Alys aýyldar ahýaly

Taldyqorǵandaǵy tilshiler qosynyna habarlasqan Saılaýbek Ájiqojaev Aıdarlyǵa О́skemennen joly túsken saıyn jolaýshylar aıaldaıtyn Qansheńgeldiń búgingi jaǵdaıy alańdatatynyn aıtyp, pikir bólisti. «Egemenniń» turaqty oqyrmanymyn. Qaı­ta qurý kezinde osy Aıdarly, Sarytaýqum aýyldarynyń halqy sharýashylyq taratyl­ǵanda údere kóshti. Sol kezde biraz jyl osynda eńbek etken ulym Berik  te qalaǵa qonys aýdardy. Nemerem úılenip, osy jerden quda-jekjat taptyq. Jasym seksennen as­qanymen jolym túsip, jıi kelip-ketip tura­myn. Bir kezderi qaınaǵan tirliktegi Sarytaý­qum men Qansheńgeldi kórip, kóńilim qulazı­dy. Oıym osy jaılar jýrnalıstiń qalamyna arqaý bolsa, onyń ústine Elbasynyń tapsyr­masymen «Jumyspen qamtý  – 2020» baǵdarlamasynda bir mekennen ekinshisine kóshirý, ju­myssyzdyqtyń aldyn alý jaıy kóterilip jatyr ǵoı, degen Saılaýbek aǵanyń pikiri oılandyrdy. Mine, buryn da biletin alys aýyldarǵa jol osylaı tústi. Taldyqorǵannan shyq­qanda mashınanyń eseptegishindegi sońǵy sandy belgiledik. Shamamen 505 shaqy­rym jol júrgende aldy­myzdan «Ashysý aýyly» degen belgi shyqty. Ońǵa bu­ryldyq. 1977 jyly qurylǵan «Sarytaýqum» túıe sharýa­shylyǵynyń ortalyǵy shynymen júdegen. Ár tustaǵy áp-ádemi salynǵan úılerdiń buzylmaı qalǵandary ketik tisteı kózge oǵash kórinedi. Aýyl ákimi Talǵat Ja­ryqbasovty keńseden kezdestirdik. Ákimdik ǵımaratyna kirgende manaǵy qulazyǵan kóńilimiz jaılanǵandaı boldy. Jaryq, ári muntazdaı taza kabınette pikirlesýge múm­kindik bar eken. – Tirligimiz osy. Okrýg aýmaǵynda eki eldi meken bar. Okrýg ortalyǵy osy Ashysý jáne Qansheńgel aýyly. Almaty qalasynan 178 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Almaty – Astana saıraǵynyń boıynda bolǵandyqtan, ári-beri aǵylǵan jolaýshylar osynda aıaq jazady. Qansheńgeldegi halyq saýda-sattyqpen kún kórip otyr. Ashysýlyqtar 86 gektarǵa baqsha daqyldaryn egip, saýdalaıdy. Ár otbasynda kem degende 50-100 qoı, saýyn sıyr bar. Dárigerlik qosyn men mektepte jumys isteıtinder kúnkórisin osylaı aıyryp otyr, – dep turǵyndar ómirinen habardar etti. Naryqtyń salmaǵy ıyǵyna túskende jan-jaqqa kóshkender negizinen jaǵdaıy jaqsy­lar. О́ıtkeni, birinshiden, barǵan jerinen baspana satyp alýy kerek. Sol kezde munda 91 otbasy qalypty. Qazir 418 adam tu­rady. Aralarynda qazaqtarmen birge orys, tatar, qyrǵyz jáne qaraqalpaqtar bar. Ákim sońǵy jyldary aýylda qoǵamdyq tártipti buzǵan oqıǵa tirkelmegenin, urlyq­tyń múlde  joq­tyǵyn qadap aıtty. Muny ja­ǵymdy jáıt deýge bolar. Mektep jasyna deıingi 26 bala, al orta mektepte 56 oqýshy bilim alýda. Eki qabatty mektepke de bardyq. 640 balaǵa arnalǵan mekteptiń bir qanatynda ǵana bala oqytyla­dy. Barlyǵy 19 muǵalim. Mektepti 13 oqýshy bitirgen. Solardyn arasynda bıylǵy biryń­ǵaı ulttyq testileýde 108-116 aralyǵynda ball alǵan Gúlsim Joraeva, Álııa Áripbaeva, Tomırıs Rahmanova, Maqsat Saǵanbaev tárizdi oqýshylar ózderiniń bilimderin naqtylap, ustazdar men ata-analardyń mereıin ósiripti. Mektep ǵımaraty suıyq otynmen jyly­ty­lady. Mektep dırektory Serǵazy Qonaq­baev keıbir túıtkilderdi jetkizdi. Bala sany­nyń jetkiliksizdigi óz aldyna, 19 ustazdyń 10-y jaldanbaly úılerde turady. Mekteptiń elektr jelisi eskirgendikten keıbir kabınetterde jaryq isten shyqqan. Aıta berse, áli de jetpeıtin, jetispeıtini kóp. Elba­synyń «Dıplommen – aýylǵa» baǵdarlama­symen Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen Gúlnur Ospanova balalarǵa tarıh sabaǵynan dáris berse, ózge de jastar alys aýyldyń shyraǵyn jaǵyp, jastyq jigerlerimen eńbek etýde. Qýanyshty árıne. Olardyń tikeleı aralasýymen osynda ıgi isterdiń úrdis alǵanyn baıqaý qıyn emes. Ashysýdan 20 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qan­sheńgelge keldik. Joldyń sol qapta­ly­nan shama-sharqynsha kafe, keıbiri kúrke jasap, jolaýshyǵa as ázirlep, ony kún­kóris kó­zine aınaldyrǵan. Alǵash pikirleskenimiz Saı­laýgúl jaı-japsardy jasyrmady. –Osy jerde 1953 jyldan beri turamyn. Ol kezde 20-shaqty úı bolatyn, aýrýhana bar edi. Qystaýda malshylar jaǵalaı otyratyn. 50 adamǵa arnalǵan myna kafeniń qury­ly­syn bıyl bitirdik. Nemerem jasynan múge­dek. Qyzym Quralaıǵa bas-kóz bolyp otyr­myn. Kúnine 20 jolaýshyǵa deıin aıaldap, tamaqtanady. Eshqaıda kóshetin oıymyz joq. Kafeniń bir bólmesinde turamyz. Qazirgi kezde memleket úı salyp, jalǵa berip jatyr ǵoı, bizge de sondaı jaǵdaı jasalsa, árıne, jaqsy bolar edi, dedi keıýana. Halyq aýyz sýdy 28 shaqyrym jerden avtokólikpen tasymaldaıdy. Aýyldaǵy 23 otbasyndaǵy 100-den asa turǵynnan basqa osynda kúndelikti toqtap, tamaqtanatyn 450-ge taıaý júrginshige de aýyz sý kerektigin eskersek, osy máseleni sheshetin kez jetkendeı. О́ıtkeni, sý máselesi ashysýlyqtar úshin de dál osyndaı kúrdeli másele kúıinde qalyp otyr. Al, sýsyz tirshiliktiń joqtyǵyn eskersek, mundaǵy jurttyń alańdaıtyn-aq jóni bar. Demek, jas urpaqqa bilim berý, aýyz sý, turǵyn úı, taǵysyn-taǵy máseleler Sary­taýqum selolyq okrýgindegi turǵyndardy  oı­landyratynyna kýá boldyq. Aıdarly aýylynyń kórshiles eki eldi mekenmen salystyrǵanda, jaǵdaıy edáýir jaqsy kórindi. Aýyldy 1,5 myńǵa jýyq halyq mekendese, ekonomıkalyq belsendi toby – 863 adam. Sharýashylyq negizi 1964 jyly qu­ry­lypty. Jer kólemi 98 675 gektar. Búgingi kúni 73 sharýa qojalyǵy tórt túlikti óz tóli esebinen ósirip, ónimdiligin arttyrýda. Munda dárigerlik emhana, baıla­nys bólimi jumys istep tur. Al, mádenıet úıine kúrdeli jóndeý jumystary bastalyp, qurylysshylar qar­qyn­dy qı­myl tanytýda. 1992 jyly Qy­taı­dan – 40, Mońǵolııadan 27 otbasy kelip, qo­nys­tandy. Búgin bári halyqpen aralasyp, bir-birimen qudandaly bolyp ketken. Jalpy, halyqtyń kúnkórisi jaman emes. Qandasymyz Qalen Qatırannyń 1500 bas qoıy, 100 iri qarasy, jylqysy bar. Onyń inileri Jaılaýbaı, Muttahı, Qabdiǵalym, Ábdiǵalam, Qatırandarda júzdegen qoı, jylqy, iri qara ósirýde. Bulardan Qytaıdan kelgen Ábdimájıt Aýtan men Nyǵmet Qajy da qalyspaı, myńdap aqtyly qoı ósirip otyr. Qazaqstan Úkimetiniń, Álemdik ekologııalyq qordyń, BUU Damý baǵdarlamasy men Germanııanyń tehnıkalyq yn­tymaqtastyq jónindegi birlesken jobasy negizinde aýyl turǵyndarynyń turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý jáne eko­logııalyq tutastyǵyn saqtaý maqsatynda jaıylymdy tu­raqty basqarýmen Jambyl aýdanyndaǵy Aıdarly, Shıen, Úlgili, Máttibulaq selolyq okrýgterin qam­tyǵan naqty ister jurtshylyqtan qoldaý tapqanyn  aıtýǵa bolady. Shóleıtti aımaqta qolǵa alynǵan jobaǵa sharýalar ynta-yqylasymen den qoıǵan. «Jeri baıdyń – eli baı» taqyrybynda tozǵan jerlerge ekpe shabyndyq pen jaıylym jasaýdyń úlgi-tájirıbelik tanaptaryn uıymdastyrý jaıy da qolǵa alynatyn bolypty. Álemdik eko­lo­gııalyq qor esebinen Sarytaýqum qystaýyna da 30 metr tereńdikten bes qudyq qazyp, tórt túlikti sýarý máselesi tolyq sheshilse, sharýa qojalyqtaryna 10 qazaq úı tegin berilgen. Ashysý jazyǵyndaǵy «Keneı» tospasy tazalanyp, basseın jasalǵan. Qazir osy basseınnen segiz otar qoı men iri qara, jylqy sýarylyp, sharýaqor jandarǵa kóp kómek bolypty. Aıdarlylyqtar amandyq bolsa, bos jatyp, sor basqan alqaptarǵa ekpe shóp egiletin sátti asyǵa kútýde. Ekologııa máselesine baılanysty mektep oqýshylary arasynda da «Jasyl jer» shy­ǵarmashylyq konkýrsy ótkizilip, oǵan qa­tys­qandardan túsken 90 shyǵarmadan búl­dir­shinderdiń týǵan jer tabıǵatyna degen ózindik kózqarasy qalyptasqanyn ańǵa­ra­syń. Júldeli oryndy Úlgili orta mekte­bi­niń oqýshysy Lınara О́mirjan ıelense, Madııar Saǵaıbek, Aıjan Mondybaı ekinshi úshinshi oryndardan kórinipti. Aıdarlylyq Farıza Aımuhammed, Aman Ǵalymjan jáne Bulbul Semetaı tárizdi oqýshylar qorshaǵan ortaǵa degen qamqorlyǵyn aýyldy kórkeıtý máselelerine qatysty utymdy oılarymen órnektegeni qýantady. Desek te aıdarlylyqtar da burynǵy sý qubyrlary jóndelip, iske qosylsa, aýyz sýdan qyjalat kórmes edik, shirkin, dep otyr. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy.