Jánibek hannyń altyn táji

Elimizde Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵy atap ótildi. Qazaq memlekettiginiń altyn kópiri bolyp tabylatyn Jánibek pen Kereıdiń Altyn Ordadan keıingi tarıhy birshama zertteldi. Kórkem shyǵarmaǵa arqaý boldy. Qazaqtyń klassık jazýshysy Ilııas Esenberlınniń «Almas qylysh» romany boıynsha tamasha fılm túsirildi. Mine, osylaı tarıhı tanymǵa tamsanyp júrgende jaqynda Reseıdiń «Mádenıet» arnasynan jýrnalıst Georgıı Novıkovtyń «Jánibek hannyń táji» atty derekti fılmi kórsetildi. О́te qyzyq ári Altyn Orda dáýirine tikeleı qatysty bolǵandyqtan, bizdi de beıjaı qaldyrmaıdy. ...1834 jyly Saratov gýbernatory F.Pereverzevtiń úıinde jaıyl­ǵan dastarqan basynda eki adam kez­de­sedi. Onyń biri mıssıoner ári arheologııalyq qazbalar júrgizip júrgen nemis kolonııasynyń pas­tory Genrıh Avgýst Svık te, ekin­shi­si saýdasy júrip turǵan áldebir kópes bolatyn. Das­tarqandaǵy kóńildi áńgime, býynǵa túsken sharap kópesti masańdatqany sonsha, ol qyzdy-qyzdymen tarıhı jádigerlerin kórsetip maqtana bastaıdy. Ári G.Svıktiń oǵan unaǵany sonsha, qonaǵyna altyn jádigerdi syılap ta jiberedi. Pastor G.Svıktiń kókten izde­geni jerden tabyldy. Ákki kolleksıo­ner ári arheologııalyq jádigerlerdi jı­naý­shynyń kózine bul artefakt ottaı basyldy. Bul Altyn Orda dáýiriniń ǵajap jádigeri edi. Iаǵnı G.Svıktiń qolyna Jánibek hannyń altyn táji túsedi. G.Svık Reseıde 18 jyl turyp, iri eki qorǵandy qazady. Onyń esebin ǵy­ly­mı turǵyda sıpattap jazady. Altyn Orda dáýiriniń tarıhyn meılinshe je­tik biletin G.Svıktiń qolyna 1,5 myń­ǵa jýyq jádiger jınaqtalady. Al 1832 jyly sýyr ininen táj tabylǵan. Jáni­bek­tiń altyn táji sol edi. Ári ol pas­tor kolleksııasynyń eń qundysyna aı­nal­dy. Bul kezinde Saraı Batý, ıaǵnı Berke Saraı dep atalatyn Altyn Orda ha­ny qalasynyń orny eken. Gúlstan dep te atalǵan. Ibn Battýta tamsana jazǵan qa­la HIV ǵasyrdyń aıaǵynda azyp-toza­dy. Túrli derekter boıynsha bul qala­ny Ámir Temir, bir derekterde Mamaı tal­qan­daǵan degen málimetter bar. Al bul qala­da teńge soǵatyn Saraı ornalasqan eken. Keıin Reseıdegi nemis kolonııasy saıası ahýalǵa baılanysty dúnıe múlikterin tas­­tap, Germanııaǵa keri qaıtady. G.Svık te 1,5 myń altynordalyq jádigermen bir­ge Jánibektiń altyn tájin de alyp ke­tedi. 1840 jyly pastor G.Svık ony jáne bar­lyq kolleksııalaryn bar bolǵany 1000 tallerge satyp jiberedi. Bul Keln ýnı­versıteti professorynyń bir jylǵy aı­lyǵyna teń bolatyn. О́te qymbat qazynany pastor G.Svık nege arzanǵa sat­ty? Jumbaq. Fılmdegi málimetterge qaraǵanda, bul ózbek hannyń uly Jánibektiń táji emes, onyń anasy Taıdýlla hanshanyń sáý­kelesiniń altyn órnegi bolýy yqtı­mal. Jánibek hannyń tıyndarynyń syr­tyndaǵy gúl-órnekke para-par bol­ǵan­dyqtan Jánibektiń táji dep atalýy da múm­kin degen boljam da aıtylady. Biraq Eýro­pada jarııalanǵan derekkózderiniń bá­rin­de ol «Jánibek hannyń altyn táji» dep atalady. Patshalyq Reseı kezinde bul tájdiń izdeý­shileri az bolmaǵan syńaıly. Sara­tovtyq ólketanýshy A.Leopoldov «Jánibek hannyń táji» dep atalǵan artefakt jóninde 1837 jyly jazǵan, G. jáne N.Chernesovtar 1838 jyly áldebir altyn tájdiń tabylyp, qoldy bolǵanyn aıtqan. Ony sareptalyq bireýdiń satyp alyp ketkendigi týraly baıandaıdy. Sarepta dep otyrǵany baıaǵy Saraı Batý qalasy. Budan keıin V.Grıgorev degen bireý «Jánibek hannyń táji» Iena qala­syndaǵy uly gersogtyń shyǵys já­digerleri qoıylǵan kabınetinde tur­ǵanyn málimdegen. Ol Shyǵys jádi­ger­leri kabınetiniń qor saqtaýshysy doktor Iogann Shtıkel myrzanyń 1817 jyly shyqqan kitabyna engen. 1851 jyly Reseıdiń Imperatorlyq arheologııalyq qoǵamynyń májilisinde «Jánibek hannyń táji» týraly máli­met aıtylady. Ol týraly belgili ǵa­lym, nýmızmat, shyǵystanýshy ári ar­he­ologııalyq qoǵamnyń hatshysy P.Savelev Parıj ben Iena qalasynyń ka­bınetterinde qoıylyp júrgen qoldy bol­­ǵan qos jádiger týraly habarlama ja­saıdy. Ári Germanııadan jádigerdiń gal­vano-plastıkalyq sýreti, bolmasa keskinin suraý jóninde usynys aıtady. Germanııa jaǵy segiz aıdan soń jádi­ger­diń sýretin jiberedi. Qoǵam 1851 jy­ly 15 qazanda ol sýretterdi jarııalaý­dy tap­syrady. О́kinishke qaraı, ol sýret Im­pe­r­atorlyq orys geografııalyq qo­ǵamynyń habarshysyna shyqpaı qalady. Onyń sebebi de túsiniksiz edi. «Jánibek hannyń tájiniń» sýretin 1906 jyly A.A.Spısyn jarııa­laıdy. Altyn Orda dáýiriniń bilgiri ǵalym G.Fedorov-Davydov 1968 jyly ǵylymı-kópshilik jýrnaldyń birinde «Jánibek han­nyń táji» týraly aqparat ornalas­ty­rady. Reseı Ǵylym akademııasy Arheo­lo­gııa ınstıtýtynyń ǵalymy N.Savelev bul jádigerlerdiń sýretin «Rossııskaıa arheo­logııa» jýrnalynyń 2013 jylǵy 2-sanynda jarııalaıdy. Sondaı-aq, bul jádiger týraly 1837 jyly Iena ýnı­versıtetiniń professory Karl Gıýbe­l sıpattama bergen. Mine, «Jáni­bek hannyń altyn táji» dep atala­tyn jádi­ger­diń sýretterin endi sizder de kó­rip otyrsyzdar, qurmetti oqyrman. Fılmdegi derekke qaraǵanda, Ger­ma­nııa­nyń Saksonııa ólkesi eki ret so­ǵys osh­aǵynda qalǵan. Al Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵys jyldarynda ol Ke­ńes Odaǵy áskerleriniń ıeliginde bol­ǵan. Múmkin, Máskeýge qaıtarylǵan ar­heo­logııalyq jádigerlerdiń arasynda «Já­ni­bek hannyń altyn táji» de bar shyǵar. Volgogradtaǵy О́lketaný mýzeıi men «Eski Sareptadaǵy» (Berke Saraı) mýzeıinde qazaq tarıhyna qajetti talaı jádigerler men artefaktar bar syńaıly. Bizdiń tarıhymyz úshin usaq-túıek joq. Qazaq handarynyń altyn taqtary da, altyn tájderi de bolǵany bizdiń folklorlyq jyrlarymyzda saq­tal­ǵan. Jyraýlarymyz handar týra­ly aıt­qanda, olardyń altyn taqta oty­ryp, altyn táj kıgenin jyrǵa qos­qan. Mysaly, Marǵasqa jyraý. Bul jóninde belgili tarıhshy, UǴA korres­pon­dent-múshesi M.Ábýseıitova hanym, tarıh ǵy­­lymdarynyń kandıdaty Nurlan Atyǵaev birneshe maqala jarııalaǵanyn bi­le­miz. Mine, sonyń aıǵaǵyndaı «Jánibek hannyń altyn tájiniń» sýre­tin júrek eleginen ótkizelik. Bizdiń uly ta­rı­hymyz bar, uly babalarymyz bar. О́ıt­keni, Altyn Orda dáýiri bizdiń ortaq ta­rıhymyzdyń jádiger-tumasy... Ýálıhan QALIJANOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi