Ulttardy uıystyrǵan úsh ıgi is

Elordadaǵy Ulttyq akademııalyq ki­taphanada ha­lyq­aralyq Túrki aka­demııasynyń uıytqy bolýymen úsh birdeı aıtýly shara ótti. Túrki-tildes halyqtardyń atajurty sanalatyn Qazaqstan elor­dasyndaǵy jıynǵa qazaq zııalylarymen qatar, batys pen shyǵystan, tústik pen teriskeıdegi túbi bir týys halyqtardyń zııa­ly qaýym ókilderi qatysty. Shara barysynda eń aldymen «Joıylý qaýpindegi túrki tilderi» atty kóptomdyq eńbektiń tusaýy kesildi. Odan keıin akademııanyń Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıa­synyń mańyzdylyǵyn tereń­nen uǵyndyrý maqsatynda jú­zege asyrylǵan «Táńirtaýdan О́túkenge deıin: Uly Dala kósh­pen­dileriniń tarıhı-mádenı qazy­nalary» atty II halyqaralyq ekspe­dısııasynyń ǵylymı jańa­lyq­tary men nátıjeleri jarııalanyp, Aral teńiziniń problemasyna arnap túsirilgen derekti fılm jurtshylyq nazaryna usynyldy.

Túrkige ortaq tórt tomdyq

IýNESKO-nyń sheshimimen «Halyqaralyq ana tili kúni» dep ja­rııalanǵan 12 aqpan qarsańynda halyqaralyq Túrki akademııa­synyń uıytqy bolýymen basylyp shyqqan bul súbeli eńbek Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń qoldaýymen jaryq kórgen. Túrkııalyq professor Sýer Ekerdiń ǵylymı jetekshiligimen iske asqan jobaǵa álemniń 26 elinen 130 ǵalymnyń 132 zertteýi toptastyrylǵan. Al ma­qalalar aǵylshyn, túrik, orys, qazaq, ózbek jáne basqa da tilderde jazylǵan. Túrli-tústi fotosýrettermen kórkem bezendirilgen kóptomdyqty oqyrman qaýymǵa tanystyrǵan akademııa basshysy týys halyqtardyń tamyryna qan júgirtetin mundaı týyndyny basyp shyǵarý bastamasy IýNESKO-nyń arnaıy baǵdarlamasy aıasynda oryndalyp otyrǵandyǵyn atap ótti. Sonymen qatar, baýyrlas halyqtardyń ózara baılanysyn nyǵaıtýda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Túrki áleminiń aqsaqaly retinde tanylǵanyn tilge tıek etti. «Elbasymyz Táýelsizdigimizdi tuǵyrly etip, halqymyzdyń máńgilik murattarǵa qol jetkizý jolynda uly maqsattarǵa jete­leıtin «Máńgilik El» ıdeıasyn jarııa etkeni málim. Onyń túp-tórkini túbi bir týys, túrki halyqtaryn bir-birine jaqyndastyrýdy meńzeıdi. Sonymen qatar, Túrki áleminiń aqsaqalyna aınalǵan Elbasymyzǵa búkil túrki jurty tilder men mádenıetterdi saqtaý turǵysynan mol úmit artatyny sózsiz. Endeshe, bizderdiń tarıh qoınaýynyń tereńinde jatqan ótkenimizdi tanyp, bilýde búgingideı sharanyń mańyzy zor», – dedi D.Qydyráli. Sondaı-aq, shara aıasynda sóz alǵan Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sıtetiniń ókiletti keńes tóraǵasy, professor Musa Iyldyz ben Bashkent ýnıversıtetiniń professory, joba jetekshisi Sýer Eker kitaptyń jazylý tarıhyn áńgimelep, taǵdyrly tilderdi zertteý men qorǵaý jaıly paıymdy pikirlerimen bólisti. Áńgime barysynda jınaqqa zertteýleri engen mamandardyń álemniń túrli elderi men ýnıversıtetterinde, ǵylymı uıymdarynda jumys isteıtini belgili boldy. Al olardy taýyp, tanyp, ujymdyq eńbekke jumyldyrýda baılanys tetigi retinde áleýmettik jelilerdiń ózin qajetke jarata bilgen. «Biz osy kitapqa materıaldar ázirleý barysyndaǵy sońǵy bes jyl ishinde álemge tarydaı shashylǵan túrkitildes halyqtardyń ókilderinen bas-aıaǵy 10 myńnan astam derek jınaldy», – dedi S.Eker. Sondaı-aq, alqaly jıynda týys halyqtardyń atynan tilek­testigin bildirip, sóz sóılegender qata­rynda memleket qaıratkeri Myr­zataı Joldasbekov pen Asta­nada Túrki keńesi aqsaqaldar keńe­siniń múshesi Ádil Ahmetov buryn­ǵy túrik dáýiriniń asqaq órke­nıet bolmysyn tanytatyn zert­teýlerdiń búgingi bútin Túrki álemi úshin zor mańyzǵa ıe ekenin aıtty.

Túpki tarıh arqyly túrkilik túsinisý

Jıynnyń ekinshi bóliginde ótken jyldyń tamyz aıynda halyqaralyq ekspedısııanyń júrip ótken joly men sapardyń qorytyndysy jurtshylyq nazaryna usynyldy. Aldymen «Táńirtaýdan О́túkenge deıin: Uly Dala kóshpendileriniń tarı­hı-mádenı qazynalary» atty II halyqaralyq ekspedı­sııasynyń múshesi, Mońǵolııadaǵy «Shıveet ýlaan» qorymyndaǵy arheo­lo­gııalyq qazba jumys­taryna jetekshilik etken Nápil Bazyl­han arnaıy baıandama jasady. «Atalǵan keshende arheo­lo­gııa­lyq zertteý, jalpy qury­lymdyq bitimin anyqtaý maqsatyn­da birlesken ekspedısııa 2 aı boıy qazba jumystaryn júrgiz­di. Basty maqsatymyz qorym­nyń qurylymyn anyqtaý edi. О́ıt­keni, bul – kóne túrki dáýiriniń bitim-bolmysy jaǵynan qaıtalanbas erekshe kesheni. Qos ózenniń qo­sylǵan tusyndaǵy sharbaqty, dýaldy taýdyń qaq ortasyndaǵy bıikte ornalasqan «Shıveeet ýlaan» ǵuryptyq keshenindegi tuǵyr tasta 60-tan astam tańba men 30-ǵa jýyq tas músin bar. Jalpy aýmaǵy 120h45 metrdi quraıtyn qurylys kesheni taspen qalanǵan, tórtburyshty sozylyńqy pishindi 11 kishigirim munaraly qamal qabyrǵalardan turady. Odan bólek, bas qurylystyń 8 qyrly bóliginiń tórtburysh tekshe irgetasty bolǵanyn anyqtadyq. Arheologııalyq zertteý barysynda 9 adam beıneli, 4 jyrtqysh ań beıneli, 1 qozyly qoı beıneli, 3 qoshqar beıneli tas músinder de tabyldy. Munyń bári de túrki halyqtarynyń túbi bir týystyǵyn áıgilep, tarıhymyzdy tanı túsýde erekshe mańyzǵa ıe qundylyqtar ekeni sózsiz», – dedi N.Bazylhan. Osy tusta, tuǵyrtastyń tarı­hyna toqtalǵan Akademııa bas­shysy túrki taıpalarynyń tańba­lary qashalǵan Máńgi tas – Elba­sy Nursultan Nazarbaevtyń «Máń­gilik El» ıdeıasynyń aıqyn kórinisi jáne babalar muratynyń Uly Dalada Qazaqstan Táýelsizdigimen birge qaıta jańǵyrǵanyn kór­se­tetinin tilge tıek etti. Esterińizge sala keteıik, bul ǵuryptyq keshen kúni búginge deıin fın, orys, mońǵol zertteýshileriniń tarapynan zerttelgen. Desek te, alǵash arheo­logııalyq qazba jumystaryn júr­gizýge akademııa uıytqy bol­ǵan ekspedısııalyq top eken­digi aıryqsha atap ótýge turarlyq.

Aral taǵdyryna arasha

Túrkitildes memleketterdiń ortaq uıymdary endigi jerde túp-tamyrymyzdy tereńnen tanytatyn tarıhı qundylyqtardy qunttap, jádigerlerdi zerttep, zerdeleýden bólek, adamzatqa ortaq problemalardy da ashyq alańdarda talqylaýǵa muryn­dyq bolmaq. Ásirese, Túrki akademııasynyń «Aral teńizi: ótkeni, búgini jáne keleshegi» degen ataýmen arnaıy derekti fılm túsirip, túıindi tarqatý maqsatymen taqyrypty talqy­laýǵa usynýy halyqaralyq uıymdardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, qoldaýyna ıe boldy. Fılmde apat aımaǵyn baqylaýǵa alyp, Araldy qutqarýǵa baǵyttalǵan naqty qadamdar men olardyń nátıjeleri jóninde, onyń ishinde Soltústik Araldy (Kishi Aral) qaıta qalpyna keltirýdiń qazaqstandyq modeli baıandalady. Memleket jáne qoǵam qaırat­kerleri men shet elderden kelgen kórnekti ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi fılmdi tamashalaǵannan keıingi talqy­laýda sóz alǵan Túrki keńesi bas hatshysynyń orynbasary Abzal Saparbekuly sý máselesine qatysty túıinderdi tarqatýǵa Túrki keńesi de atsalysa bastaıtyndyǵyn málim etti. «Sebebi, sý – strategııalyq ma­ńyzǵa ıe, ekonomıkalyq, áleý­mettik qundylyǵy sheksiz tir­shilik kózi bolǵandyqtan, Túrki keńesi de Aral máselesine atsalysatyn bolady. Sonymen qatar, túrkitildes memleketter arasyndaǵy shekaralyq ózen, kólderdiń tıimdi paıdalanylýyna da múmkindiginshe jaǵdaı jasaýǵa múddelimiz», – dedi ol. Sonymen qatar, tyń týyndyny tanystyrý rásiminde Qyrǵyz Respýblıkasynyń burynǵy Memlekettik hatshysy, Halyqaralyq Manas qyrǵyz-túrik ýnıversıtetiniń professory Osmonakýn Ibraımov órkenıetti qoǵamdy alańdatqan apatqa qatysty óz oılarymen bólisip, arnaıy baıandama jasady. Saltanatty shara sońynda Akademııa basshysy Ulttyq akademııalyq kitap­hananyń dırektory Ú. Muńalbaevaǵa tusaýy kesilgen tórt tomdyq týyndyny tartý etip, osy eńbektiń jaryq kórýine jetekshilik etken M. Iyldyz ben S. Ekerdi, ǵalym N. Bazylhan men TIKA-nyń Astanadaǵy ókili A.Chaǵlardy «Túrki dúnıesiniń yqpaldastyǵy men damýyna jáne túrkitanýlyq zertteýlerge qoldaý kórsetkeni úshin» degen Qurmet gramotasymen marapattady. Nurlybek DOSYBAI, «Egemen Qazaqstan» Sýretti túsirgen Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»