Astananyń azyq-túlik beldeýi – aımaqtaǵy óndiristiń órleýi

Astananyń azyq-túlik beldeýin qurý jónindegi mindettemege sáıkes, qazir Aqmola oblysynda agroónerkásip keshenin damytý boıynsha jumystar qarqyndy júrgizilýde. Jazy shýaqty bol­ǵa­ny­men, qysy qytymyr ke­letin bul óńir­de jerge dán seý­ip, ony der kezinde jınap alý da ońaı­­­ǵa tús­peı­di. Aýa raıy­nyń jaǵ­­­daıyna qa­­raı ónim beretin egis­­tik al­qap­tarynda eńbek ete­­tin dı­qan­dar keıde mol ónim­­nen qa­ǵy­lyp jatatyn kez­d­er de az emes. Tókken ter da­laǵa ket­pesin dep úsik urǵan as­tyq­taryn mal azyǵyna jiberýine de týra kelgen. Biraq soǵan qaramaı, Aqmola oblysy Astana­ny turaqty azyq-tú­lik­pen qamtamasyz etip kele jat­qan mańyzdy óńirdiń biri. Má­selen, elordalyqtardy aýyl­sha­rýashylyq ónimderimen qam­tamasyz etý úshin azyq-tú­likpen qam­tý aımaǵyna oblystyń 17 aý­dany kirip otyrǵandyǵyn erekshe ataı ketken jón. Tipti, qy­tymyr qys aılarynda keıbir jold­ar jabylyp jatsa da, aý­dan­­­dar­dan tasylyp jata­tyn azyq-túlik ónimderi qala turǵyndaryn azyqsyz qal­dyrǵan emes. Oǵan naqty dá­lel­der keltire ketken oryndy. Atap kórsetkende, 2016 jy­ly óńirde 94 myń tonna sút óndirilgen eken. Bul ar­ǵy jylmen salystyrǵanda 7,2 myń tonnaǵa artyq ári as­tanalyqtardyń sútke su­ra­ny­sy­­nyń 48 paıyzyn qamtıdy. Já­ne etpen qamtamasyz etýde de ósim bar. 2015 jylmen salys­tyr­­ǵanda 1,3 myń tonna etti artyǵymen Astanaǵa jó­nel­t­­ken kókshelikter 22,2 myń tonnamen elordalyq tu­ty­ný­shylar su­ranysynyń 52 paıyzyn qam­ta­masyz etip otyr. Qunarly azyq-tú­lik­tiń biri jumyrtqa desek, onyń 222,5 mıllıon danasy jet­k­izilgen. Iаǵnı, sońǵy kezde sany 5 mıllıon danaǵa artqan jumyrtqamen megapolıs tolyq 100 paıyz qam­tamasyz etilýde. Kartop ta osylaı. Sonymen qatar, je­mis­ter de jetkilikti kólemde je­tkizilýde. Árıne, agrarly óńirdiń ta­bysy aýylsharýashylyq ónim­­derin óndirýmen ti­keleı baı­lanysty. 2016 jyl­dyń qań­tar-jeltoqsan aı­lary ara­ly­ǵyndaǵy kórs­et­kish­ke kóz jú­gir­tsek, aýyl­sha­rýa­shylyq ónimderiniń jalpy ón­dirisi 346952,4 mln teńgeni qu­ra­ǵan. Bunyń ishinde ósimdik ónim­deri 240662,1 mln teńge bol­sa, mal sharýashylyǵynan 105120,6 mıllıon teń­ge­ ónim óndirilipti. Aýyl sha­­rýa­shy­lyǵy bas­qar­ma­sy­nyń kel­tir­gen má­li­met­te­rin tar­qa­typ aıt­qanda, bı­daı­dyń jalpy kó­lemi 5 mln 723,2 myń ton­nany (ortasha ónim 13,2 s/ga) quraǵan. Aqmola oblysynda mal sha­rýa­shylyǵy da jolǵa qoı­yl­ǵan. Statıstıkalyq de­rek­terge qaraǵanda, iri qa­ra maldyń basy 398,9 myń­ǵa jetse, sonyń 205,8 my­ńy sıyr. Qazirgi tańda asyl tu­­qymdy mal basyn kó­beı­tý maq­satynda qoldan uryq­tan­dyrý erek­she mánge ıe. Ob­l­ysta 38,7 myń bas sıyr men tananyń osyndaı jolmen uryqtandyrylýy oǵan my­sal bola alady. Sondaı-aq, óńirde 31 bordaqylaý ala­ńy bolsa, sonyń 7-eýi asa iri­ler sa­natynda. Mundaı bor­daqylaý alań­da­rynyń qýaty 27,6 myń basty qam­týǵa je­tedi eken. Sút óndirý sa­la­syn damytýǵa qatysty «Yrys» baǵdarlamasy kóp­te­gen mamandandyrylǵan sha­rýa­­shylyq sýbektileriniń ju­my­syn órge bastyrýǵa múm­kin­dik be­rip otyr. Oblysta osyndaı 33 sharýashylyq sýbektisi bar bolsa, olar 23 myń bas sıyr saýyp, el yrysyn artty­ryp kele jatyr. Tek 2015 jyldyń ózinde 14 taýarly-sút fermasy qurylǵandyǵyn aıta ketý kerek. Eń bastysy, jalpy saýylǵan súttiń 80 paıyzy úı sharýashylyǵynda óndi­riletindigin eskersek, bul ba­ǵytta da biraz sharýalar at­qa­­rylǵany málim. Sút óńdeý qýa­tyn arttyrý maqsatynda ká­sip­oryn­dar shıkizatty qara­paı­ym tur­ǵyn­dardan satyp alý­da. Oblys aýdandarynda sút satyp alý úshin 145 bó­lim­she uıymdastyrylsa, sonyń 19-y turaqty ónim qabyldap ke­­ledi. 2017 jyldyń 1 qań­ta­ryn­daǵy kórsetkish bo­ıynsha, tur­ǵyndardan 119,4 myń tonna sút óńdeýge jetkizilgen. Al «Sybaǵa» baǵdarlamasy boı­yn­sha taýarlyq mal basyn kóbeıtý qol­ǵa alynǵanyn aıta ketken oryn­dy. Atalǵan baǵ­darlama bastalǵan­nan ber­gi ýaqytta 369 sharýa qo­ja­lyq­tary jáne fermerlik sha­rýa­shylyqtar 24,5 myń sıyr men 790 bas asyl tuqymdy ógiz satyp alǵan. Sonymen qa­tar, qoı sharýashylyǵy da nazar­dan tys qalmaǵan. О́ńirde 357 ma­man­­dandyrylǵan sha­rýa­shylyq 136,8 myń bas qoı us­taıdy eken. «Altyn asyq» baǵ­dar­lamasyna sáıkes mal basyn sa­typ alý artyp keledi. Astananyń azyq-túlik bel­deýin uıymdastyryp kele jat­qan Aqmola oblysynda 319 kásiporyn bolsa, sonyń 15-i et óńdeýmen aınalysady. Olardyń jyldyq óńdeý qýaty 19 myń tonnany quraıtyndyǵyn aıta ket­ken lázim. Budan basqa, óńir­de jylyna 132,6 myń ton­na sút óńdeı alatyn 14 ká­sip­oryn jumys istese, un tartý kásiporyndarynyń ózi 55-ke jetip jyǵylady. Jalpy, sta­tıs­tıkaǵa nazar aýdarsaq, 2016 jy­ly tamaq ónimderi óndirisi 68,5 mlrd teńgege jetipti. Árı­ne, oblys osymen toqtap qal­maq emes. Astana qalasynyń azyq-túlik beldeýin qamtamasyz etý maq­satynda 2016 jyly quny 7,2 mlrd teńgelik 9 joba júzege asy­ryldy. Atalǵan qarjyǵa 2 mal bordaqylaý alańy, 1 mal ósi­rý kesheni, 2 elevatorlyq ke­shen, 4 bıdaı saqtaý qoımasy sa­lynypty. Qoryta aıtqanda, endigi min­det aýylsharýashylyq ónim­derine degen suranysty aı­qyn­daı otyryp, qajetti daqyldar egis­tigin ulǵaıtý bolyp tur. Al mal sharýashylyǵynda iri qara mal­­dyń sany men salmaǵyn art­ty­rýdy asyl tuqymdy mal­­dar esebinen júzege asyrý kóz­del­gen. Demek, mal bor­da­qy­laý alańdarynyń sany da arta tús­pek. Bul óz kezeginde sa­la­nyń ınves­tısııalyq tar­tym­dy­ly­ǵy­na da serpin berýi tıis. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan» Aqmola oblysy