Tálim – tárbıeden

Qazaq áıeli – elin de, erin de syılaı bilgen halyq. «Erdiń kóńilin saqta, lebizin satpa» deıdi. Qyzyn da jastaıynan tektilikke tárbıelegen. Balalardyń kózinshe ana otaǵasynyń betinen alyp, oǵan qarsy sóz aıtyp, daýys kóter­megen. Ishtegi azyn-aýlaq renishin ul-qyzynyń kózinen tasa jerde aıtqan. Usaq-túıekke bola otana­sy eshýaqytta da eriniń mazasyn almaǵan. Bar sharýany ózi rettep otyrǵan. «Batyrdy úıde kórme, túzde kór» degendeı, ardaqty jar óz eriniń erligin árdaıym syrttan kórýge asyqqan. Osylaısha asyl tárbıeniń ushqyny otbasynan bas­talyp, óse kele ondaı ushqyn ula­ǵatty ul-qyz tárbıeleıtin abzal ananyń sheksiz mahabbat alaýyna aınalady. Al er kisiler bolsa esh­qashan da qyzǵa daýys kóterip urys­paq túgili, betine týra qa­ra­maǵan. Qyzdaryn qadir tutyp, erkeletken. Jarynyń da únemi qas-qabaǵyna qaraǵan. Qyz ben ananyń ónegesin ulyna úlgi etetin. Burynǵy ata qazaqqa qaraǵanda, búgingi qazaqtyń sapalyq, hám rýhanı dúnıe-tanymdyq kózqarasy túbegeıli ózgerdi dep aıtýǵa bola­dy. Burynǵy márttik, ójettililik, erlik, tektilik kórine bermeıdi. Qo­ǵamdaǵy azyn-aýlaq otbasynyń tárbıesi burynǵy rýhanı adamgershilik qaǵıdattarymen ushtasyp jatsa, kópshilik otbasynda bul tym surlanyp ketkeni baıqalady. Ata-ana men bala arasy alshaqtap bara jatqan tárizdi. Tárbıeden jurdaı, ózgeni syılaý bylaı tur­syn óz ata-anasynyń tilin almaı­tyn bezbúırekterdi, ózimshilderdi kez kelgen jerden kezdestire alasyń. Sapalyq deńgeıimizdiń buzy­lýy­na ne áser etti, qoǵamdaǵy ot­basy tárbıesiniń nasharlaýyna kim kináli, mundaı jaǵdaı jalǵasa berse, erteńgi ulttyq beınemiz qan­daı bolmaq? Osy syndy su­raqtarǵa taldaý jasap kórsek. Joǵaryda qazaq áıelin eri syı­laı bilgen dedik. Al búgingi erkekterdiń bári sondaı dep aıta alamyz ba? Árıne, kópke topyraq shashýdan aýlaqpyz. Degenmen erge tán qasıet azaıyp bara jatqany aıdan anyq. Aty erkek bolǵanmen túr-tulǵasyna qarap olaı deýge aýzyń barmaıdy. Shashyn buıra­lat­qan, qulaǵyna syrǵa taǵyp alǵan. Odan qala berdi áıeldershe opa-dalap jaqqan, shashyn ósirip órgen. Men de ákeden jaraldym, ol men úshin qurmet sanalady. Erkek tý­raly aıtqandarym kóbine jas­tar­ǵa qatysty. Eldiń erteńi solar ǵoı. Er adam ózine tabıǵat bergen qa­sıetinen jańylmasa jón bolar edi. Áıelderdi de aqtap ala alma­saq kerek. Burynǵy analar bir rýdy ǵana emes, búkil eldi aırandaı uıytyp, bereke-birlikke sha­qy­ryp otyrǵan. Otbasynda az ǵana kelispeýshilik bola qalsa, bá­rin aqylmen rettegen. Keıbir isti otaǵasynyń aralasýynsyz-aq, tipti oǵan jetkizbeı tigisin bildirmeı bitire qoıatyn bolǵan. HHI ǵasyrdyń áıelderi qan­daı? Iskerlik, laýazymdy qyzmet dep úı ishiniń berekesin qashy­ra­tyn­dar bar. Qyzǵa qyryq tyı­ym­dy úıretpeı betimen jiberetinder joq emes. Ony aıtasyz, qyzymen birge otyryp shylym shegetin, ishimdik ishetin analar da kezdesedi. Aǵaıyn-týysqannyń uıytqysy bolýdyń ornyna «ot jaǵyp», oı­randaıtyndar barshylyq. Aby­syn­dar arasyndaǵy tatýlyq kóp jaǵdaıda ósek-aıańǵa ulasyp kete beredi. Otbasy amandyǵyn, úı ishi tynyshtyǵyn, balalarynyń tileýin tileýdiń ornyn básekelestik basyp bara jatqandaı. Áke anaý, sheshe mynaý bolsa, bala qaıdan ońady. Túske deıin uı­qysyn qandyrady. Sabaqqa, ne jumysqa barǵysy kelse barady, barǵysy kelmese jata beredi. Oqý jylynyń sońynda ákesi men she­shesiniń tapqan-taıanǵandaryn oqy­týshylardyń qaltasyna salady. Úı­degi daıyn tamaq tańdaıǵa ta­ty­maıdy. Syrtqa áýes. Syrttan ishken «bal» dep biledi... Tize bersek kóp. Bir zamandardaǵy súlikteı súıkimdi qyzdar jartylaı ja­lańash­tanyp qaldy. «Munyń ne?» deseń: «Onda turǵan ne bar eken», dep tósten alyp, betke sha­bady. Ýnıversıtette oqıtyn qyz­dar­dy bylaı qoıyp, mektepte oqı­tyn sińlilerimiz bıik ókshe to­qyldaq týflı kıip, kózderin boıap alady. Kórgen kórgenin isteıdi degen osy. Aıta berseń búgingi qazaq qo­ǵamynda mundaı  shaıtan aralas­qan jaǵymsyz jaıtter jeterlik. «El bolam deseń, besigińdi túze» dep edi uly jazýshy M.Áýezov. Besikti bekem túzesek, urpaq tár­bıeli, ult úlgisi úkideı úlbirep turady. Bizdiki osylaı bolsa degen nıet qoı. Araı ÚIRENIShBEKQYZY.