Jylqy sharýashylyǵyn jandandyrýdyń joly jeńil me?

Arqanyń saı-salasy, qoltyq-qonyshy búginde baıaǵydaı myńǵyryp malǵa tolyp jatpaǵany belgili. Desek te, respýblıka boıynsha jylqy sany bıylǵy jyldyń 1 qańtaryndaǵy sanaq esebimen 2 mln 113 myń basty qurap otyr. Al jylqy sany jaǵynan Qaraǵandy el boıynsha úshinshi aımaq eken. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bergen málimetke sáıkes, Qazaqstandaǵy jylqynyń 298 myńy Shyǵys Qazaqstanda jýsap jatsa, 274 myńy Alataý bókterinen Jetisýǵa qulap, 256 myńdaıy Arqanyń usaq shoqylarynda tebindep júrgen kórinedi. Kóńil marqaıar kórsetkish.

«Qulan» baǵdarlamasy – qyl quıryqtyny kóbeıtýge qolaıly

«Memleket tarapynan qarjy­lan­dyrylatyn «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha Qaraǵandy oblysy kóle­minde 2015 jyly 3369 bas, 2016 jyly 3114 bas asyl tuqymdy jylqy satyp alynǵan. Tek qana tórt myńnan asa sharýashylyqtyń ishindegi 10-y asyl tuqymdy jylqylardy suryptap, ata kásibimizdi abyroıly jalǵastyryp otyr. Shet aýdanyn en jaılaǵan eń iri «Sholaq espe» sharýashylyǵynan bastap, Qarqaraly, Jańaarqa, Buqar jyraý, Nura aýdandaryndaǵy asyl tuqymdy qundyz jal, qyl quıryq, tekti janýar birshama ósip qalypty. Budan da bıik kórsetkishke jetýge bola ma? Bolady. Oǵan adam faktorynyń azdyǵy qol­baı­­laý bolyp otyr-mys. Bu­ryn­­ǵydaı qosta qona jatyp jyl­­­qy baǵatyn adam az. Baq­sa, av­tomobıl, motosıklmen ba­ǵa­dy. Sharýalardyń aıtystaryna qaraǵanda, tarpańdardy ortaq tań­balaý, chıp taǵý, syrǵalaý qııa­met. Onyń ber jaǵynda jerge ıe qojaıyndar qoqańdamaı tura ma? Ár sharshy metr alqaptyń qa­zir qojaıyny bar. Bireýdiń sha­byndyǵyna, bireýdiń eginine tú­sip ketken jylqynyń jaǵdaıy aýyl adamdaryna belgili. Odan qal­dy, ysqyrsa – jeldiki, aıdasa – jaýdyki. Túz taǵysy qasqyrdyń óz «nesibesi» jáne bar. Osydan ke­lip, ata kásibimiz tamyrynan ajy­rap, keshegi kólikke qos artyp, jeruıyq jýas aıǵyrǵa jaıdaq qos jegip jylqy baqqan qazaqty kezdestire almaısyz...

Qara qosta qasıet bar...

Bul rette Arqadaǵy jylqy jaıyna qanyq Shet aýdany, Taǵyly aýyldyq okrýgi, Jumys­ker aýylynyń turǵyny, segiz qyr­ly, bir syrly jan – Baltabaı Igen aǵamyzdyń áńgimesi tuzdyq. Asyl tuqymdy dep qaldyq qoı. Aı­tyl­maq máseleniń Arqaǵa qatysy aı­ryqsha tustaryn atap keteıik. Bal­tekeńniń aıtqanyna súıensek, Qyzyltaý, Ortaýda myńǵyrǵan Muqaljar tuqymy – qanshama jyldar boıyna suryptalyp kelgen asyl tuqymdy jylqynyń erekshe túri. Qazirgi Qostanaı jylqy zaýytynyń dırektory Nábıdolla Kıkebaev, ol ýaqytta zoovetti bitirgen jas maman, Kárim Myńbaev aýylynan bastalǵan ozyq tájirıbeni odan ári jandandyryp, janynda bas jylqyshy Baltekeń bar, birneshe ınstıtýttar jumys istep, tabyndy ekige bóldirip baqtyrypty. Ondaǵy sebep, kileń baran, ıaǵnı tory, qara, qula, kúreń tústi jylqy – tirideı 570 keli, soıǵanda taza 400 keli et beredi eken. Sáıkesinshe, ala, qara kók tústi jylqylar on­daı salmaq bermeıtin bolyp tur ǵoı. Nebári úsh jyldyń ishin­de dittegen maqsatqa jetip, «Sary­arqa jylqysynyń tu­qy­my» dep ataǵan asyl tuqym­dy jyl­­qylar jemisin bere bas­tap­ty. О́kinishke qaraı, 1994 jyly ujym tarap, talan-tarajǵa tús­ken sharýashylyqtyń jurnaǵy zorǵa qalǵan.... Eń negizgi másele – jylqynyń qos­ta baǵylmaı otyrǵandyǵynda. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, qa­zir motosıklmen baǵylǵan jyl­­qy qýǵyn kórip jatyr. Qazaq­­tyń «atyńnyń maıyn mi­neıin» deıtini – ishken-jegeni ter­men ketip, qanjilik bolǵan janýar­lar­dyń júdeýi. Tipti, qazaq jyl­qy­ny qýyp aıdaǵandy jaman yry­mǵa balap otyrar edi ǵoı? Jaý shapqandaı aıdap ne kórindi deıtin-di qarttar... Qyr qazaǵy, jylqyshy ári jul­dyzshy, saıatshy hám qoryq­shy Baltabaı Igen aǵamyz «Qylquı­ryq­tyń qadirin bir bil­sek, biz bile­rmiz. Jylqy baǵý ákem Igen­niń ata kásibi edi. О́zim de jasymnan jylqy ustadym. Ań qa­ǵyp, báıgege tul­par qostym. Sonda túıgen áńgime kóp. Biri – jyl­qy­shynyń qara qosy. Qos­ty on to­ǵyz ýyqpen, ár ýyqtyń qa­la­myn kish­kene shańyraqqa qadap, syrtyn jalǵyz ǵana kıizben oraıdy. Ishin­de shaı, et qaınatatyn mosysy bolady. Qos kóbine tobylǵysy mol jerge tigiledi. Tobylǵy – otyn. Túń­gilikte qosty jyly saq­taý úshin tobylǵy shoǵynyń ete­gin qaıyryp, kómip qoıady. Sol qo­lamta qos ishindegi jylylyqty saq­tap turady. Keı­de, jaqqan otty tazalap alyp tastap, ottyń ornyna kıiz tósep, tósek salady. Jylqy­nyń ińir jýsaýy men tańǵy jýsaýyn qostyń basynda ótkeredi. Ondaı shaqtarda qostyń ishin kádýilgi monsha dersiz. Kún boranda jylqyshylar boılary jyly jatý úshin aıaqtaryn bir-birine aıqastyryp, ústine kúpilerin jamy­lyp, arqar jatys uıyqtaıdy. Keıde mun­daı qosty shananyń ústine de tigedi. Ony jaıdaq qos dep ataıdy. Jylqyny qysta qoryqty shóbi qalyń, qar qalyń tússe de tebinge jumsaq jerge jaıady. Kúzde qara qatqaqqa uryndyrmaı, sýaryp otyrady. Jylqy malyn qazaq kódeli, kókpekke qulyndatqan. Qulyn qara qulaqtanǵan soń bıe baılaǵan. Iаǵnı, kókke jaıylyp, qara tildengennen keıin, jeli basyna qysqy súrdi aparyp, qymyzmuryndyq jasaıdy. Jylqynyń jelisin aýylǵa kórinbeıtin shymdaýyt jerge baılaıdy. Bir jaǵy jelidegi qulyn salqyn samalda jaılanyp jatý úshin, ekinshiden bıege shapqan aıǵyrdy áıel adam, qyz bala kórmesin degen tárbıe. Jyl­qy asa qasıetti mal. Alda qys qatty bola­tyn bolsa, júresinen tumsyǵyn jerge tirep jatady. Al, qys jaıly bolsa, tórt aıaǵyn sozyp qabyrǵalap jatar edi-aý...», deıdi.

Qymyzdy kim ishpeıdi?

Qydyryp qymyz ishetin zaman ótken. Qazir bári bızneske yńǵaılandy. Oblys orta­lyǵynyń ózinde qysyraq saýyp, qy­zara bórtip otyrǵan sharýalar az emes. Bir lıtri – 700 teńgeden. Tek sol qym­yz­ǵa Úkimet tarapynan qol­daý bolsa... Sýbsıdııa beri­lip jat­sa, nur ústine nur ǵoı. Áıt­pe­se, Jańarqanyń Jeńis aýylyn­da qymyzdy qyzý bıznes kózine aına­l­dyryp otyrǵandar joq emes. Ol du­rys. El ıgiligi úshin bıe baılap, ha­lyqty qy­myzǵa qaryq qylyp, óńir ekono­mı­ka­syna paıda ákelgenniń nesi aıyp? Qan­sha­ma jumys orny ashylyp, ata kásibimiz jańǵyryp, qymyz daıyndaýdyń baıaǵy úlgisi babadan balaǵa mura bolar edi. Biz qymyz daıyndaýdyń qa­tań saq­ta­latyn tehnologııasyn buz­baýdy úı­re­nýimiz kerek. Bu­ryn­ǵy qazaqtar qy­­myzdy jyl­qy­­nyń terisinen tigilgen arnaıy tor­syqta ashytyp, kúzde sol tor­syq­tyń qaspaǵyn jınap, kelesi jyl­­ǵa ashytqy qylyp paıdalana­tyn. Qy­myz­dyqpen ashytqan qymyzdyń jóni ta­ǵy bir basqa. Ol ózge áńgimeniń basy.To­byl­ǵy­men ystap, babyna keltirip pisetin, kúbini kún ara jýyp, balqaımaq jaǵatyn bap qaıda? Qazir irigen sútpen kúbige ashytyp, qymyzdyń dámin buzyp júr­genimiz ótirik emes. Birde qory kóp bolyp, qatty ashı­dy. Bir­de qory kem, óli qor­la­nady. Qy­myzdyń quny ketip, ashy­ma­ǵan qymyz óliqor bolatynyn úl­kender jaqsy biler.

Túıin

Osy jazbamyzdyń sońynda túı­ge­nimiz: jylqy ósimtal túlik eken. Qaraǵandy oblysynyń aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasy bergen málimette kór­se­tilgendeı, 2000 jyly 106 myń jylqy bol­sa, 2010 jyly 149 myń, bıyl 256 myń bas, ıaǵnı, 72 paıyzǵa ósken. Memleket qol­­dap otyr. Keıingi eki jyldyń ese­bine súıen­sek, Qaraǵandy sheginde 90-ǵa tarta shy­ńyraý qu­dyq qazylyp, sý máselesi bir jaq­ty sheshilip jatqan syńaıly. Má­­se­le – jaıylymda. Qadam basqan saıyn bireýdiń jeri, bos jatqan shabyndyq, jaıylym joq. Jas­tar sharýasyn dóńgeleteıin dese, osy jaıylym jaıy tapshylyq jasap, kedergi bolyp qalatyn sekildi. О́zekti me? Másele óte ózekti... Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy