О́mirbek BAIGELDI: Bizdiń jolymyz bireý, bir arnamen aǵamyz

Qandaı elde bolsa da ishki ty­nyshtyq ony meken etken ha­lyq­tar tatý­ly­ǵyna baılanysty bol­maq. Al bul kóp ultty mem­leket úshin aýadaı qa­jet is. Bul baǵytta bizdiń elimizde Memleket basshy­sy­nyń dinaralyq jáne etnosaralyq kelisimdi qam­tamasyz etýdegi róli aıryqsha kórinedi. Oǵan  eko­nomıkadaǵy, mádenıet­te­gi, quqyq qorǵaýdaǵy jal­py ishki, syrtqy saıa­sattaǵy kóptegen jetistik­teri­mizdiń áseri mol boldy dep tolyq aıtýǵa negiz bar. Degenmen, jaý joq deme, jar astynda degendeı, osy jetistikterimizdi, tynysh­tyǵymyzdy kótere almaıtyndar da barshylyq. Osy oraıda biz kórnekti qoǵam qaıratkeri О́mirbek BAIGELDIMEN memlekettiń kópkonfessııa­lyq qoǵamda da dinge senýshilerdiń zaıyrly daǵdylaryna qurmetpen qaraý qajettiligi týraly, alǵa qoıǵan izgilikti isteri jóninde, ulttyq mádenıet, qazaq áıelderiniń dástúrli kıim erekshelikteri jáne tarıhı qundylyqtarymyzdy qunttaý jóninde keńinen áńgimelesken edik.  – О́mirbek Baıgeldiuly, qazir álemniń qaı túkpirine kóz salsańyz da tynyshtyq joq. Túrli halyqtar arasyndaǵy shıelenisken daý-janjal, qyrǵı qabaq, atys-shabys eshýaqytta tolastamaıtyndaı kórinedi. Munyń báriniń ózindik sebepteri bar ekeni anyq. Osy oraıda bizdiń elimizdegi tynyshtyqtyń basty kepili – ishki saıası turaqtylyq, ultaralyq kelisim jáne durys tańdalǵan ekonomıkalyq strategııa dep bilemiz. Bul, sóz joq, eń áýeli Elba­sy­nyń, memlekettiń ustanǵan baǵytynyń oń ekendigin kórsetedi. – Iá, bizdiń halqymyz qashanda beıbitshilikti, tatýlyqty, syılastyqty jaqtaǵan el. О́z­ge­ge qol ushyn berý, qıyn-qystaý kezeńde kó­mek­tesý, bir tilim qara nandy bólip jeý ata-babamyzdan qalǵan qasıet. Qazaq hal­qy­nyń basyna da talaı náýbetter túskeni belgili, biraq moıyǵan joq. Aqyry biz ańsaǵan táýelsizdigimizge jettik. Bir­aq táýelsizdigimizdi alý da, ony us­tap turý da ońaı emes, óıtkeni dú­nıeniń tórt buryshynda, óziń aıtqandaı, tynyshtyq joq ekeni ras. Mine, osy oraıda Memleket basshysynyń durys saıasaty ǵana hal­qymyzdy tyǵyryqtan shyǵaryp otyr. Iаǵnı, Elbasynyń júrgizgen syn­darly saıasatynyń arqasynda ishki saıası turaqtylyq, ultaralyq kelisim jáne durys tańdalǵan ekonomıkalyq baǵyt eldi bıik asýlarǵa bastaýda. Onyń ná­tı­jesi 140 etnos pen 46 dinı konfes­sııa­nyń ókilderi tatý-tátti ómir súrip jat­qan Qazaqstannyń tájirıbesi dep bilemin. Bul – qazaq elindegi musylman ja­ma­ǵatynyń ornyqty aǵartýshylyq ıslam úlgisin ustanýynyń máýeli jemisi bolyp tabylady. – Degenmen osy tynysh­ty­ǵy­myz­dy kóre almaǵandyqtan ba, álde «bireý toıyp sekiredi, bireý tońyp sekiredi» degendeı, astamshyldyqqa sa­lyn­ǵandyqtan ba, qaısybir teris nıetti jandardyń jamanshylyq sha­qy­ratyn túsiniksiz áreketteri kóri­nip qa­lyp júr. Osyndaı dástúrli ult­tyq qundylyqtar baǵytynan aýyt­qý jaq­sylyqqa aparmasy anyq. – Únemi damyp otyratyn memleket, irgeli el bolý úshin qashanda kóp nár­se­ni bilý qajet. Kóp nárseni zertteý kerek. Osy oraıda aıta ketsem, men ómir­di kóp jyldan beri tereń zerttep kele jatqan kisilerdiń birimin. Keıbireýler osy zertteýlerimdi kórip, áńgimelerimdi tyńdap, osynyń ne keregi bar dep qar­sy suraq qoıady. Al onyń naqty kerek ekenin, mine, ómirdiń ózi kórsetip berdi. О́ıtkeni, ómir súrý úshin sol ómirdiń ózinen sabaq alý kerek. Mysalǵa, osy­nyń aldynda sizderdiń gazetterińizde «Qazaǵym, qaıda barasyń?» degen maqa­la jazǵam. Ony erikkenimnen jazba­ǵa­nym taǵy belgili. Elge bir synaq kele jatqanyn sezip, bir qıynshylyq bola­ty­nyndaı, eldiń burynǵy baǵyty ydy­raı bastaǵandaı kóringennen keıin, júre­gime qorqynysh uıalaǵan soń amal­syz qolyma qalam alǵam. El túsinsin, sonyń ishinde, ásirese jastar túsinsin, adas­pasyn dep, sózimdi solarǵa arna­dym. Endi eldegi qazirgi jaǵdaı sol me­niń kóńilimdegi kúdikterdiń rastyǵyn, aqıqattyǵyn aıǵaqtap berdi. – Qazaq: «Adasqannyń aıyby joq, qaıtyp úıirin tapqan soń», degen ǵoı. Endeshe, keıbir jastarǵa áli de kesh bolmaı turǵanda kesirli kesapattan arylyp, dástúrli qundylyq­ta­ry­­myz­dy qunttaýymyz qajet dep aıtqan jón shyǵar. – Iá, solaı. Árıne, dinge sený kerek, alaıda shekten shyǵý ábestik. Islam degen sóz – beıbit ómir degen sóz. Ár adam Allaǵa jeke ózi senip, tabynýy, ǵıba­dat jasaýy paryz. Bul saýaby mol jón is. Al endi uıym quryp, qorqynysh tý­ǵyzyp, halyqqa, elge, memleketke qaýip tóndirý úlken kúná. Kúná bolǵanda da onyń eń aýyry. Qan tógip, ózderin ja­zym etip jatqandardyń ıslam ókilimin dep aıtýǵa haqylary joq. Olar beıbit ómir dininen tamyryn úzgen adamdar. О́z áke-sheshesine, aǵaıyn-týysqan­dary­na meniń jolyma tús, áıtpese sen ha­ram­syń dep sóz aıtatyndar da paıda bol­dy. Bular mundaı sózdi óz týǵan ana­syna da shimirikpeı aıtady eken. Endi osyndaıǵa barǵan adamdardy qalaı túsinýge bolady? Sol kisiler anasynyń qursaǵynan jaryq dúnıege shyqty ǵoı. Anasy haram bolsa, onda sol anasynyń denesinen shyqqan onyń ózi qandaı? Haramnan adal jarala ma? Tipten aqylǵa qonymsyz túsinik qoı. Sondyqtan olar­dyń baǵytyn ne dep atamasyn jáne olar­dyń qazir aty óte kóp, ol joǵary­dan túsken ilim emes, aǵym emes, munyń bári qıturqy saıasattan shyqqan, bir jer­lerde jınalyp qalǵan essiz qara peıil­dilerdiń áreketi. Olar keıbir adam­­dardy aqshamen aınaldyryp, nıetin buzýda. Demek, ár adamǵa budan saq­taný qajet. Halyqtyń quqyǵy bar deımiz. Ol quqyq Allanyń adal jolymen júrý degen sóz. Al kim kóringen oıyna kelgenin jasaýǵa quqy joq. Osyndaı teris joldardan saqtaný úshin qazirgi kúni bizdiń elde biraz ıgi ózgerister iske asyp jatyr. Islam konferensııasy bolyp ótti. Din isteri jónindegi agenttik quryldy. Dinniń túrli qyrlaryn zert­teý ortalyǵy qurylmaq­shy. Bul ha­lyqtyń jaqsylyqqa senýine, qaýipten seıilýge, bolashaqqa úmitpen qaraýyna jol ashady. Bul Prezıdent saıasatynyń durystyǵy dep oılaımyn. – О́zimizdiń ulttyq kıim erekshelikterimiz týraly ne aıtar edińiz? – Buǵan aıtarym, bizde syrttan kelgen ádetterdi, sonyń ishinde bir elder­diń kıimin ıslamnyń kıimi dep tyq­pa­lap jatqan jáılar bar. Islamnyń kıimi degen kıim joq. Islamda musylman dinine senetin alýan túrli memleket bar, halyq bar. Olardyń árqaısysy ózi­niń kıimimen, óziniń dástúrimen, ózi­niń bolmysymen júr. Al endi keıbir jaq­ta saqal, murt shyqpaıtyn halyq­tar da bar. Olar ne isteıdi, eger tek sa­qal shyǵaryp júrý qajet bolsa. Qoldan jasap ala ma? Myna Aýǵanstanda áıel­derge túgel derlik qap kıgizip qoıady. Olardyń eki kóziniń aldynda  jaryq sáýleni kórýge múmkindik beretindeı ǵana torlanǵan syzat bar, boldy. Al endi solardy musylmandyqtyń eń durys jolynda júrgender dep aıtýǵa bola ma? Bul ásire silteý. Árıne, bizdiń halqymyzda da qara jamylyp, aza tutý dástúri ilgeriden keledi. Biraq onyń da shegi bar. Qyryq kún aza tutady, ári ketse bir jyl. Sodan keıin bizdiń eldiń tártibi boıynsha, aza tutý toqtalady. Al endi bul qara kıimdi kııý shetelde qaıdan shyqty? Qara kıim shııtterden bastaý aldy.  Ázireti Áliniń balasy Huseıin bir so­ǵysta  19 jasynda qaza tapty. Soǵan Ázi­reti Áli qatty qaıǵyrdy. Ol qatty qaı­ǵyrǵan soń onyń sardarlary, sar­baz­dary, sońynan ergenderi bári qosa qaıǵyrdy. Mine, osy qaıǵyrýdan keıin sol qara kıim kııýdi, qara jamylyp aza tutýdy toqtatpaı keledi. Sodan bul dástúrge aınaldy. Maqul, olar ne istese ózderi bilsin delik. Al endi bizdiń halqymyz sodan 1400 jyl ótkennen keıin baryp, qaıǵyryp aza tutatyndaı ne jóni bar? Ony qalaı túsindirýge bola­dy? Sol azamattyń qaıǵysyna búginnen bastap aza tutamyz ba sonda? Muham­med paıǵambardyń ózi 63 jasynda dú­nıeden ozdy.  O kisiniń ólimine mundaı aza tutý joq. Al nege onyń jıeniniń qazasyna osylaısha aza tutylýy kerek? Osyny jastarymyz oılamaı ma? Bul qaıdan shyqqan nárse dep zerttemeı me? Qur áýeılenýge bolmaıdy ǵoı. Demek, bul bizde ómiri bolmaǵan ádet. Bizdiń halqymyz áý bastan ádemi kıinetin halyq. Betin eshýaqytta jap­pa­ǵan. Odan olardy buzylǵan deýge negiz joq. Alla olardyń júregine shydam bersin deımiz. Nápsisin tyıa bilsin. Bu­zylǵan joldan ózderin aýlaq ustasyn. Osydan artyq ne kerek? Al eger jú­re­gin­de jaman oı jatsa, ony on márte qaptap qoısań da óz degenin jasaıdy. Ondaıdy basqa elderden mysalǵa keltirýge bolady. Soǵan qaramastan, keıbireýler hıdjab kııý kerek deıdi. Onyń arǵy túbinde arab saharasynda, kúni kúıip, qum daýyly soǵyp turǵan jerde shyqqanyna, bet-aýyzdy tumshalaýǵa týra kelgendikten kıilgenine oı jiberip jatpaıdy. Jaqsy, kısin delik. Ony ha­lyqtyń qansha paıyzy kıer edi. Kıe almaıdy. О́ıtkeni, biz kóp ultty memleketpiz. Bizdiń aramyzda ózge etnostar, basqa din ustanýshylar bar. Tipti ózi­miz­diń qazaǵymyzdyń ózi soǵan kósher me edi? Joq, kóshpeıdi. Sondyqtan mun­daı jolǵa túspeý kerek dep aqylǵa sha­qy­ramyz. Biz ústige oranýǵa artyq mata­ny aıap otyrǵan joqpyz. Halyq birdeı bolsyn, birkelki kıinsin, biryńǵaı júr­sin, biraq júrekteri taza bolsyn. Aý­zynda Allasy bolsyn. Osyny qaısybir adamdar oılamaıdy. Azdaǵan adamdar joǵaryda aıtylǵan kıimderdi kıgenine máz. Bireýler ony shetten ákelip kóbi­rek satylǵanyna múddeli, sol úshin de ýa­ǵyzdaıdy. Ol dúkenderdi men ózim aralap kórdim. Olardyń ıeleri baıýdy ǵana oılaıdy, alaıda sol úshin keleshekti qurban etýge bolmaıdy ǵoı. Bu­ryn qyzdarymyz bórik kıgen, taqııa kıgen. Eki burymyn erkin tógildire tastap, sholpylaryn syldyrlatyp júr­gen. Onyń nesi dinge qarsy? Demek, biz­diń ózimizdiń ulttyq sándi kıim úlgi­le­ri­miz bar, solardy kısin. Men sonsha­lyq­ty dinge berilgenmin dep maqtanýǵa bolmaıdy. Adam dindi maqtanysh úshin ustamaıdy. Adam óziniń jany úshin, ózi úshin dinge senedi. Bireýler men pálen­baı ret qajylyqqa bardym dep sóı­leı­di. Júz ret barsa da qabyl bolmaýy múmkin, eger júregi taza bolmasa. Men meshit turǵyzyp, ákemniń atyn berdim dep maqtanatyndar da bar. Oý, Allaǵa jasalǵan nárseni aıtýǵa bolmaıdy. Qaıyr sadaqanyń ózin jasyryp, adamdy tómendetpeı berý kerek. Sonda ǵana sadaqa qabyl bolady. – Din isteri jónindegi agenttik qu­rylýynyń ózi de osy bir túıtkildi má­selelerdiń sheshimin tabýǵa, túsin­bes­tikti retteýge, sóıtip dástúrli dinimizdi durys qabyldaýǵa baǵyttalyp otyrǵan joq pa. – Islam dini damıdy, ol áli ór­ke­nıettiń tórinen oryn alady. Ony da­myt­paı otyrǵan ekstremıster. Solar halyqty úreılendirip tur. Dástúrli dinimiz meıirimdiliktiń, jylylyqtyń, ádil­dik pen adaldyqtyń negizin ýaǵyz­daı­dy. Bul dindi ýaǵyzdaǵanda da ony aıtqan adam erekshe meıirlenip, júzi­nen nury, júreginen shýaǵy tógilýi kerek. Ol adam tek jaqsylyq oılaıtyn, ja­­sy kelgen, kópti kórgen, bilimdi, bilikti meıirimdilik qasıetterge baı bolsa tipti durys. Keıde teledıdardy qosyp qalsań bireýler kijinip turyp sóıleıdi. О́ıtip ýaǵyzdamaıdy. Eshkimdi qınap musylmandyqqa qospaıdy. – Ishki daǵdarys, bir jaqty táýel­dilik, jastar máselesi jáne basqa da túıtkildi jaıttar birqatar elderde buryn-sońdy bolyp kórmegen dúrbe­leń týǵyzdy. Munyń da ózindik naq­ty sebepteri bar-aý. – Iá, osy dúnıelerdi durys túsin­beıtinder arasynda  baladan bastap qartqa deıin barlyǵyna Qurandy tereń oqytyp, tutas jattatqyzamyz deıtinder bar. Ondaı maqsat qoıyp keregi joq. О́ıtkeni, Muhammed paıǵam­bary­myz Qu­ran hadısinde: «Eshnársege, tipti dinge de shekten tys berilmeńder», dep aıtqan. Ondaı fanatızmdi halyqqa tyq­palaýdyń qajeti shamaly. Báriń Quran­dy jatqa bilýleriń kerek degen oı qazirgi shataq shyǵyp jatqan elderden keldi. Ol el­derdiń basshylary halqyn ádeıi oqytpaı qoıdy. Tek dindi oqısyń, basqaǵa kóńil bólmeısiń dep úıretti. Munyń da shegi bar ekenin ómir kór­setti. Bári kóshege shyqty. Endi qantógis bolyp jatyr. Ol elderdiń tártibi bizge úılespeıdi. Olar sharıǵatpen jumys isteıtin dinı memleketter. Al biz, Kons­tıtýsııamyzda jazylǵandaı, zaıyr­ly memleketpiz. Qazaq halqy – keń peıildi, darhan kóńildi, jany jaısań jomart. Jerimizde turyp jatqan ózge halyqtyń ókil­deri de kezinde taǵdyrdyń jazýymen osynda kelip ósip, óndi. Biz ol adam­dar­ǵa keńpeıildiligimizdi áli de kórsetýimiz kerek. Ol halyqtardyń eshqaısysyna da qysym jasalmaýy tıis. Meniń esime jýyqta Armenııaǵa barǵanym túsip otyr. Qonaqúıde sáresige tamaq suraı­yn desem, oryssha túsinetin bir adam tappaı qoıdym. Onda 3100 ǵana orys bar eken. Kóshesinde birde-bir árip orys­sha jazylmaǵan. Al bizdiń eldiń ustanǵan baǵyty boıynsha birde-bir ult­tyń ókiline ondaı jaısyzdyq týyn­damaýy kerek. Alaıda olar qazaq hal­qy­nyń tiline, diline, dinine, teris yqpal jasamaýy tıis. Qazaq halqy memleket qurýshy halyq, óziniń ata mekeninde otyr. Onyń basqa baratyn jeri joq. Sondyqtan osy elde onyń tili, dini ju­mys istep, ádet-ǵurpy, mádenıeti da­mýy kerek. Árıne, ózge halyqtardyń  da máde­nıetin saqtap, damytý arqyly óz ha­lqy­myzdyń ilgeri tarıhyn ózine qaı­ta­rýy­myz basty mindet. О́tken ta­rıhy­myz­dan ajyrasaq, biz tamyrynan qyrqylǵan shóp sııaqty qańbaqqa aına­lamyz. –  Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar degendeı, qarap otyrsań, bizdiń halqy­myz­dyń burynǵy dástúrleri de ozyq eken-aý. Tatýlyǵymyz, keń­peıil­di­ligi­miz, qonaqjaılylyǵymyz tipten sheksiz. – Qazirgi kóp dástúrlerimiz yqylym zamannan bar. Ilgeriden qazaqtar zerek, bilgir halyq bolǵan. Memlekettiń qazirgi ba­ǵyty óte durys.  Qazaqstan hal­qy Assambleıasyn quryp, árbir ulttyń máselelerin kóte­rip otyrǵan álemdegi birden-bir elmiz. Bul bizdiń halyqtar dos­tyǵyna, ózge etnostardyń jergilikti ultpen birdeı damý­y­na, ósip, ónýine óte joǵary mán berip otyrǵanymyzdy bildiredi.  Máselen, Malaızııada malaı halqy az, biraq barlyǵy malaı tilinde júrgiziledi. Malaılar tutastaı bılikte. Sıngapýrdegi malaılar tipten az, biraq sonyń ózinde malaı­lar­dyń orny bıik. Men sondaǵy óz­ge ulttardyń ókilderimen sóı­le­sip kórdim: osyndaǵy ómir­le­rińe, turmys­ta­ryńa rızamy­syń­­dar dep su­ra­dym. Rızamyz deıdi. Tártip jaq­sy, eshkimdi kemsitýshilik joq, mol tabys tabamyn, jaqsy turamyn, meni eshkim basqa ult dep shettetip jatqan joq, deıdi. Mine, osyndaı nıetteri úshin bul mem­leketter kókten qoldaý taýyp, damyp jatyr. Bizge Memleket basshysy aıtqandaı, birlik, tatýlyq, tynyshtyq óte qajet. – Din ustanýda teris joldardy tyqpalaý jaqsylyqqa aparmaıty­ny tarıhtan da belgili. Al dástúrli dinderimizdiń ǵıbraty adamdy ıman­dylyqqa jeteleıdi. – Belgili bir dinder kókten túsken. Mine, osy negizgi dinderge jol ashylýy kerek. О́zge dinderge bizdiń qarsylyǵy­myz joq degende biz osy dinderdi ǵana ataımyz. Olar negizgi dinder. Jáne bárine birdeı qoıylar talap osy dinderdegi adamdarmen ǵana jumys isteý. О́zge dinderdegi adamdardy qatarlaryna qosý úshin kóshege shyǵyp, úı-úıdi aralap qaǵaz taratý, basyn aınaldyryp tar­tý, satyp alý kúnákarlyq is. Dindi osylaı taratý qajet dep eshqashan aıtylmaǵan. Munyń bárine tyıym sa­lynýy qajet. – Al dástúrli mádenıet erekshelikteri týraly ne aıtasyz? – Mádenıeti damymaǵan halyq halyq emes. Bizdiń halyqtyń mádenıeti álimsaqtan kele jatqan qundy máde­nıet. Bizdiń mádenıet sheksiz, keremet mádenıet. Mádenıet degenimiz tek óleń aıta bilý emes, ómir, tirshilik, turmys, salt-dástúr jáne t.b. Úlkenniń aldyn kespeý, úlkenge sálem berý, úlkendi syılaý, tórge shyǵarý, qurmet kórsetý –  mádenıettiń tóresi. Mádenıet degenimiz adamdy syılaý. Meıirimdi bolý. Sonda úlken de, kishi de batasyn tógedi. Batamenen el kógeredi degen bos sóz emes. Bata degen oń aýra. Ol adamǵa kúsh-qýat bolyp qosyla beredi. Al urys, renish kerisinshe, qara energııa bolyp jına­lyp, jandy qınaıdy. Munyń bári ǵy­ly­mı dáleldengen. Úıine kelgen qonaq­ty qazaq «qyryqtyń biri – Qydyr» dep tórine otyrǵyzyp qoıady. Ondaı dástúr basqa halyqta bar ma, bolsa da mundaı emes. Demek, biz bul ulttyq mádenıe­timizdiń asyl qundylyqtaryn saqtaýy­myz kerek. Kezinde aýylda esikke qulyp salynǵanda aınala jurt kúletin. Al qazir qos-qostan qulyp iletin boldy. Biz mádenıetimizdiń ómirsheńdigi men keleshegi jaǵynan ozyq halyqpyz. Ilim, bilim bári bizde bolǵan, bola da beredi. Alaıda, soǵan ózimiz de laıyq bola bilýimiz kerek. Tarıhymyzdyń barlyǵy quryp ketti, joq bolyp ketti degen sózder shyndyqqa sáıkes kelmeıdi. Bul dúnıede eshteńe de joǵalmaıdy.  Bar­ly­ǵy da saqtalady. Biraq ony tek taý­yp, zertteı bilý kerek. О́ıtkeni,  bizdiń tarıhymyz tereńnen bastaý alady. Tizbektelip, tizilip tur. Ony úzbeýimiz kerek, bir tusyn úzsek, ári tereńdeı almaımyz. Bireýdiń jazyp bergen tarıhyn, bylaı jaz dep bizdiń adamdarǵa jazǵyz­ǵandaryn búgin shyndyq dep keleshek urpaqqa oqytý kúnámen birdeı. О́z ata-babamyzǵa ózimiz zııanymyzdy tıgizbeı, tarıhymyzdy múmkindiginshe ashýymyz kerek. Ol aqıqatty ashpaı, bizdiń hal­qy­myzdyń tamyry tereń bolmaıdy.  Halyq álsiz bolady. Ony bilmegen ur­paq el namysyn qalaı jyrtpaq? Nege búgin patrıottyq týraly kóp aıtamyz? Úlken adamdarda patrıottyq bar, keıingi urpaqta bul qasıet az. Olar túp tamyryn bilmeı, óziniń keýdesi maq­ta­nysh­qa tolmaı, rýhy kóterilmeı, patrıot bol­maı­dy. Bul úlken problema, memleket keleshegin osy patrıotızm de sheshedi. – Etnosaralyq jáne dinaralyq baı­lanystardyń barlyq aspektilerin zertteıtin qýatty ortalyq qu­ryl­sa, onyń paıdasy zor bolatyn shyǵar? – Iá, men ózim de bul artyq bolmaıtyn shyǵar dep oılaımyn. Osy salada kezdesken qıyn túıinderdi sheshýge kómek beredi. Elge túsindirip beretin bir ortanyń bolǵany durys. Onda taza, esti adamdar otyrsa, eshqaıda bura tartpaıtyn, artyq sóz aıtpaıtyn, adal, ádil degendeı. Ol ár dinniń óz erekshelikterin zerttep, durys túsin­di­redi. Ár dinniń erekshelikterin eshkim joqqa shyǵara almaıdy.  О́ıtkeni, ol ótken dúnıe. Biraq solardyń ishinde de uqsas jáıttar bar. Solardy paıdalaný arqyly arany jaqyndata túsken durys. – Jastardy elimizdiń tolerantty patrıottary etip tárbıeleý osynda tu­ryp jatqan árbir etnos ókilde­riniń de  basty baǵyttarynyń biri bolýǵa tıis qoı. – Ol óte durys. Jastardyń tarıhty bil­geni, ata-babalarymyzdyń dástúr­lerin saqtaǵany kerek. Dástúrlerimiz úzilip qalmasa eken deımin. Ata-baba dástúrlerin ustansaq, basqa halyqqa de­gen júrekte jaman oı bolmaıdy. Máselen, Edil batyrǵa Vızantııadan bas ýázir Harlampı ózderin jaýlap alma­syn degen ótinishpen kelip, alaıda ebin taýyp ony óltirýdiń amalyn izdep júrgende, Edil batyrǵa qyzmet etetin bir grekti kezdestiredi. Ony kórgen Har­lampı: «Sen munda neǵyp júrsiń, bular bizge dushpan el ǵoı», degende, anaý: «Joq, bul ádiletti el. Al, bizdiń eli­mizdegi zańdardyń bári joǵaryda otyr­ǵan adamdarǵa ǵana qyzmet etedi, solardyń múddesin ǵana qorǵaıdy, mun­da, bular­dyń tártibi boıynsha, barlyq adamdardy birdeı qorǵaıdy. Men, mine, bóten adammyn, olar meniń quqymdy buzbaıdy. Syılaıdy, eńbegimdi baǵa­laı­dy. Demek, maǵan munda ómir súrý tıimdi» dep jaýap bergen kórinedi. Muny Prısk degen grek jazǵan. Demek, ata-ba­bamyzdan ózge jurtqa kórseti­le­tin qa­sıet­ti qurmet bizde áli de erekshe saqtalǵan. – Jańadan qurylǵan Din isteri jónindegi agenttik qyzmeti bizdiń áń­gi­memizdiń arqaýyna aınalǵan máse­le­lerdiń túıinin tarqatýǵa sep bola­ry anyq. Sol sııaqty din qyzmet­ker­lerin shetelde emes, óz elimizde oqy­tý máselesi durys kóterilip júr me? – Bul agenttiktiń qurylǵanyna barsha jurt qol soǵyp, úlken nátıje kútip otyr. Demek, agenttik endi negizgi máse­lelerdi qolyna alyp, túıindi prob­le­ma­lardy tarqatýǵa tıis. Bir sózben aıt­qanda, Memleket basshysynyń osy sa­la­daǵy saıasatyn iske asyrǵany durys. Munda óte joǵary bilimdi, tereń tú­sinigi bar mamandar qyzmet etýi kerek. Olardyń aldynda jańa zań daıyndaý sekildi kóp jumys tur. Al din qyz­metkerlerin elimizde oqytýǵa tolyqtaı múmkindik bar. Myna Tájikstannyń syrtta 1100 balasy oqyǵan eken. Soǵan baılanysty el basshysy Tájikstanda turam deseńder, oralyńdar, qaıtpa­ǵan­darǵa esik múlde jabylady dep jarlyq etti. Mine, bul durys, din mamandaryn syrttan izdeýdiń qajeti joq. Bizde bilim de, bilik te jetedi. Syrtqa barǵandardy ondaǵylar ózderine táýeldi etip alady. Sondyqtan syrttan din ilimin izdemeý kerek. Barǵan adam din ilimin emes, basqa mamandyqtarǵa, mysaly, bank júıesi, medısınalyq, teh­nıkalyq bilimderge oqýy tıis. Al bizdiń halqymyz teris aǵymdardy esh­ýa­qytta qabyldamaıdy. Negizgi maqsat halqymyzdyń birligin saqtap, túgelimiz bir baǵytta tárbıelenip, bir baǵytta da­myp,  ata-babanyń jolymen júrip, dástúrlerin túgel saqtap, tilin, dinin, má­denıetin jalǵastyryp, basqa ha­lyq­tarǵa úlgi-ónege bolatyndaı dárejege jetý dep bilemin. Mynaý úlken darııalar bólek-bólek bulaqtardan, kishigirim ózenderden quralyp, aıaq jaǵy úlken muhıtqa aınalady. Al eger son­daı darııalar ár tusta bóli­nip, ár arnalarǵa túsip, bólek­te­nip aǵatyn bolsa, ol da­rııa­­lardyń aıaq jaǵy qurdymǵa aına­la­dy. Mine, sol sııaqty bizdiń halqymyz da bólinip-bólshek­te­nip ketetin bolsa, onyń aıaǵy qaı­ta­dan qurdym bo­lýy ábden múm­kin. О́zi­mizge belgili, kezinde Saq, Ǵun, Skıf, Úısin, Qypshaq, Altyn Orda sııaqty iri ımperııalar bolǵan. Biraq bóline-bóline qur­dym­ǵa ketip, halqymyz uzaq ýa­qyt qorlyq  kórdi. Osyny esten shyǵarmaı, bar­lyǵymyz bir arnaǵa túsip, uly darııa bolyp alǵa qaraı aǵýy­myz kerek. – Salıqaly da sal­maqty áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken  Aleksandr TASBOLATOV.