Bilim berýde neni eskerý kerek?

Táýelsiz elimizdiń bilim berý júıesin jetildirýdi, onyń sapalyq deńgeıin úılesimdi damytýdy Elbasymyz Nursultan Nazarbaev basty maqsat etip qoıyp otyr. Demek, Qazaqstandy álemniń básekege qabiletti 30 eliniń qataryna qosý úshin ulttyq-rýhanı qasıeti qalyptasqan, ózindik tárbıesi men bilimi, iskerligi men daǵdysy bar jas urpaq ósirýimiz kerek. Osy oraıda orta jáne jo­ǵa­ry bilim berý júıesinde bi­lim men tárbıe sapasyn kóterý ba­ǵytynda júrgizilgen reformalar osy maqsatty basshylyqqa ala otyryp, ǵylymı negizde júr­gizilýi qajet. Jalpy bilim beretin orta mektepterdegi bilim berý júıesin sapaly deńgeıge kóte­rý­de mek­tepishilik baqylaý men zert­teýdiń mańyzdylyǵy erek­she. Bul jaýapkershilikti, ádi­let­tilikti, biliktilikti qajet etedi. Muǵalimderdiń bilimin tekserý, baqylaý belgili bir ustazdyń saǵyn syndyryp, kek alý úshin emes, olardyń qabiletterin, iskerligin, sheberligin zertteý, úırený maq­sa­tynda júrgizilgeni jón bolar edi. Baqylaýdy ádildikpen, saýattylyqpen júrgizbese, basshylar men ustazdardyń arasynda daý-janjal týyndaýy múmkin. Sondyqtan, mektepishilik baqylaý belgili bir maqsatqa baılanys­ty júrgizilse ǵana tıimdiligin beredi. Basqasha aıtqanda, sany bar da, sapasy joq, tek sabaqqa qatysýdyń sanyn toltyrý úshin emes, belgili bir usynystar men tıimdi nusqaýlar berý úshin, ustazdardyń kásibı sheberligin, teorııalyq bilimin, jańalyqtaryn bilý baǵytynda júrgizilgeni paıdaly bolmaq. Múmkindiginshe, sabaqqa qatysýshynyń mamandyǵy sabaq ótkizip turǵan ustazdyń mamandyǵymen sáıkes bolýy qa­jet. Mektepishilik baqylaý kezinde ustazdyń teorııalyq bi­limi, sabaq berý kezinde tıimdi ádis-tásilderdi tańdap alý she­ber­ligi, oqýshylarmen qarym-qatynasy, logıkalyq oıynyń tereńdigi baıqalady. Sonymen birge, mektep dırektory bolyp taǵaıyndalatyn tulǵa (negizi saılanyp qoıylsa durys bolady) mektepti basqarýdyń bar­lyq baspaldaqtarynan ótken, keminde 8-10 jyl pedagogıkalyq ótildi meńgergen ári mektepte júrgiziletin negizgi pánderden jalpy túsinigi bar pedagog bolýy kerek. Elbasy N.Nazarbaevtyń «5 reforma jáne 100 naqty qadam» dep atalatyn Ult josparyna zer salyp, zerdeleı qarasaq, bilim berý júıesine de erekshe mán bergendigi baıqalady. Ásirese, sapaly bilim berýge, bilikti maman daıyndaýǵa jiti nazar aýdarylyp otyr. Máselen, 76-qadamda 12 jyldyq bilim berýdi kezeń-kezeńimen engizý, mekteptegi oqytý standarttaryn jańartý mindeti qamtylǵan. О́kinishke qaraı, 12 jyldyq bilim berý eksperımenti 2003 jyl­dan beri júrgizilip keledi. 2019 jyldan bastap orta mektep­terge 12 jyldyq bi­lim berýdi engizetin bol­saq, áli de asa mán be­retin tustarymyz bar. Negizinen keltirip otyrǵan dálel-dáıe­gimiz tómendegideı. Birinshiden, 12 jyldyqqa qatysty normatıvti qujattar daıyn emes. Ekinshiden, oqýlyqtar men oqý quraldary jetkiliksiz. Úshinshiden, elimizde 140-qa jýyq apatty jaǵdaıdaǵy já­ne úsh aýysymdaǵy mektepter bar. Tórtinshiden, HI, HII synyp­tar­ǵa bilim beretin bilikti magıstr­ler daıyndala qoıǵan joq. Endi, Elbasynyń naqty baq­y­laý­y­men osy kemshilikterdiń ornyn toltyrǵannan keıin ǵana 12 jyldyq bilim berýge kóshe alamyz. Sondaı-aq, oqýshylardy erte jastan bastap kúrdeli baǵ­darlamalarmen oqytyp, kúrdeli tapsyrmalar berý olardyń psı­hofızıologııalyq jetilýine já­ne aqyl-oı damýyna keri áser etetinin, sonymen birge, olardyń bilimge degen yntasyn shekteıtinin álemdik tájirıbe dáleldep otyr. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, 12 jyldyq mekteptiń bastaýysh synyptaryna bilim berý standarty men barlyq pánderdiń oqý baǵdarlamalary áli de bolsa muqııat talqylanyp, olardy jetildirý maqsatynda tııanaqty jumystar atqarylýy qajet. Sonymen qatar, 12 jyldyq mek­teptiń bilim berý standarttary men oqý baǵdarlamalaryna jáne oqý-ádistemelik quraldaryna jeke oqýshynyń ulttyq, rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn, patrıottyq jáne zııatkerlik qasıetterin, oılaý qabiletterin damytýǵa baǵyttalǵan materıaldardy molynan engizý kerek. Al endi 79-qadamda bilim berý júıesinde jastardy aǵylshyn tilinde oqytýǵa kezeń-kezeńimen kóshirý, daıarlanatyn kadrlardyń básekelestik qabiletin arttyrý mindetteri kózdelgen. Sebebi, elektrondy baılanystyń 70 paıy­zy, tehnıkalyq baılanystyń 80 paıyzy aǵylshyn tiline táýeldi. Degenmen, qos tildilik problemasyn zerttep júrgen kanadalyq ǵalymdardyń dáleldeýi boıynsha, birinshiden, oqýshyǵa óz ana tiliniń ýyzyna jaryǵannan keıin ǵana shet tilin oqytý kerek. Ekinshiden, ana tiline basymdyq bere otyryp, shet tilin úıretýimiz qajet. Akademık Asqarbek Qusaıy­nov bastaýysh synyptar­dy úsh tilde oqytý máselesi jóninde álemniń órkenıetti 20 eline zertteý júrgizip kórgen. Sonda osy elderdiń ishinde 2 til 1 synypta 4 elde, 2 synypta 5 elde, 3-6 synyptarda 13 elde ǵana oqytylady eken. Birde-bir elde úsh til oqytylmaıdy. Ǵalym Almaty qalasy men Almaty oblysynyń 8 qazaq mektebine áleýmettik zertteý de júrgizgen. Bastaýysh synyp oqýshylaryna 3 tildi oqytqanda, olardyń 3 tildi de meńgerý deńgeıi tómendegen. Balalar tilderdi shatastyryp, sóılegende ózderi de oǵan mán bermeı, úsh tildi qosyp sóıleý faktileri kezdesetini baıqalǵan. Mine, osyndaı sebepter 76, 79-qadamdardy iske asyrý úshin de bilim berý júıesin jetildire túsýimizdi talap etedi. Jalpy, bilim berý júıesine úsh tuǵyrly til saıasatyn engizýge baılanysty ózindik oı-pikirimizdi de bildirgendi jón sanaımyz. Birinshiden, qazaq eliniń jas urpaǵy balabaqshada, mektepaldy daıarlyq toptarynda, bastaýysh mektepte bilim men tárbıeni tek qana qazaq tilinde alýy qajet. Taıaý jáne alys shet memleketterdiń tilderin 5-6 synyptardan úırense de meńgerip kete alady. Sebebi, qazaq halqynyń jas órkeni daryndy, talantty, qabiletti ekendigi talas týǵyzbaıdy. Onyń ústine pedagogıkanyń tujy­rym­da­ma­synda balaǵa shet tilin 11-12 jastan bastap oqytý kózdelgen. Ekinshiden, 2019 jyldan bastap jalpy bilim beretin mektepterdiń joǵary synyptaryndaǵy fızıka, hımııa, bıologııa, ınformatıka pánderi aǵylshyn tilinde oqytylmaqshy. Osyǵan oraı, eń basty uǵymdar men túsinikterdi ǵana aǵylshyn tilinde berip, negizgi taqyryp mazmuny mekteptiń oqytylý tiline sáıkes (qazaq nemese orys tilderinde) túsindirilýi kerek. Úshinshiden, qazir joǵary oqý oryndarynda kóptildi toptar ashylyp, osy toptarda bilim alatyn stýdentterge negizgi pánderden dárister men tájirıbelik sabaqtar qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde túsindirilip júr. Bizdiń pikiri­miz­she, úsh tilde bir mezgilde oqy­tý stýdentterge kúrdeli lın­gvo-psıhologııalyq ahýal qa­­­lyptastyrady. Sondyqtan, ási­re­se, bolashaq pedagog maman­dar­ǵa jekelegen pánderdi oqytý ádis­temesi (mysaly, fızıka, hımııa, bıologııa, ınformatıka) elek­tıvti kýrs túrinde orys nemese aǵylshyn tilinde júrgizilse tıimdi bolar edi. Shyndyǵynda, elimizdiń bilim berý júıesine asa sergektikpen qarap, baıypty da baısaldy sheshimder qabyldap, aıryqsha mán bergenimiz abzal. Aıdar SABYROV, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti