet. Osy jumystardyń nátıjesinde oblysymyzda 20 men 29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń aýrýǵa shaldyǵý kórsetkishi 7,1 paıyzǵa tómendegen. Saqtyqta qorlyq joq demekshi, jastar otbasyn qurar aldynda AITV ınfeksııasy men jynystyq jolmen beriletin basqa da ınfeksııalarǵa mindetti túrde tekserilgeni durys. Profılaktıkalyq maqsatta 2014 jyly Temirtaý qalasynda arzan baǵada saqtandyrǵysh quraldar satatyn eki kondomat ornatylypty. Qazaqta «Jasyrǵannyń jarasy asqynady» degen sóz bar. Daýasy joq derttiń jaıyn áńgimeledik. «Myń bir atty pále, júz bir atty qater» aıaq astynan. «Ǵasyr indetin» indetip jaza bersek, boıyńyzdy úreı bıleı bastaıdy. Kókeıdegimizdiń kóleńkesi emes, kúńgeıin sholdyq. Abzaly, ózimizdiń is-áreketimizge jaýap­kershilikpen qaraý. Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY