Úkimet «Egemen Qazaqstannyń» aptalyq qosymshasy

Jańa zaman beınesi

Ol aqparattyq-kommýnıkasııalyq damý arqyly qalyptasady

Jalpy, qaı zamanda bolsa da jeke adam men qoǵam ómirinde aqparattyń róli ólsheýsiz. Eger adamzat qoǵamynyń qalyptasý tarıhyna nazar aýdaratyn bol­saq, aqparat pen onyń quralda­rynyń damý deńgeıi bir esepten alǵanda órkenıettiń qalyp­tasýy men damý deńgeıin de bildiretindigine kóz jetkizemiz. Máselen, adamzat ózine alǵash til bitip, bir birimen túsinisý, oıyn jetkizý múmkindigine ıe bolǵan sátten bastap, alǵashqy aqparattardy taratý áreketiniń paıda bolǵan­dyǵy, munyń ózi qoǵamdyq negizdegi sanaly tir­shi­liktiń beleń alyp, adamzat­tyń jan-janýarlar ortasynan bólinip shyǵýyna ólsheýsiz yqpal etkendigi anyq. Munan keıin jazý men qaǵaz­dyń paıda bolýy adamzatty da­mýdyń kelesi satysyna shy­ǵardy. Qaǵaz aqparatty jınaq­taý, saq­taý jáne taratýdyń ba­sty qu­ra­lyna aınaldy. Bilim men ǵy­lym­dy qalyptas­ty­ryp, damytýda, adam­zat qo­ǵamynyń tarıhy men jetistikterin júıelep, ony urpaq­tan urpaqqa jetkizýde munyń áseri úl­ken boldy. Al bizdiń ata-baba­la­ry­myz óz ta­rıhyn tastarǵa qa­shalǵan syna jazýlar arqyly búgingi urpaq­qa jetkizgeni belgili. Munan keıin poshta, telegraf júıesiniń damýy, gazet-jýrnaldar men teledıdardyń paıda bolýy aqparatty tara­tý­dyń jedeldigin art­tyrdy, qoǵam damýy­na jańa serpin berdi. Al endigi aqparat­tar­dyń elektrondy ta­­­sy­maldaǵyshtarǵa túsiri­lýin já­­ne taratylýyn adamzat damýy­nyń ja­ńa kezeńi dep ataýǵa ábden bolady. Osylaısha birte-birte álemniń aldyńǵy qa­tarly elderinde aqparattyq qo­ǵam qa­lyptasý ústinde. Qaǵaz­ǵa qara­ǵan­da elektrondy tasy­mal­da­ǵysh­tyń bir ereksheligi, ony ınternet arqyly álemniń kez kelgen núktesine sol sátinde jet­kizýge bolatyndyǵymen qa­tar, endi aq­pa­ratty taratý múm­kindi­gine qolynda quraly bar memleket, medıatoptar, buqara­lyq aq­parat quraldarynyń re­dak­sııa­larymen qatar árbir jeke adam ıe. Bul jaǵdaı keleshekte álem­niń saıası keńistigine, eko­no­mı­ka­lyq keńis­tigine, adam­dar­dyń qarym-qaty­nas máde­nıe­tine óz yqpalyn tıgizetin bolady. Son­dyq­tan da qa­zir­gi ýaqytta ár­bir el men qo­ǵam úshin aqpa­rat­tyq qaýipsizdik má­se­lesi erekshe mańyzdy bolyp otyr. Qalaı alyp qaraǵanda da, aqparattyq-kommýnıkasııalyq júıeler men tehnologııalardyń damýynyń paıdaly jaqtary óte mol. Bul – adamzat qoǵamy­nyń búgingi shyqqan bıigi. Al onyń nátıjesi búkil halyqqa ortaq jetistik bolyp tabylady. Onyń ústine qoǵam damýynyń dıalek­tı­ka­lyq zańdylyqtary­nan oqyp-bilgenimizdeı, órke­nıetti damý men tehnıkalyq progress eshýa­qytta keri sheginbeıdi. Sondyq­tan bolashaqta aq­parattyq tehno­logııalardyń bú­gingi jetken jetistikterin boıy­na neǵurlym tezirek sińirgen elderdiń utatyn­dyǵy barǵan saıyn aıqyndala túsýde. Mine, osy úderis negizinde aqparattyq tehnologııalar men olardyń qu­ral-jabdyqtaryn meń­gerý, ıg­e­rý jáne olarmen qarý­laný búgingi qoǵamdyq básekeles­tiktiń basty sharttarynyń birine aınalyp, barǵan saıyn ómirdi ózgertýshi mánge ıe bola túsýde. Buǵan kóz jetkizý úshin myna bir máselege nazar aýdaryp kó­reıik. Adamdar nege úlken qala­larǵa, iri ortalyqtarǵa qaraı umtylady? Bul suraqtyń birneshe jaýaby bar. Sonyń eń bas­tylary qatarynda osyǵan deıingi zamanda oryn alyp otyrǵan aq­parattyq jutańdyq pen kólik­tik jáne turmysqa qajetti ın­fra­qu­rylymdardyń jetimsizdigin ataý­ǵa bolady. Endi tehnıka­lyq pro­­gress­tiń qarqyn alyp, aqpa­rat­tyq tehnologııalardyń ser­pindi damýy­nyń nátıjesinde aldymyz­daǵy zamanda basqasha jaǵdaılar oryn alatyndyǵy baıqalyp otyr. Mu­nyń alǵashqy belgisin qala­lyq ortalyqtardyń emes, aglome­rasııa­lardyń damýynan baıqaýǵa bola­dy. Kez kelgen qalanyń or­talyq kóshelerinde kólik keptelisteri jıi oryn alyp jatady. Kólikten tara­ǵan ýly gazdar da qala orta­lyǵyndaǵy ekologııa­lyq jaǵ­daı­ǵa óz áserin tıgizedi. Onyń ús­ti­ne, ortalyq kósheler qashanda shý­ly keledi. Úıler men páterler de tyǵyz ornalasqan. Qazirgi adam­dar osydan qashyp, qalanyń shetkeri óńirlerinde jeke kottedjderde ómir súrýdi daǵdyǵa aınaldyra bastady. Qala mańaıynyń qarqyndy da­mýyna qazirgi qurylys ındýs­trı­ıa­synyń yqpalymen qatar aqpa­rattyq tehnologııalardyń da óz áseri bar. Qalalarda ınternet jelisi jaqsy damyǵan. Internet jelisi qazirgi kúni baılanystyń bas­ty quraldarynyń birine aı­nalyp otyr. Ár adam óz úıinen shyq­paı-aq týǵan-týys, dos-ja­ran­darymen kúndelikti túrde bet­pe-bet tildesip otyrý múmkin­digine ıe. Mine, osy jaǵdaı birte-birte adamnyń óz turmysynda qaı jerde turý jaǵdaıyna da yqpal ete bastady. Buryn qashyqtyq máse­lesi úlken ról atqaratyn. Qala­dan 20-30 shaqyrym qashyqtyqta tura­tyn adamdardyń qalaǵa kelý múmkindigi shekteýli bolatyn. Qa­zirgi kóliktik ınfraqurylym­dar­dyń damýy, aqparattyq-kom­mý­nı­kasııalyq tehnologııalar­dyń je­tilýi endi adamdarǵa qaladan tys jerlerdegi qalashyqtar men kentterde nemese kórkem tabıǵat aıasyndaǵy yń-shyńsyz shaǵyn da jaıly qalalarda ómir súrý múm­kindigin usyna bastady. Sóıtip aldaǵy ómirde adamdar úshin iri megapolısterge qaraı umtylý murat bolmaıtyn bolady. Sony­men qazirgi aqparattyq tehnologııalar jetilgen saıyn zaman óz­gerip, vırtýaldy ómirdiń máni men sáni basym túse bermek. 1980 jyldarǵa deıin aq­pa­rat­tyq tehnologııalar negizinen al­ǵan­da elektrondy eseptegish má­shı­neler túrinde damyp kel­gen edi. Bul quraldar óte qym­bat bol­ǵandyqtan onyń múm­kindikte­rin iri korporasııalar men qarjy uıymdary ǵana paıdalana aldy. 1960-1980 jyldardyń ara­lyǵynda osy salada búkil álem boıynsha 12 mıllıonnan astam jumys oryn­dary qurylǵan. Al qazirgi ýaqytta naq osy salada isteıtin adamdar sany jyldan-jyl­ǵa basym túsip keledi. Máse­len, AQSh-ta halyq­tyń 60 paıyz­dan astamy, Eýropada úshten eki bóligi aqparattyq salada jumys istese, keıbir derekter boıynsha TMD-da bul kórsetkish 40 paıyzǵa jýyqtap qalǵan. Zamanaýı aqparattyq tehno­lo­gııalardyń shapshań qarqynmen damýy eńbektiń jańa túrlerin uıymdastyrýǵa múmkindik berýde. Osynyń yqpalymen turmys­ta, bilim berýde, medısına sala­synda jańalyqtar keńinen paıda bolyp, adamnyń áleýmettik jaǵ­daılaryna jaǵymdy áser etýde. Osy rette ázirge ómirdiń bar­lyq salalary birdeı aqparattyq tehnologııalar yqpalyna jetkilikti dárejede túsip otyr dep aıtýǵa kelmeıdi. Aqparattyq tehnologııalar jańa qarjy jáne saq­tandyrý qyzmetteriniń da­mýy­na úlken yq­pal etse, saýda, baı­lanys jáne kólik salalaryn­da onyń yqpaly negizinen eńbek ónimdiliginiń ar­týy­­nan kórinis tabýda. Al birqatar áleý­mettik jáne derbes qyzmet­terge onyń yqpaly men aýqymdy­lyǵy jet­ki­lik­sizdeý bolyp otyr. Osynyń aldyn­daǵy maqala­myz­da aq­pa­rattyq tehno­lo­gııa­lar­dyń damýy Qazaqstanda da qar­qyndy júrip jatqandyǵyn, mu­nyń ózi «Elek­trondy úkimettiń» qalyptasýyna úlken yqpal etkendigin aıtqan bola­tynbyz. Máselen, 2009 jyly aqparat­tyq tehnologııalar qa­ty­satyn baıla­nys qyz­metin kórse­tý­ler­den túsken kiris 430 mıllıard teńgeni qurap, onyń al­dyndaǵy jylmen salys­tyr­ǵanda 7,5 paıyzǵa ósti. Internet qyzme­tine qol­je­timdilik 2008 jyl­­men sa­lystyrǵanda 22 paı­yz­ǵa ulǵaısa, uıaly baı­lanys qyzmeti 9 paıyzǵa damydy. 2008 jyly elimizde ınternet je­lisin paıdalaný­shy­lar­­dyń sa­ny 3,15 mıl­lı­on­ǵa jetse, ár 100 adamǵa 11,2 kompıýterden aınal­dy. 2009 jyly jeli ar­qy­ly baılanysatyn telefon núk­te­le­ri­niń sany 3,7 mln. danany qurap, elimizdegi ár 100 turǵynǵa 24,2-den aı­nal­ǵanda, uıaly baı­lanys abonentteriniń sany 15,0 mıllıonǵa jetip, ár 100 adamǵa 95 telefonnan keldi. Salany qarqyndy damytýdyń strategııasy boıynsha, kóptegen jumystar júzege asyrylýda. Má­selen, ınfo-kommýnıkasııa ma­man­­dyqtary boıynsha úsh kásip­tik-tehnıkalyq oqý orny qury­lyp, salaǵa qajetti kadrlar daıyn­daý isi qolǵa alyndy. Sonymen qatar, joǵary oqý oryndaryn­daǵy ınfo-kommýnıkasııa maman­dyqtary boıyn­sha memlekettik granttar sany 2 esege ósirildi. Almaty qalasynda «Alataý» aqparattyq tehnologııalar parki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy ba­zasynda memlekettik sektordyń iri ónim berýshisi bolyp tabyla­tyn halyqaralyq kompanııa­lar­dyń jab­­dyqtaryn jınaý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý jóninde kásip­oryndar qurý isi qolǵa alyndy. Mine, osy rette Qazaqstanda jedel damýshy aqparattyq-teh­no­logııalyq sala jetistikteriniń negizinde qalyptasý ústindegi «El­ek­­trondy úkimettiń» jumy­sy­nan úl­ken úmit kútemiz. Ol aza­mat­ta­ry­myzǵa qujattandyrý, túrli isterdi júrgizý, bıznes-opera­sııa­lardy iske asyrý máselelerinde úlken je­ńildik berip, ýaqytta­ryn únem­de­ýine kómektesip, bıý­ro­krat­tyq shyr­ǵalańdardan qu­tylyp, artyq júristerden arylýyna yq­pal ete­tin bolady. О́ıtkeni, adamdar endigi kezekte kez kelgen anyq­­tama úshin qalalarǵa shap­qy­la­­maı­dy. Tipti aýyldyń ózinde oty­­ryp-aq qa­lada ótip jatqan ten­derlerge qatysyp, tapsy­rys­tar alý múm­kindigine ıe bolady. Qy­sqa­syn aıtqanda, sizdiń aldy­ńyz­daǵy kompıýter nemese ala­qan­­daı plan­shet sizdi ınternet je­lisi ar­qyly álemniń kez kelgen túk-­ pirimen baılanystyryp qana qoı­­maı, sonymen qatar kópte­gen isterdi júrgizýińizge, ózińiz­ge qajetti qujattardy alý­yńyz­ǵa jáne jóneltýińizge múmkindik beredi. Tipti, aldaǵy ýaqytta adam­dar osy ınternet arqyly bir-birimen tanysyp qana qoı­maı, nekege de otyra alady. Máselen, Baılanys jáne aqparat mınıstri Asqar Juma­ǵalıev otbasyn qu­rýdy josparlap júrgen bolashaq jas ju­baılar nekeni tirkeý tý­raly ótinimdi ınternet arqyly, «www.egov.kz» saıtynyń kóme­gimen bere alatyndyǵyn málim etti. «Biz olardyń úılený toı­laryna biregeı syılyq ázirlep qoıdyq. Alǵashqy 50 jup otandyq estrada jáne televızııa juldyzdarynyń ataýly quttyq­taýyna ıe bolady» dedi. Osy mınıstrliktiń uıym­das­ty­rýymen jańa elektrondy qyz­met kórsetýler ázirlenip, olar­dyń sany ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Onyń ishinde áleý­mettik qorǵaý, densaýlyq saqtaý sektorlaryndaǵy, kólik jáne kom­mýnıkasııa, aýyl sha­rýa­­shy­lyǵy salasyndaǵy qyzmet kór­se­týler­diń jańa júıesi ázirle­nip, elek­trondy lısenzııalaý, elek­trondy notarıat jáne elektron­dy satyp alýlardyń aqparattyq júıeleri jumys isteýge kiristi. «Elektrondy úkimet» aıasyn­da­ǵy qazaqstandyq kontentke halyqtyń suranysyn qamtama­syz etý maqsatynda ınternet je­lisiniń qazaqstandyq segmentin damytýdyń birqatar sharalary ázirlenip, júzege asyrylýda. So­nyń ishinde bıznes úshin elek­trondy kommersııalyq alań qu­ryl­dy. Ulttyq ınternet re­sýrs­tardy, onyń ishinde, jańa­lyq, mýltımedııalyq, áleýmet­tik jeliler qurylyp, olardyń qyzmeti halyqqa usynyldy. Qazaqstanda osy ýaqytqa deıin elektrondy úkimet qurýdyń kezeńdik eki baǵdarlamasy ázir­lenip, júzege asyrylǵan bola­tyn. Olar – Qazaqstan Respýb­lıkasynda elektrondy úkim­etti qalyptastyrýdyń 2005-2007 já­ne 2008-2010 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarla­ma­lary. Mine, osylardyń negizinde memlekettik organdar men azamattar­dyń ózara qarym-qaty­nasyn qa­lyptastyratyn ınter­ak­tıvti qyz­­met usyný júzege asty. Qar­jylyq jáne zań opera­sııalaryn úkimettik portaldar arqyly júzege asyrýdyń tranzaksııalyq qyzmet kórsetý isi qolǵa alyndy. Elektrondy úkimettiń bazalyq ınfraqurylymyn odan ári jetildirý, adamdar úshin qoljetim­diligin keńeıtý, memlekettik bas­qarýdy jáne áleýmettik mańyzy bar memlekettik qyzmetterdi usy­­nýdyń sapasy men tıimdiligin art­tyrý maqsattary alǵa qoı­yldy. Sonymen qatar, tranz­ak­sııalyq júıe boıynsha «Elek­tron­dy memlekettik satyp alý­lar­dyń» aqpa­rattyq júıesi ju­mys isteı bas­tady. Bul kásipker­ler­diń jumy­syn jeńildete túsý­ge múmkindik berdi. Elbasynyń elimizdiń ındýs­trııalan­dyrý strategııasyn júzege asyrý jóninde Úkimetke bergen tapsyrmasyna sáıkes jáne elimiz­diń aqparattyq keńistigin zaman talabyna saı etý, sonyń ishinde «Elektrondy úkimettiń» qyzme­tin odan ári ilgeri jyljytý maq­satynda Baılanys jáne aqparat mınıstrliginiń ázirleýimen «Qa­zaqstan Respýblıkasynda aqpa­rattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııalardy damytý jónin­degi 2010 – 2014 jyldarǵa ar­nalǵan baǵdarlama» qabyldandy. Baǵdarlama elimizdiń aqparattyq qoǵamǵa jáne ınnovasııalyq eko­no­mıkaǵa kóshýin jáne aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa­lar­dyń eksportqa baǵdarlanǵan báse­kege qabiletti ulttyq sektoryn qalyptastyrý maqsatyn kózdeıdi. Ony iske asyrý eki kezeńnen turady. Birinshi kezeńde 2010-2011 jyldary aqparattyq-kommýnıka­sııalyq salany ınstıtýttandyrý jáne onyń uzaq merzimdi damýǵa negizdelgen resýrstaryn jasaý jumystary júzege asyrylsa, 2012-2014 jyldarǵy ekinshi ke­zeńde qalyptasqan aqparattyq-kommýnıkasııalyq áleýet bıznesti damytýǵa, qol jetkizilgen barshaǵa ortaq ıgilikterdi memlekettiń jáne qoǵamnyń tıimdi paıdalanýyna qyzmet etetin bolady. Atalǵan maqsat pen mindetterge qol jetkizý úshin baǵdarlamany júzege asyrýdyń naqty kórset­kishteri belgilengen. Osy boıynsha aıtsaq, 2014 jylǵa taman aqpa­rattyq-kommýnıkasııalyq salanyń ishki jalpy ónimdegi úlesin 3,8 paıyzǵa jetkizý kózdeledi. Bul ýaqytta sandyq telekommýnıka­sııa­lar jelileriniń úlesi 100 paı­yzǵa deıin jetip, árbir 100 adam­nyń 22-si ınternettiń keńjolaqty jelisine qol jetkizip, árbir 100 adamǵa 111 uıaly telefonnan aına­la­dy, halqynyń sany 1 000 jáne odan kóp barlyq eldi mekender utqyr baılanys qyzmetterimen qamtama­syz etiledi, árbir 100 adamnyń 25-de jeke kompıýter bolady, ha­lyqtyń kompıýterlik saýatty­lyǵy 40 paıyzǵa deıin jetedi dep kútilýde. Osylardyń negizinde «Elek­tron­dy úkimet» qyzmeti odan ári damytylmaq. 2014 jylǵa taman áleýmettik máni bar memlekettik qyzmetterdiń keminde 50 paıyzy elektrondy tasymaldaǵyshtaǵa kó­shiriletin bolady. Azamattar men bıznes qoǵamdastyqtar úshin qol­jetimdilikti qamtamasyz etý maqsatynda «Elektrondy úkimet» veb-portalynda «Memlekettik qyzmetterdiń elektrondy tizilimi» iske asyrylyp, barlyq ekinshi deńgeıdegi bankterdiń aqparattyq júıelerin memlekettik organdar­dyń aqparattyq júıelerine kiriktirý nátıjesinde «Elektrondy úkimettiń» tólem shlıýzi damıdy. Bul kezeńde «E-lısenzııalaý» memlekettik derekter qoryn da­mytý nátıjesinde lısenzııalar­dyń 100-ge tarta túri avtomatty úderisterge kóshirilip, olardyń 80 paıyzyn elektrondy túrde berý qamtamasyz etiledi. Sóıtip, birte-birte qaǵazsyz tehnolo­gııa­ǵa ótý isi júzege asyp, qujat aı­na­lymynyń 80 paıyzy elek­tron­dy túrge kóshiriledi. Biz osy mejelerge qaraı birte-birte taıap kelemiz. Máselen, qazir­diń ózinde «Elektrondy úkimet» veb-portalynda 2 myńnan astam aqparattyq qyzmetter jáne halyq pen bızneske arnalǵan 74 elek­trondy memlekettik qyzmetter kórsetiledi. Veb-portaldy paıda­laný­shylar sany kúnine 4 myńnan 24 myńǵa deıingi aralyqty qurap otyr. Mine, osyndaı isterdi alǵa jyl­jytý úshin Aqparat jáne baı­lanys mınıstri Asqar Jumaǵa­lıev jetekshilik etetin arnaıy jumys toby qurylǵan. Bul top ótken jyldyń sáýirinen bastap jumys istep, ár aı saıyn naqty máseleler talqylanatyn otyrys­tar ótkizip keledi. Olarda bıznes-úderisterdi ońtaılandyrý, memlekettik qyzmetterdi usyný ýaqytyn jáne azamattardan talap etiletin qujattar sanyn qysqartý másele­leri talqylanady. Otyrysta qa­ral­ǵan máselelerdiń nátıjesi mınıstrlik saıty arqyly habar­lanady. Jýyqtaǵy osyndaı oty­rystardyń biri Ádilet mınıstrligi men Jer resýrstaryn bas­qarý agenttiginiń jekelegen qyzmet kór­setý úderisterin elektrondy túrge kóshirý máselesine arnaldy. «Áriptesterimniń usynys­ta­ry­­men tanysyp, «Azamattyq hal aktilerin tirkeý» jáne «Aza­mat­tyq hal aktilerin tirkeý týraly kýá­likti qaıtadan berý nemese anyq­tama berý» qyzmetin elek­trondy formatqa kóshirý týraly sheshim qabyldadyq. Bul sheshi­m­niń artyq­shy­lyǵy mynada, bu­ryn biz qaıta­dan kýálik nemese anyqtama alý úshin 5 kúnnen 30 jumys kúni ara­lyǵynda kútýimiz kerek bola­tyn. Endi biz qajetti anyqtama men kýálikti 1 kúnniń ishinde alatyn bolamyz (tıisti akt 2007 jyldan keıin tirkelgen jaǵdaıda). Buryn bir qujat alý úshin orta eseppen 4 qujat tap­syratyn bol­saq, onyń sanyn 1-ge qysqarttyq», dedi osy otyrys qorytyndysyna baılanysty só­zin­de Asqar Juma­ǵalıev. Sonymen, qazirgi kúni eli­miz­diń aqparattyq-kommýnıkasııalyq sa­lasy qarqyndy damý ústinde. Qa­zaqstandaǵy osy úderiske sheteldik bilikti sarapshylar da jo­ǵary baǵa berýde. Máselen, osy sa­la boıynsha álemge tanymal J’son & Partners kompanııasynyń bas dı­rek­tory Karl Iohansson jý­yrda ǵana álem elderi boıyn­sha júr­giz­gen zertteý sarapta­ma­la­­rynda qa­zaq­standyq bul sala­nyń halyq­ara­lyq kompanııalar úshin tar­tym­dy rynoktardyń birine aınala bastaǵandyǵyn atap kórsetti. Suńǵat ÁLIPBAI.