Qazaq jyrynyń qaǵany

Kózi tirisinde-aq aqıyq, asaý, asqaq aqyn retinde tanylyp, kúlli qazaqtyń súıikti perzentine aınalyp, bas aınaldyrar dańq bıigine kóterilgen Qasym Amanjolov ómirden ótken­nen keıin aty tipti dúrkirep, ataǵy aqıqattan da asyp, ańyz adamǵa ulasa bastaǵany málim. Bul – asyly, shyn mánindegi uly, aıryqsha bitim-minezdi, ózi eńbek etken salada erlik jasap, álem qalyptastyrǵan sırek adamdardyń mańdaıyna buıyrǵan baq-baqyt bolsa kerek. Iá, ol ómirden ótkennen keıin tym tentek, erkin, bir kezderi tyıym salynǵan shyǵarma­laryna da jol ashylyp, aqyn Qasym Amanjolov ómiri men óneri tutas jáne muqııat baǵa­lana bastady. Tirisinde Qasym baqaı esep, baqtalas­tyq­tan kózi ashylmady desek, shyndyqqa qııanat shyǵar, al ádebıettegi bıik orynǵa – taq talastyqtan áli qutyla almaı keledi desek, asyra aıtpaspyz. Tipti munyń ózi ónerdiń ǵana emes, ómirdiń zańy da shyǵar. ...Jas aqyn, áli tanylmaǵan jigit Qasym men jasamys, sheberligi jetilip, talanty tasqan, bas aqyn Qasym basqa. О́zi ótkir, óreli, jalyndy bolsa, aqyndyq taǵyna dara úmitker bolyp, kámil bettep kele jatsa, jáne ómir, keńes ıdeologııasy qansha qysyp, buǵalyq­taǵanmen – baǵynbasa, ol kimnen qaımyqsyn, qalaı aqıqatty aıtyp tastamasyn, syryn-shynyn kimnen ne úshin jasyrsyn?! Shart júginip buıyǵyp, Molla otyrsa namazǵa, Sharq uryp kelip túıilip, Men tónemin qaǵazǵa.   Molla, sende ne isim bar, Suhban aıt ta suńqylda. Tiriltip óleń jaratar О́zim – Táńir – bir quda. 1946 jyly jazylǵan osy joldarda Qasym artyq-kemi joq naq osylaı deıdi. Abaıdy ala­syz ba, Maǵjandy alǵa tartasyz ba, Ilııasty eskeresiz be, Qasym uly ustazdarynan mysqal qalysyp otyrǵan joq qoı. Meniń namazym – aq qaǵazym, meniń quranym – nurly jyr-ánim... «Tiriltip óleń jaratatyn Táńirmin, men – qudaımyn!» deıdi Qasym. Uly aqyn myna ómirde nebári 44-aq jyl ǵumyr keshipti. Asa az ómir. Qamshynyń sabyndaı tym sholaq ǵumyr. Munyń ústine onyń osy ómiri asa aýyr bolyp, jetimdikpen, asharshylyqpen (1931-1932 jyldar) jáne apatpen (kámpeske, halyq jaýlaryn ustaý, 1937-1938 jyldar qyrǵyny), alapat soǵys (1941-1945 jyldar) oq-ja­ly­nynda ótse... 1947 jyly jabysyp, aqyry alyp tynǵan aýrýmen arpalys, ajalmen aıqas taǵy bar. Qyzyl keńes ıdeologııasynyń qyspaǵy. Mine, osyndaı alasapyran ýaqytta, ótkelsiz qoǵamda kún keship júrip, aqıyq aqyn bolyp týyp, qaz basyp, qalyptasý jekelegen mardym­syz kórkemdik kemshilikterin eske almaǵanda, qalyń 4 tomdyq asyl mura qal­dyrý, Qasym Amanjolov atty qazaq jyrynyń shyńy bolyp maǵynaly, mazdaq, mahabbatty ǵumyr keshý qaıran qalarlyq qubylys emes pe?! Arada endi 57 jyl mezgil ótip, keńes ım­perııasy qulap, jańa Qazaq eli qury­lyp, eń jańa urpaǵy Abaıyn abaı­lamaıtyn, áke ádebıetin jatyr­qaıtyn dáýren kelse de, ol júz jyldy­ǵyn ja­lyndap, jar­qyra­ǵan alyp aqyn, qazaq sózi qa­ǵany qalpynda taq ústinde qarsy alyp otyrsa, qalaısha qaıran qalmasqa?! Qazaq jyrynyń – qaǵanaty Qasym Amanjolov. Qazir de asa baı, ajarly, kádimgi týǵan eli Qazaqstandaı baıtaq tabıǵat-jaratylysy bar, alyp qaǵanat. Amanjol – Raqymjannyń Qasymymyn, Men qalǵan bir atanyń ǵasyrymyn. Bireýge jurtta qalǵan jasyǵymyn, Bireýge aspandaǵy asylymyn.   Sharlaǵan jolym jatyr jer betinde, Kóriner kóleńkesi kelbetinde. Qaı jerde úziledi qaıran sapar, Túıin bop ómirimniń bir shetinde...   Dúnıe, jalt-jult etken keń mekenim, Kóre almaı kóp jerińdi men ketemin. Arpalys alaquıyn zamanalar Arbasyp turyp aldy – men ne etemin?!   Sen netken baqytty ediń, keler urpaq, Qaraımyn elesińe men tańyrqap. Jańǵyrtyp jer saraıyn sen kelgende, Kórpemdi jatarmyn men qyrda qymtap...   О́kinben men de bir kún ólemin dep, О́kinem uqsata almaı kelemin dep. Kúnine júz oılanyp, myń tolǵanam, О́zimmen birge ólmesin óleńim dep.   ...Barym da, baqytym da – osy óleńim, Jaqynym, júregimniń dosy óleńim. О́mirge kelgenim joq bostan-bosqa, Men qaıtip bosqa jasap, bosqa ólemin...   Aıaǵan júregim joq joldasymnan, Syı kórdi nebir sarań mol Qasymnan. Joldastyń júzin qaıta aldym jınap, Aırylsam ala kóńil on dosymnan.   Qasymmyn, sol baıaǵy bir Qasymmyn, Baqytyn oılamaımyn bir basymnyń. Tymyrsyq túnek bolsań – dushpanyńmyn, Aq kóńil, adal bolsań – syrlasyńmyn.   Bolamyn aqyn Qasym áli de men, О́leńin bóbegindeı áldılegen. Qanatyn qaǵyp jyldam keler jyldar, Bárin de qarsy alamyn án-kúımenen...   Dúnıege keler áli talaı Qasym, Olar da bul Qasymdy bir baıqasyn. О́rtke tıgen daýyldaı óleńimdi Qasymnyń ózi emes dep kim aıtasyń! Bir atanyń – Amanjol Raqymjannyń ǵana ǵasyry emes, qazaq jyrynyń bir ǵasyry. Ol adam-pende retinde jańylyspaǵanmen, aqyn retinde «qaı jerde úziledi qaıran sapar» dep jańy­lysypty: «Sharlaǵan jarqyn óshpes joly jatyr jer betinde...» Adam-pende Amanjolov 1955 jyldan beri Almaty qyrynda kórpesin qymtap jatqanmen, aqyn Qasym qaıta asqaqtaı túsipti, Ala­taýdyń asqaryna shyǵypty. «Áli de bir basy­nyń baqytyn oılamaıtyn» ol «ty­myrsyq túnek­terdiń dushpany, aq kóńil, adal jandardyń dos-syrlasy. «Qanatyn jyldam qaǵyp kelip jatqan jyldardy» árqashan án-jyrymen qarsy alýda. Sondyqtan da onyń «órtke tıgen daýyldaı óleń­derin» eshkim de Qasymnyń ózi emes dep aıta almaıdy. Dúnıege kelip jatqan jańa urpaqtar da, jańa jas aqyn Qasymdar da onymen únemi júz­desip, asyl-mol baılyǵyn shaıqap, ózderiniń qýat-shamasyn baıqaýda. Eń bastysy: Ol – sol baıaǵy bir Qasym. Budan da eń bastysy – osynaý asyl aqı­qat­ty, shań juqpas shyndyqty uly ustaz-aqynyna tartyp týǵan shákirti, jańa zamannyń – 1960-1970 jyldardyń jańa Qasymy muzbalaq Muqa­ǵalı Maqataev ózi moıyndap qana qoımaı, ózgelerge de moıyndatyp keledi. Deısińder-aý: « Qasymnyń nesi basym?!» Qasym solaı bolmasa, nesi Qasym? Aqynmyn dep qopańdap júrgenderdiń Ámmesinen Qasymnyń desi basym.   Qýat alyp jyryna boz daladan, Ol janǵan. Kúni joq-ty mazdamaǵan! О́lisinde ónege bolǵany anyq, Tirisinde bireýge «jazǵan Adam...»   Jalyn jutyp, janyn jep jazǵan qurly, О́leńiniń ólmeýin arman qyldy. Tasqa basyp qaldyrdy tákappar jan Qan menen jas aralas tarlan jyrdy. Jedi... Tyndy... Keremet dertter tónip, Keń keýdede ketti ǵoı kekter sónip. Qasym degen – qalǵyǵan janartaý ǵoı, Janartaý ǵoı, Jandy da ketti órtenip.   «Bir kúı bar dombyramda...» (Iesi – Qasym). Qasym solaı bolmasa, nesi Qasym?! Jyr-báıgege attanǵan adam bolsa, Sóredegi Qasymyn esine alsyn!..   Budan artyq qalaı aıtarsyń?! Tarlan jyrdy somdaı alǵan tákappar jan kún-túni jalyndap-mazdap janǵan-dy. Qazir de sóngen joq, burqyldap qaınaǵan alapat qýaty – janartaý. Eli bar, esi bar urpaq esine alsa, tereńine úńilse, lap etip atylady, jalyn-jylýyna orap alady. Muqaǵalıdyń joǵarydaǵy jyry – ustaz aqynǵa, uly Qasymǵa máńgilik qoıylǵan erekshe eskertkishtiń biri. Jalpy jaqsy shyǵarmalary túgil keı sát­terde kez kelgen óleńimen, tipti jalǵyz joly­men-aq tánti etip, tań qaldyratyn Qasym Amanjo­lovqa qashanda qazaq halqy qaryzdar. Onyń keshegi kúnderge – óz zamanyna, keıingi bizderge kól-kósir bergeniniń onnan birin ózine qaıtara aldyq pa? Ol búgingi kúnimiz bolmy­synda jalpy jarqyn jyrymen aıalap, bılikke de baǵdar-jol kórsetip qana qoımaı, bolashaqqa batyl qadam basyp barady. Kerek deseńiz, búgingi beıbit, táýelsiz, jas dáýrenimiz úshin biz Abaı, Shoqan, Ybyraılarǵa, Álıhan, Ahmet, Maǵjan, Mustafa Shoqaı, Sultanbek Qojan­uly, Ilııas Jansú­gir­uly, Áýezovterge ǵana boryshtar emespiz, Qasym Amanjolovqa da qaryzdarmyz. Mine, osyǵan baılanysty mynadaı suraqtar týady: biz Qasym Amanjolovty tolyq tanyp, Qazaq eli ómirindegi óz ornyn – tól álemin ádil aıqyndaý úshin osy­ǵan deıin ne bitirdik? Myna uly toıy – júz jyldyǵyna oraı ne istep jatyr­myz?! Aldaǵy ýaqytta neler isteýimiz kerek?! Bular – zor su­raqtar, árqaısysy – óz aldyna jeke bir áńgimeniń ózegi. Osy sebepti de biz munyń bárin jınap qoıyp, bastysyn ǵana baıyptasaq, ol – Qasymdy kózi tirisindegideı sol baıaǵy bir Qasym qalpynda qaldyra berý máselesi. Ras, Úkimet júz jyldyǵyna arnaıy qaýly qabyl­dady. Túrli maqalalar jazylyp jatyr, jazyla da bermek. Qaraǵandyda eńseli eskertkish boı kótergen. Baǵyshtalǵan jeke kitaptar da shyǵyp jatqan bolar. Biraz mektep, kóshelerge aqyn esimi de berilgen bolýy kerek. 1977-1980 jyldary keńes ókimeti kezinde jaryq kórgen tórt tomdyq shyǵarmalary tolyq­tyrylyp, mátindik turǵy­dan tekserilip, túpnus­qasyn taýyp, ǵylymı túsindirmeler berilip, jańa, jetildirilgen to­lyq shyǵarmalar jınaǵy shyǵarylýy shart. Biraq, bizdińshe, eń bastysy – bular da emes. Bas­tysy Van Terıan aıtqandaı, tolyq tańdamaly týyndylar jınaǵy kóp taral­ymmen shyǵarylyp, halyqqa keńinen tara­tylýǵa tıis. Ol elimizdegi on myńnan asatyn kitap­hanalardy túgel qamtyp qana qalmaı, bizdiń bıliktegi ózderin oqyǵan, zııaly sanaı­tyn barlyq sheneýnik pen qalyń buqara ishindegi kózi ashyq, sanasynda sańylaýy bar árbir adam aqyn Qasymnyń osy tomyn tegin nemese satyp alyp, Amanjolov aqyn-sýretkerdi oqyp, bilip, túsinip, úıiniń sóresinde ǵana emes, kókiregi tórinde saqtasa abzal... Al, aıtyńyzshy, qazirgi erkin qazaq elinde Abaıdy aıalamaıtyn, Áýezovti jatyrqaıtyn, Amanjolovty bilmeıtin, ıaǵnı memlekettik tilden maqurym adamnyń elge aqyl aıtýǵa, áıt­pese «men – mıllıonermin, zııalymyn, joǵary bilimdimin, men mádenıettimin!» – dep aıtýǵa haqy bar ma?! Onda biz qalaı máde­nıetti ulys-ulttar qataryna qosylamyz? Ashy bolsa da, aqıqat osylaı. Endi osymen sabaqtas ekinshi nárse – Qa­sym Amanjolovty aldymen Qarqaraly óńi­rinde, Qaraǵandy oblysynda, sodan soń kúlli Qazaqstan aımaǵynda anyq-naqty taný, jan-jaqty oqyp-bilý jumystary bas­taýysh mektepten bastalyp, joǵary oqý oryndaryna deıin júıeli jáne jaqsy júrgizilýi tıis. Bul tur­ǵyda elimizde ádemi úlgi de bar. Ol – Almaty oblysynda uly jyraý Jambyl, Qula­ger Ilııas Jansúgi­r­uly, Hantáńiri Muqa­ǵalı Maqataevqa qa­tysty burynnan búginge deıin júrgizilip kele jatqan jaqsy jumys­tar. Aıtalyq, Jam­byl aýdanynda jyr atasy eshqashan umy­tylǵan emes, arnaıy sharalar ótip turady. Aqsý aýdanynda Ilııas Jansúgi­rovke ar­nalǵan joǵary synyp oqýshy­lary­nyń ja­rystary jyl saıyn ótedi. Al, Raıym­bek aýdanynda Muqaǵalı Maqataev – ómirdiń óz órnegi. Budan buryn da jazǵa­nymyzdaı, munda tań Muqaǵalı dep atyp, ózen Maqataev dep aǵady, gúl Muqaǵalı dep yrǵalyp, samal Maqataev dep soǵady... Endeshe, kilt nede? Halyqta. Ádilin aıtsaq, Abaı: «Ne bolady óńkeı nól, Edınısa – jaqsysy» dep aıt­qandaı, gáp – jetekshi adamdarda. Basshy bastasa, buqara eredi. Ádilin aıtsaq, mundaı eńbek – jaqynda ǵana jańa qyzmet babymen Astanaǵa aýysqan bilikti basshy Serik Úmbetovtiń eljandy­ly­ǵynda, ult ádebıeti men ónerine shynaıy janashyrlyǵynda. Jý­yr­da ótken Muqaǵalı­dyń uly toıy osy kisiniń tikeleı uıymdas­tyrýshylyǵynyń jemisi desek, asyra aıt­pas­pyz. Mine, osyndaı úlgi-ónegeni kómirli óńirge kelgeli ekonomı­kany óristetip, ónerdiń kózin ashyp, ultjan­dylyǵy men iskerligin tanytyp jatqan oblys ákimi Serik Ahmetov Qaraǵandy aýmaǵynda jalǵas­tyrsa, Qarqaraly aýdany bastap, basqa aımaqtar qostap áketse, nur ústine nur. Bizdiń ýaıym-qorqynyshymyz – basqa ólke-oblystarǵa qatysty. Osy Muqaǵalı Ma­qataev tek Jetisý jeriniń aqyny ma? Onyń jyrlaryn Qyzylorda qarttary, Saryarqa jastary oqymaı ma?! Áıtpese Qasym Amanjolov tek Qaraǵandynyń Qasymy ma? Ol «Batys baryp, Balqandy bókterlep» qan tógip, oq atqanda, alǵash ǵashyqtyq dertine ushyrap, jastyq jyry tusaýyn kesken Oral­dy qorǵamap pa? Joq álde Amanjolov Jaıyq pen Shyńǵystaýǵa, Kókshe men Embige jasyn jyr arnamap pa?! Endeshe, qazaqtyń qyry men Syry da, Altaıy men Atyraýy da Qasymnyń júz jyldyǵyna laıyqty qatysyp, músháıra jarııalap, músheltoı ótkizip jatsa, jaraspas pa? Áıtpese áýeli Baıanaýyldyń taý-tasy men ózen-kóli de, qazaqtary men qaraǵaılary da Sultanmahmut dep jańǵyryp, syldyrlasa, sybdyrlasa, jyr jyrlasa ádil ǵoı. Qasıetti Qaraoı – mazdaq Mahambet. О́mirden ótkeli ógeısitilip, toń-torys jatqan Toqash Berdııarov. Oımaýyttyń oıly-syrshyl Saǵı Jıen­baevy. Biz ózimiz týyp-ósken el bolǵandyqtan ǵana emes, «Syrdyń eli – jyrdyń eli» atan­ǵandyqtan da Qyzylorda jaqqa jıi qaraımyz. Árqaısysy bir-bir dúr Syr súleılerin bylaı qoıǵanda, aqyndar aǵasy Ábdilda Tájibaev, byltyrǵy jyly ǵasyrlyq músheli atalǵan syn sardary Muqametjan Qarataev izgi inileri Mu­qaǵalıdyń 80-i, zamandastary Qasym Aman­jolovtyń 100 jyldyǵy dúrkirep ótip jatqanda: «Bizdi nege elemeıdi?» dep eleń­demeıdi deısiz be?! Arnaıy hat jazyp, qulaqqaǵys ta jasadyq. Tym-tyrys. Jym-jylas. Ýájimiz kem be, aýzymyzdyń dýasy joq pa?! Já, bizdi olqysynsa, keń baıtaq Qazaqstannyń óńirleri men ólkelerindegi el aǵalaryna, orys Andreı Bıtovqa aıtqyzaıyq: «Adamzattyń ómirinen ádebıetti alyp tas­tasaq, syqyrlaǵan qarý men syńǵyrlaǵan tıyn ǵana qalady» demep pe edi ol. Já, ózi órtke tıgen daýyldaı óleńder ja­zyp, keńestik Qazaqstandy silkindirip, qazirgi Qazaq elin de qanattandyryp otyrǵan Qasym Amanjolov týraly aıtar sóz, aqtarar naz kóp bolsa da, osymen músheltoılyq maqala­myzǵa núkte qoıaıyq. Qasym – bir merekeniń aıasyna syımaıtyn aqyn. Balalar aqyny Qasym, aýdarmashy, dramashy, jýrnalshy, synshy Qasym jáne bar. Bular da osal-olqy qalam­gerler emes. Tirisinde qyryq qyzdyń júregin aýyrtyp, Marfýǵaǵa, Fatımaǵa, Raı­hanǵa ǵashyq bolyp, Saqypjamalǵa súıip úılen­gen ómiri men ulaǵatty da uly óneri – áli tereń ıgerilmegen tyń. Joǵalǵan júzdegen óleńderin izdep tapsaq, shirkin... Qysqasy, Qasym-janartaýdy qalǵytpaı, atqylatý – alǵy kún­derdiń mindeti. Ol – kúıdirer kúl shashpaıtyn, súıdirer gúl, asyl injý-marjan, myńdaǵan altyn kúnder shashatyn, kók daýyl soqqyzyp, kók jaýyn quıdyratyn, «Týǵan el keýdesinde arpalysyp, Ystyq qandy júregi bolyp soǵyp» turǵan janartaý. Baıaǵy Qasym – sol bir Qasym. Aman bolsaq, Amanjolovqa aldaǵy ýaqyt­ta da talaı ret oralarmyz. Baqyt SARBALAULY.