Jambyl ata jaıly bir úzik syr

Ata-anasy erte ólip, jasóspirim shaǵynda jetim qalǵan anam naǵashy jurtynyń qolynda ósipti. Artynan izder baýyrlary da joq. Sodan da ol týǵan aýylynan múldem qol úzip qalǵan kórinedi. Beker obaly ne kerek, naǵashysy Arynbaı jalǵyz ákpemnen qalǵan kóz dep ony qanattyǵa qaqtyrmaı, aıalap ósiredi. Boıjetken qyz kúnderdiń kúninde meniń ákem Qýanyshbekpen tanysyp, oǵan turmysqa shyǵady. Ákemniń ol kezde «halyq jaýy» degen jalamen qashyp, qyrǵyz arasynda júrgen kezi eken. Bas qosqan soń ekeýi qol ustasyp, qyrǵyz arasyna ketedi. Eń qıyny, ákemniń artynda qońyraýy bolǵan soń esh jerge turaqtaı almaıdy. Búgin munda, erteń anda. Sonda da anam moıymaıdy. Ol ákemniń bar jazyǵy – ataqty Solty bolystyń balasy, ári kóp oqyp, kóp toqyǵan, kózi ashyq adam bolǵany ǵana ekenin júregimen túısinedi. Sondaı kóship-qonyp júrgen kezde bireýden Jambyl degen jyraýdyń osy aýylda qonaqtap jatqanyn estıdi. О́leń-jyrǵa áýes jas kelinshek shydaı almaı, jurtpen birge ony kórýge barady. – Jyraý otyrǵan úıde ıne shanshar bos oryn joq eken. Bosaǵany attaǵan boıda tórde otyrǵan qarııa kózime ottaı basyldy. Ákemniń jalǵyz perzenti bolǵan soń ba, ol meni qaıda barsa da ertip júretin edi. Sondaı kezderde osy qarııa meni tizesine otyrǵyzyp, mańdaıymnan ıiskeıtin. Talaı ret qolynan qulaq jegenim da bar. Sanamdaǵy sol sýret jarq etip kóz aldyma keldi. Júregim dúrsildep, kózime jas úıirildi. Apyraý, myna Jambyl jyraý sol kisi ǵoı. Jurttyń qolqalaýymen dombyrasyn qolyna alyp, jyr tókken Jambyl aqsaqaldy tyńdaı turyp, men qalaıda sol kisimen jolyǵýdy oıladym. Arada biraz ýaqyt ótken soń úı ıesi «Qadirli qonaq joldan sharshap keldi. Biraz dem alsyn», degen soń jurt ta amalsyzdan taraı bastady. El aıaǵy saıabyrsyǵan tusta men úıge qaıta kirip: «Táte, amansyz ba?» dep álgi qarııaǵa sálem berip edim, ol kisi júzime qadala qarap turdy da «Sen qaı balasyń? Túrińdi shyramytyp turmyn. Biraq, qaıdan kórgenimdi... Apyraı, esime eshnárse túser emes. Kel, kelshi, jaqynyraq kel», – dedi. Men jyraýdyń janyna taıanyp, tize búktim. Bir kezde: «Áı, balam, sen osy Aqyp emessiń be? – dedi. – Iá, ata. – O, aınalaıyn, kókten izdegeniń jerden tabyldy degen osy. Sen Tilekemniń jalǵyz kózisiń ǵoı. Báse, júzińe qarap, bul balany qaıdan kórdim dep dal bolyp otyrsam, sen ákeń Tileýjannan aınymaıdy ekensiń. Kelshi, qaraǵym – dep Jambyl tátem meni qushaǵyna alyp, edáýir otyryp qaldy da, álden ýaqyttan keıin – Qaraǵym, ákeń qaıtys bolǵan soń seni naǵashy jurtyń alyp ketkenin anda-munda júrip, tym kesh estidim. Sol kezde Tilekemniń qarǵadaı qyzyn qalaı jiberip qoıdyq? О́z baýyryma nege baspadym dep ókinip-aq qalǵan edim. Odan beri de bastan ne ótpeı jatyr. Endi mine, Allanyń qudiretin qarashy, ózińdi oılamaǵan jerden jolyqtyryp, qýanyp-aq qaldym – dedi Jambyl tátem meni janyna jaıǵastyryp jatyp. Hal-jaǵdaı surasqannan keıin óziniń uly Tezekbaımen birge turatynyn aıtty. Kelini de bar eken. Aty Kúlán kórinedi. Onyń atyn estigende men eleń ete qaldym. Jambyl tátem ony da baıqap qaldy. – Iá, Kúlán... Botaqaranyń qyzy. Bala kezimizde Kúlán ekeýmiz ylǵı bir-birimizdi izdep turatyn edik. Úıimiz de qatar bolatyn. Ol tań atysymen, orazasyn ashpastan júgirip, bizdiń úıge keletin. Shirkin,  bir kórse ǵoı, Kúlán qandaı bolyp eseıdi eken? Bir sát osy oıǵa bógip ketippin, Jambyl tátem bárin aıtpaı-aq uǵatyn kisi eken. – Tezekbaıdy da, Kúlándi de kóresiń áli. Endi óziń jaıly aıtshy. Basyń bos pa, álde turmys qurdyń ba? – dedi. Men óz jaıymdy baıandap berdim. – E, kúıeýiń Qastektegi Solty bolystyń balasy de. О́zi biraz jerdi sharlap, oqý oqypty dep te estigenmin. Oǵan da myna aýmaly-tókpeli zaman ońaı tımegeninen de habarym bar. Já, bul qıyndyq ta óter. Jaqsy adamnyń basyna is túskende janyna jalaý bola bil, balam. – Tátem bir sát únsiz qaldy. Ákemniń kózin kórgen ári syılas, syrlas dosy bolǵan Jambyl tátemniń músirkeı aıtqan sózi meniń de jetim kóńilimdi jibitti bilem, kózime jas toldy. – Já, jasyma. Ákeń Tileýjan er kóńildi, qıyndyqqa moıymaıtyn, qaısar azamat bolatyn. Borkemiktenbeı, boıyńdy jıyp usta. Qıyndyq búginde kimniń basynda joq. Týh degende túkirigi jerge túspeıtin nebir esil erler búginde qaıda? Onyń qasynda ne táıiri, bastaryń aman eken. Já, qyzym, oraıyn taýyp, kúıeý balany ertip, odan da úıge kel. Sol kezde keń otyryp, bir áńgimelesermiz, – degen qarııa odan ári meken-jaıyn aıtty. Qoshtasyp, esikten shyǵa bergenimde meni taǵy bir shıratyp alǵysy keldi bilem, ol: «Aqyp, jaqsydan jaqsy týar jarqyldaǵan» degen sóz bar. Júnjimeı, eńseńdi tik usta» – dedi taǵy da daýystap. Jambyl tátemniń álgi lebizinen keıin kádimgideı, sergip sala berdim. Qýanyshy qoınyna syımaǵan anam úıge kelgen soń Jambyl tátesimen kezdesýin ákeme aıtady. – Qoı, seni kópten kórmegen soń aıtqany ǵoı. Osy kúni eki kózińniń biri jaý... Áldekim bizdi tanyp qalsa... Qarııaǵa bir zııanymyz tıip ketip júrer – dep tartqynshaqtaǵanymen, anamnyń qıyla aıtqan tilegin de jerge tastaı almasa kerek. Sóıtip, bir kúni ekeýi Jambyl tátesiniń úıine barady. – Biz barǵanda úıde tátem men Tezekbaı ekeýi ǵana bar eken. Tezekbaı mosyǵa sháýgimmen shaı qaınatpaq bolyp áýre. Úıde jantaıyp jatqan tátem bizdi kórgen soń basyn kóterip, eńsesin tiktedi. – Kel, batyrym, joǵary shyq – dedi ol Qýanyshbekke syrǵyp janynan oryn berip jatyp. Jaıǵasyp otyrǵanymyzben baıqaımyn, eki jaq ta jazyla almady. Durysy, Qýanyshbek áńgimege kirige almaı otyr. Osy yńǵaısyzdyqty baıqap men «Táte, Kúlán kórinbeıdi ǵoı», dep edim. Ol kisi de  bógelmedi. – E, ol jaǵyn surama. Ana ıtke renjip qaldy-aý deımin. Tań atqaly eki erkek bir shaı qoıyp ishe almaı otyrmyz. Áı, Tezekbaı, qaıdasyń. Shaıyń áli qaınaǵan joq pa? Qatalap qaldyq qoı – dep esik jaqqa qarap daýystap edi, Tezekbaı kórine qoımady. – Apyr-aı, tym bolmasa shaı qaınatý qolynan kelmese, bul jazǵan qatynyna kijińdep nesi bar?! Aqyp, qaraǵym, ol úńkıgir qaı bir jetistiredi deısiń. Endi shaıdy óziń qamdamasań bolmas, – dedi. Lyp etip ornymnan turǵan men qara mosyǵa asylǵan sháýgimdi qaınatýǵa kiristim. Áıeldiń qolyna tıgen shaı qaınamaı qoısyn ba, kóp uzamaı daıyn  bolyp ta qaldy. Ara-tura daladan úıge kirgenimde bir baıqaǵanym, tátem men Qýanyshbek álgindegideı emes, alańsyz áńgimege kirisken syńaıly. – Bárekeldi, batyrym, ózińdi buryn-sońdy kórmesem de, atyńa syrttaı qanyqpyn. Seniń de sóz saptaýyńnan-aq ózińniń kósheli jigit ekenińdi baıqap otyrmyn. Kel, shaı ishelik. Barymen bazar degen. Tátem ony dastarqanǵa shaqyrdy. О́zimiz sııaqty, ol kisiniń de kúıi júdeý kórindi. Dastarqanǵa shashylǵan qýyrǵan bıdaıdyń arasynda azdaǵan qurt aǵarańdaıdy. Kesede bıdaıdyń talqany bar eken, ony tátemniń aldyna taıap qoıyp edim, ol ony qonaǵynyń aldyna qaraı ysyrdy. Tátem rasynda da qatalap qalypty. Aýzyna eshnárse salmastan, sútsiz qara shaıdyń eki-úsh kesesin súısine ishti de, maǵan qarap qýlana bir jymıyp aldy. – Aqyp, qaraǵym, sen týǵanda ákeń ulan-asyr toı jasap, qatty qýanǵan edi. Sen maıtaban bolyp, sońyńnan Nurmuhamet degen iniń ergende de ózińdi bólekshe kórdi. Qudaıdyń ýaqyty ǵoı, Nurmuhamet shetinep ketkende de bar jubanyshty ózińnen tapty. Seniń qyz bala bop týǵanyńa búgin alǵash ret qýanyp otyrmyn. Shólirkep, tilim tańdaıyma jabysyp otyr edi, mine, óziń búgin meıirimdi bir qandyrdyń, – dep meniń de júregime óz jylýyn taratyp aldy da, Qýanyshbekke buryldy. – Al endi, dúnıeniń tórt buryshyn aralaǵanda ne kórdiń? Tórtkúl dúnıede qazaqqa uqsaıtyn halyq bar ma eken? Shaıyrlaryn tyńdaı aldyń ba? Sony aıta otyr – dep ony alańsyz tyńdaıtyn qalyp tanytty. – Kórdim, Jáke. Qanyń da, janyń da qazaq bolǵan soń olardan bir uqsastyq izdegenim de ras. Bizden tili, tirshiligi basqa bolǵanymen, olardyń árqaısysynyń óz muńy, óz qasıeti bar. Maǵan bárinen de shaıyrlaryn zor qurmet tutatyny, olardyń jyrlaryn maqtan etýi unady. Sol qasıeti qazaqqa uqsaıtyn sııaqty – dep bir toqtaǵan Qýanyshbekke tátem taǵy da bir qolqa saldy. – Al, onda tyńdalyq. Qýanyshbek ne aıtaryn bilmeı bir sát abdyrap qalǵandaı. – Jáke, meniń ózim oqyǵan aqyndardyń jyrlarynyń qazaqsha  mán-maǵynasyn bilgenimmen, olardy sizge jatyq aýdaryp berýim qıyn tıip otyr. Aqyn emespin ǵoı – dep qysyla jaýap qatyp edi, tátem ony sabyrǵa shaqyrdy. – Aý, maǵan sol óz tilindegisi qyzyq bop otyr. О́leń shirkin qaı tilde bolsa da, adam ony júrekpen túısinedi ǵoı. Qane, qysylma. Qýanyshbekke sheginer jer qalmaǵandaı. Sál oılanyp aldy da, tamaǵyn kenep, bizge túsiniksiz tilde áldeqandaı bir jyrdy bastap ketti. – О́te bir áýezdi til eken – dedi tátem jyr aıaqtalǵan kezde. – О́zi bir ómir jaıly tolǵanys sııaqty ǵoı. – Dál taptyńyz, Jáke. Bul Saǵdı degen ǵalamat aqynnyń jyry. Ol shyǵys halqynyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzdyń biri. – E, bul sóziń qulaǵyma jaǵyp barady. О́ziń áńgimeni de dámdi etip aıta biledi ekensiń. – Qýanyshbekti bir kótermelep alyp, tátem taǵy da tyńdaýǵa qulyq tanytty. Qýanyshbek te tyńdaýshysyn tapqan soń ba, baýyryn jazǵan tulpardaı kómildi. Saǵdıdan bastalǵan áńgime odan ári Ferdaýsı, Omar Haıam, Hafız aqyndardyń jyr tógý mánerine oıysty. Tátem syndy quımaqulaq tyńdaýshysy tabylǵan soń ba, Qýanyshbek aıanyp qalmady. Ol aqyndardyń da óleńderin oqyp, onyń mán-mazmunyn sońynan óziniń tanym-túsinigine saı aıtyp ta berdi. Osynyń bárin qybyr etpeı tyńdap otyrǵan tátem bir sát aýyr oıǵa shomyp ketkendeı edi. – Apyraı, esh tozbaıtyn, eshkim tartyp ala almaıtyn qazyna bilim ekenin bizdiń qazaq qashan uǵar eken? – dep bas shaıqaǵan ol birer sátten keıin Qýanyshbekke buryldy. Al sen batyrym, jaradyń, keýdeńe mol baılyq jınapsyń. Syrtyń júdeý bolǵanymen, ishiń tolǵan jaýhar bolyp shyqty. Osy kezde úıge syrttan Tezekbaı kirdi. Tosyrqaı amandasqan ol meni tanymady. Qaıdan, bala kezimizde kórsek te, odan beri arada qansha ýaqyt ótti ǵoı. Men shydaı almaı, tý syrtynan kelip qushaqtap edim, ol da izet bildirip, meni ıyǵymnan qaqty. Sony Jákem de baıqapty. – Áı, Tezekbaı, bul Aqyp qoı. Tileýjan aǵańnyń qyzy. Umytyp qalǵansyń ba? Tezekbaı onyń sózinen keıin serpilip, meniń júzime zerdeleı bir qarap aldy da, meni qaıtadan qushaqtaı aldy. – Tý, úlken qyz bolypsyń ǵoı. Álginde tanymaı qaldym. Aýyl  arasyndaǵy bireý me desem... Az-kem shúıirkelesken soń tátem ony asyqtyra bastady. – Endi sen tekke turmaı, Kúlándi ertip kel. О́kpesi tarqamasa, atańnyń alystaǵy qyzy tórkindep kelip otyr de. Oǵan deıin myna Aqyptyń ózi qazanyn jaıǵastyra berer. – Táte, kesh taıap qaldy. Biz qaıtaıyq – dedim men. – Aý, ol ne degeniń. Búgin senderdi eshqaıda da jibermeımin. Osynda, meniń qasymda bolasyńdar. Jambyl tátem sózin kesip aıtqan soń, biz odan asa almadyq. Ol bir umytylmas kesh boldy. Alaıda, bul kúni tátemdi qansha qolqalasaq ta «Men qaıda qashamyn. Búgin senderdi armansyz bir tyńdaǵym kelip otyr. Qane, kúıeý bala, seniń áńgimeń janyma jaǵyp barady» – dep Qýanyshbekti tyńdaı berýge yńǵaı tanytty. Qart jyraýdyń tilegin jerge tastaı almaǵan Qýanyshbek ózi oqý izdep sharlaǵan elderden kórgen-bilgenin tilge tıek ete kelip, bir kezde dinı áńgimelerge oıysty. Ǵıbraty mol bul áńgimeler de tátemizge qatty unady. – Áke, sharshap qalasyń ǵoı. Jatyp demalsańshy – degen Tezekbaı men Kúlándi de tyńdamady. – Mundaı toı kúnde bola bere me? Uıqydan bir nárse shyqsa, myna sen baıaǵyda aspanǵa ushyp keter ediń, – dep balasyna zekip te tastady. Tań da atty. Erteńgi shaıdy ishken soń biz qaıtýǵa jınala bastadyq. – Áı, balalar, senderdiń sózderińe qarasam, ol jerde turyp jatqandaryńa kóp bolmapty. Baıqaımyn, jumys ta tappaǵan kórinesińder. Olaı bolsa, qımaıtyn onda ne bar. Tilimdi alyp, ekeýiń osynda kelińder. Bárimiz bir tirligimizdi birge kórermiz – dedi. – Jáke, nıetińizge rahmet. Bizdiń usharymyzdy jel, qonarymyzdy saı biletin kezeń ǵoı. Bir zııanymyz tıip ketse... Qýanyshbektiń bul sózi de táteme tosqaýyl bola qoımady. – Sózdi qoı, Qudaı ózi bergen janyn ózi alady... Onsyz da myna qyzym jyraqta, ákeniń alaqanyn sezine almaı ósti. Endi munyń ákesi men. Qasymda bolsa, Tilekemniń árýaǵynyń aldynda meniń de júzim jarqyn bolmaı ma - dep bir toqtady da - osy aýylǵa kelseńder, bir kóńil jeter adam bar, eki qolǵa bir kúrek degen, sol kisi meselimdi qaıtarmaı, saǵan bir tirlik taýyp beretin shyǵar... – dep tátem sózdi keltesinen qaıyrdy. Eki-úsh kúnnen keıin biz tósek-ornymyzdy arqalap, tátemniń janyna keldik. Ol kisi de qarap jatpapty. Álgi tanysyna aıtyp, Qýanyshbekke kóp uzatpaı, bir jumys taýyp bergizdi. Men de úıde qarap otyrmadym, sol mańaıda áskerı qurylym bar eken, sonyń ashanasyna ydys jýýshy bop kirdim. Ras, munda da taqul-tuqyl tirlik. Biraz ýaqyt bárimiz birge turǵan soń Qýanyshbek yńǵaısyzdana bastady. – Kelimdi-ketimdi kisi mol úı ǵoı. Biz de masyl bolmaıyq. Bólek shyǵaıyq – dep qoımady. Tátem qansha qarsy bolsa da, sol mańaıdaǵy bir úıdiń jappasyna baryp kirdik. Bólek turdyq degenmen, tátem bizdiń oqshaýlanýymyzǵa múldem jol bermedi. Qazany ottan tússe, dereý bizdi shaqyrtyp alady. Kúlán bala kúngi qurbym ǵoı, ol da qabaq shytpaıdy. Sóıtip, barǵa qanaǵat, joqqa salaýat aıtyp júrip jattyq. Buryndary ózimniń tul jetim ekenimdi jıi esime alyp, muńaıyp qalatyn edim. Jambyl tátem sol muńdy seıiltkendeı boldy. Áldeqaıda bara qalsa, qaltasynan shyǵaryp, eki-úsh túıir qantty aldymen maǵan usynatyn. Osylaısha, quddy jas baladaı erkeletýi maǵan da unaıdy. Kádimgideı kóńilim ósip qalady. Tátemniń qamqorlyǵy kóńilimdegi muńdy serpip tastaǵany sonsha, bir mezgil jarqyldap sóıleý de ádetime aınala bastady. Onyń ústine keshke qaraı óz qyzyǵymyz ózimizde. Hıkaıalar aıtylyp, jyr-dastandar áýelegen kezde ǵajaıyp álemge tap bolǵandaı, basyndaǵy qaıǵy-muńdy umytyp, ózińdi beıne bir ertegige kirip ketkendeı kúı keshesiń. – Al endi dem alyńdar. Tań qylań berip qaldy degen tátemniń sózinen keıin de uıyqtaı almaı, sol bir sát nege bitip qaldy degendeı ókinetinim de esimde. Ásirese, tátemniń álginde meni qolpashtap qoıýdy umytpaǵany qaıta-qaıta sanamda jańǵyryp jatady. – Al kúıeý bala, ekeıde elý aqyn, seksen baqsy degen sózdi estigen bolarsyń. Bul jaıdan-jaı aıtyla salǵan sóz emes. Shyndyǵy sol, ekeıde áý demeıtin adam az. Myna Aqyptyń ákesi de ónerden qarajaıaý emes edi. Áp-ádemi qońyr daýysy bar ol án salyp, dombyra da tartatyn. Sol ákesine tartsa, myna bizdiń Aqypqa da án salatyn óner qonǵan bolar. Qane, qyzym, seniń de daýysyńdy estilik – degen edi ol. Onysy ras, men de ándi bir adamdaı salatyn edim. Tipti, erterekte jıyn-toıda aıtysqa shyǵyp, eldiń qoshemetine bólengen sátterim de bar. Alaıda, onyń bári umyt bolǵaly ne zaman. – Táte, men... án salmaǵaly qashan. Onyń ústine «Darııanyń qasynan qudyq qazba» degen. Onan da tyńdaýshy bolaıyn, – dep qashqaqtaǵanyma tátem qaratpady. Sodan, amal joq, qysyla-qysyla qyrǵyzdyń bir ánin oryndap berdim. Baldyr bolyp túbińde О́skim keledi Ystyqkól Balyq bolyp sýyńda Júzgim keledi Ystyqkól – O, bárekeldi, qara qyzym. Ánniń ǵajap bir qasıeti – ishtegi muńyńdy alyp ketedi. Júrekke baılaı bermeı, ara-tura án aıtyp, kókirekke qatqan sherdi syrtqa shyǵaryp tur, – degen tátemniń sózin Qýanyshbek jalǵap áketti. – Jáke, Aqysh sizden uıalyp otyr. Áıtpese, ózińizden biraz qıssalardy úırenip te aldy – dedi ol. – E, báse, meniń qyzym solaı bolsa kerek. Onda tyńdaıyq. Sheginetin jer joq. Men qobaljı turyp, tátemniń aýzynan estigen «Manas» jyryn bastap kettim. «Kúnderden kún ótipti, Kún mezgili jetipti» – deı kelip, Aıchórek sulýdyń tús kóretin sátine jetip, bir-aq toqtadym. Baıqaımyn, tátem jyrdy baısaldy qalypta, únsiz otyryp tyńdady. Unamaı qalǵan shyǵar dep ózine jaýtańdaı qarap qalsam kerek, beri kel degendeı qolyn sermelep, meni qasyna shaqyryp aldy da, mańdaıymnan óbip, arqamnan qaqty. – Áı, arman-aı, sen ul bop týǵanyńda ǵoı. Tilekemniń atyn shyǵarar naǵyz azamat óziń bolar ediń. Budan keıin «Kóroǵly», «Zylıha-Júsip», «Manas» sııaqty ózinen úırengen dastandardy meniń aýzymnan tyńdaý tátemniń ádetine aınalǵan. Esh jerinen jańylmaı aıtatynyma da dán rıza. Alaıda, keı kezde «maǵan kózsiz elikteme, óz maqamyńdy tabýǵa tyrys, – deı kele – seniń jadaǵaı aıtyp shyqpaı, jyrdy ásireleı jetkizýge tyrysatynyń kóńilime qonady. Degenmen, ár sózińniń astaryna áli de úńilgeniń jón» dep ara-tura meselimdi qaıyrmaı, jol kórsetip te otyrdy. Osylaısha, súreńsiz ómirge ár bergen sátter da bastan óte shyqty. Bir kúni erim úıge abyrjyńqyrap oraldy. – Aqysh, álginde maǵan Qulmat jezdem kelip ketti. Ol kisi seni bireýler jurttan surastyryp júr eken. Tap ústińnen túspeı turǵanda, boı jasyrǵanyń durys bolar dedi. Qulmat degeni asharshylyqta aǵaıyndary amalsyz bir tabaq bıdaıǵa aıyrbastap jibergen ápkesiniń qyrǵyz kúıeýi. Sol kisi janashyrlyq jasap, endi qaıda barmaqpyn dep daǵdarǵan Qýanyshbekke joldy da ózi kórsetipti. – Sen myna Aqtuz shahtasyna ket. Sol jerde isteıtin tanysym bar. Ol seniń jumysqa ornalasýyńa da kómektesedi. О́ziń bilesiń, Aqtuz shahtasynda orystar kóp. Olar seniń kim ekenińdi qaıdan bilsin, – dep aqylyn da aıtypty. Sol kúni ekeýmiz qas qaraıa bastaǵan shaqta tátemniń úıine keldik. Ol kisi jumysbasty bolyp júrgen Qýanyshbekti kórip qýanyp-aq qaldy. Áıtse de bárin aıtpaı uǵatyn adam ǵoı. Syr bildirmegenimizben, jaı júrmegenimizdi birden uqty. – Áı, senderde bir qobaljý bar ǵoı – dedi ol degbirsizdene. Qýanyshbek úndemedi, sózdi men bastadym. – Táte, biz Aqtuz shahtasyna kóshsek dep edik. Onda jurttyń jaǵdaıy birshama táýir eken. – dep edim, Jambyl tátem: – Áı, qyztalaqtar-aı, timiskilep, munda da jetken eken ǵoı. Apyraı, myna zaman ne bop barady?! – dep alaqanyn jaıyp, saýǵa suraǵandaı aspanǵa qarady. – Apyraı, torǵaıǵa pana bolǵan buta qurly bola almadym-aý. Bir japyraq qyzymdy baýyryma bassam dep edim, ony da kóp kórdiń be – dep óz-ózinen kúńirenip ketti. – Jáke, olaı demeńiz, pana bolmaq túgili, sizdiń janyńyzǵa kelgeli eńse tiktep, qusadan ajyradyq. Munyń ózi úlken kómek boldy bizge. Sol úshin de sizge zor rahmet. О́zińiz aıtqandaı, myna qara túnek te serpilip, jarqyrap jaz da keler. Sol kúnderde aman-esen qaýyshýǵa jazsyn, – dep Qýanyshbek Jambyl qarttyń baýyryna baryp kirdi. Tátem ony salaly saýsaqtarymen arqasynan qaǵyp «Al, batyrym, jortqanda jolyń bolsyn, joldasyń qyzyr bolsyn» dep batasyn berdi de, maǵan qarady. – Qaraǵym, Aqyp, qaıda júrseń de aman bol. Aıttym ǵoı, sen endi meniń qyzymsyń dep. Sondyqtan da kári ákeńdi umytpa. Zaryqtyrmaı, kelip tur. Qyz tórkinine kelgende ony qazaq bos qaıtarmaı, qalaǵanyn beredi. Meniń de kóńilim seni artyntyp-tartyntyp attandyrsam deıdi. Iá, mal bersem de, dúnıe-múlik bersem de jarasar edi. Biraq, sol qurǵyrlar mende joq. Tipti, bar bolǵanda da mal shirkin ólip qalady, al dúnıe tozyp bitedi. Sondyqtan da men saǵan kútip ustasań tozbaıtyn, kózimdeı kórip júretin bir aıaýlymdy bersem deımin – dep ol tórde súıeýli turǵan dombyrasyna qolyn sozdy. Tátemniń jan jomarttyǵy meni qatty tolqytsa kerek, jylap jiberdim. – Já, balam. Ákeńniń bir esteligi bolsyn. Muny kózimdeı kórip usta. Tym bolmasa balalaryńnyń bas jaǵyna jastarsyń. Odan jaman bolmas – dep qoıarda qoımaı, qolyma ustatty. Táteme bergen sózimde turyp, men odan qol úzbeýge tyrystym. Aqtuz shahtasynda jumysshylardyń jaǵdaıy shyn máninde aýyldaǵy jurttan kósh ilgeri eken. Biz de ýaqyt óte es jıdyq. Sol kezde qant-shaıymdy, jeıdelik aq matamdy alyp, táteme baryp, biraz kún qasynda bolyp ta qaıttym. Biraq, tirlik shirkin, moıyn burǵyza ma, balaly bolǵan soń qaıta júzdesýdiń esh sáti túspedi... – dep anam muńaıyp otyryp qalatyn. Alaıda, kózden ketkenimen, Jambyl tátesi onyń kóńilinen esh ketken emes. Nendeı áńgime aıtsa da, Jambyl tátesiniń ǵıbratty oılaryn ylǵı alǵa tartyp otyrý onyń aınymas ádeti edi. Tátemniń ózinen úırengenmin dep ara-tura qıssa-dastandardy jyrlap, kóńilin de bir demdep alatyn. Sol kezde onyń týmasa da týǵandaı bolǵan ákesine degen balalyq seziminiń óshpegenine biz qaıran qalatyn edik. Onyń ákesine degen sol ólsheýsiz sezimi meniń de jadymda máńgilikke qalyp qoıdy. Sodan da anamdy qýantqym kelse, Jambyl ata jaıly maqalalardy oqyp beretin edim. Keıinnen Almatyǵa kelip oqýǵa tústik. Sol kezde akademık Zeınolla Qabdolov aǵamyz bizge leksııa oqyǵan. Ol kisiniń birde stýdenttermen syrlasyp otyryp, Jambyl jaıly asa bir nárli áńgime aıtqany bar edi. – Jambyldy biz áli túgel tanyp bilgenimiz joq. Ol kisi beınebir muztaý sııaqty. Al muztaýdyń sý betindegi kórinisi – Jambyl jaıly bizdiń biletinimiz bolsa, sý astyndaǵy júzdegen shaqyrymdarǵa sozylyp jatatyn bóligi – jyraýdyń biz áli tanyp bilmegen qyrlary. Taǵy bir aıtarym, Jambyldy ǵaıbattap, arýaǵyn qorlaǵysy kelgenderdi de kózimiz kórdi. Bálkim, mundaı jetesizder aldaǵy kezde de bolatyn shyǵar. Alaıda, solardyń artynyń birde-biriniń ońǵanyn kórmedim... – degen. Úıge kelgende, akademıktiń osy sózin anama aıtqan edim, sol kezde onyń júzi shyraılanyp sala berdi. – Ustazyń ne degen dana adam. Apyraı, qalaı taýyp aıtqan, – dep aýzynan tastamaı kópke deıin aıtyp júrdi. Meniń Jambyl tátesin erekshe jaqsy kóretin anam da bul dúnıeden ótti. Ol ómiriniń sońyna qaraı «Jambyl tátem túsime enip júr. Kelseńshi dep shaqyryp júr» degen sózdi de jıi aıtatyn edi. Kim biledi, bálkim, solaı da shyǵar... Al biletinim, apam bizge adamdy súıýdi, onyń qadyr-qasıetin óz máninde baǵalaýdy úıretkeni. Jumagúl SOLTY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri