Alash araly dep nege atamasqa?

Qazaq saharasynda osydan týra júz jyldaı ýaqyt buryn Alash qozǵalysy bastalǵan bolatyn. Naq­tylap aıtqanda, 1917 jyl­dyń aqpan aıynda Reseı ımperııasynyń sha­ńyraǵy shaıqalyp ortasyna tússe, arada eki aı ótpeı jatyp Semeıdegi burynǵy gýbernator úıinde Qazaq avtonomııasyn qurý máselesi talqylanǵan edi. Al Alash qozǵalysynyń bastaýynda el qor­ǵa­ny bola bilgen Álıhan­ Bókeıhannyń tur­ǵanyn bárimiz bilsek kerek. Endi myna bir qyzyqty derekke kóńil aýdaraıyq. Buǵan deıin Zarechnaıa Slobodka dep atalyp kelgen Semeı qalasynyń sol jaǵalaýynyń ataýy Alash dep ózgertiledi. Jáne sol ataý kezinde az-kemi joq on jylǵa deıin saqtalǵan. Budan keıingi jer­de qalanyń sol jaǵalaý jaǵy beınebir eshqashan esker­meıtindeı Jańasemeı dep ózger­tilgen. El táýelsizdigine qol jet­ki­­zil­gen shaq­ta jergilikti zııaly qaýym tarapynan ony qaıtadan Alash dep ataý týraly usynys qaıta-qaıta aıtyl­ǵanymen, ońdy usynys oryndalmaı aıaqsyz qalǵan. Al osyndaıda eshten kesh jaqsy desek, nesi aıyp?! Muny bir deńiz. Táýelsizdikke qol jetkiz­gen­­n­en bergi jerde Semeıde Álı­han Bókeıhannyń atyna kóshe be­rilip, eskertkishi ashylǵan, «Alash-Semeı» ǵylymı-zertteý orta­ly­ǵy qurylǵan. Ekinshiden dep aıt­­saq, Semeıde qazanynyń emes, qazaǵynyń qamyn jegen Alash qaıratkerlerine ortaq eskertkish ansamblin ornatý máselesi de osy kezde kóterilgen bolatyn. Sol tusta Semeıge at basyn tire­gen shet­elden kelgen qan­da­­symyz, alash­shyl azamat Hasen Oraltaı osy habardy estip erekshe qýanǵan edi. Qolǵa alynǵan sol ıgi sharýa nelikten aıaqsyz qalǵany belgisiz. Endi, mine Semeı ja­ǵynan taǵy bir jaqsy habardy estip otyrmyz. Iаǵnı, qarapaıym bir traktorshy azamat Álıhan eskertkishin turǵyzý jóninde bastama kóterip otyrǵan kórinedi. Biraq qarajat tapshylyǵynan sol ıgi bastamasy toqtańqyrap turǵan sekildi. Soǵan kóp bolyp kómektessek qaıtedi?! Al biz bolsaq, óz tarapymyzdan el basylymy «Egemende» Semeıdegi erke Ertis aıryǵyndaǵy araldy budan bylaıǵy jerde Alash araly dep ataý jóninde bas­tama kótergenbiz. Arǵy tarıhqa úńilsek, bul aral Abaı zamanynda Túıemoınaq dep atalǵan. Ertede túıeniń moıyn terisinen jasap, altyn, kúmisti salyp saqtaıtyn alyp ámııandy túıemoınaq degen kórinedi. Sol qasıetti ataýyńyz patsha zamanynynda Pol­kovnık araly atanyp shyǵa kelgen. Tegi mun­da pat­­shanyń bir oqa ja­ǵal­y joǵary shendi sheneýnigi demalsa kerek. Sol shaqta namysqa basyp, ózimiz shırek ǵasyr óńir tilshisi bolyp qyzmet etken «Egemende» «Bul qaı polkovnık?» dep syn maqala da jazǵanbyz. Keńes zamanynda bul jer uzaq jyldar boıy Stalınniń senimdi serik­te­riniń biri Kırovtyń esimin ıelengen. Qalany bir belsendi basqaryp turǵanda bul aral ataýy qaıtadan «Polkovnık» atyn jamylǵan. Keıde barmaq tistep, ıdeologııaǵa mán bermeı jatamyz deımiz. Al osydan artyq qandaı ıdeologııa kerek? Arǵy zamanda Abaı men Shákárimniń, odan bergide alash arystary Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp, Muhtardyń izi, ánshi Ámire men aqyn Isanyń, qymyzshy Maıranyń úni qalǵan, Qa­jy­muqan­nyń kúshine el ta­ńyrqaǵan aral emes pe ol?! Iаǵnı Alash araly men Polkovnık aralynda júrip-turý ekeýi eki basqa másele ǵoı. «Uranymyz – Alash, keregemiz aǵash» deıtinimiz de sondyqtan. Sonsoń elimizdiń rýhanı or­ta­­lyǵy atanǵan qart Semeıde Alash qozǵalysy men onyń qaı­rat­ker­le­rine qatysty tarıhı oryndar kóp­tep sanalady. О́kin­ishke qaraı, sony kónekóz qarttar bolmasa, keıingi jas tolqyn bile bermeıdi. Endeshe, bıylǵy merekeli jyly sol tarıhı oryndarǵa da nege belgi ornatpasqa. Erteń kesh bolmasyna kim kepil? Al basqasha sheshilip jatsa, ıá, Alashty jaq­taǵanymyz eldigimizdi saqtaǵanymyz bolyp shyqpaı ma. Tek sondaı jarqyn ister Semeıde ǵana emes, búkil el kóleminde jalǵassa, qanekı?! Dáýlet SEISENULY, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi ALMATY