Alaıda bul salaǵa jetkilikti nazar aýdarylmaı keledi
Atyraý dese aldymen munaı, sodan soń balyq eske túsedi. Alaıda, Jaıyq-Kaspıı basseınindegi sý marjandary jyl sanap azaıyp barady. Brakonerlerdiń zańsyz áreketteri, ekologııalyq jaǵdaımen birge tabıǵı faktor da baǵaly balyq qatarynyń sıreýine sebep bolyp otyr. Aımaqtaǵy balyq sharýashylyǵy jáne onyń tóńiregindegi sheshimin kútken máseleler jaıynda ne aıtýǵa bolady?
Jaıyq taıazdanyp barady
Atyraý aımaǵynda halyqaralyq mańyzǵa ıe úsh sý qoımasy bar: Kaspıı teńiziniń soltústik bóligi, Jaıyq jáne Qıǵash ózenderi. Buryn teńizge quıatyn ózenderdiń ishinde Jaıyqta ǵana bekire tuqymdas balyqtardyń ýyldyryq shashatyn oryndary kóp bolatyn. Keıingi kezderi kemidi. Sý qoımasynyń túbi laılanyp, jaǵalaý beldeýi ózgerdi. Bul óz kezeginde baǵaly balyq qorynyń 30 esege deıin azaıýyna ákeldi. Ásirese, Jaıyq, Qıǵash ózenderiniń taıyzdap ketýi kesirinen balyqtar erkin kóbeıe almaı qaldy. Balyq júretin aryqtardy tereńdetý jumystary jaıynda ótken jyly oblystan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine bir emes, eki ret hat joldanǵan edi. «Ol el Úkimetiniń otyrysynda qaralatyn Atyraý oblysynyń problemaly máseleleri tizimine engizildi. Biraq mınıstrlik eldegi ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty balyq sharýashylyǵy melıorasııasyna bıýdjetten qarajat qaralmaǵanyn habarlady», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Syrym Rysqalıev. Qarajat qaralmady eken dep qareketsiz otyrýǵa taǵy bolmaıdy. Jaıyqtyń Iаıskıı, Qıǵashtyń Ganıýshkın dep atalatyn kanaldaryn tereńdetý jumystaryna qujattama daıyndaý úshin oblys qazynasynan 65 mln 900 myń teńge bólingen. Bir ǵana Iаıskıı kanalynan 12 taıaz ýchaske anyqtalyp otyr eken. Jalpy, Qurmanǵazy aýdanyna qarasty Qıǵash, Sharon ózenderiniń gıdrogeologııalyq ahýaly syn kótermeıdi. Buǵan sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri birde-bir ret tereńdetý jumystary júrgizilmegenin qosyńyz.Lımıttiń lańy kóp
Sońǵy bes jylda óńirdegi balyq aýlaý kólemi 14 myń tonnadan 12 myń tonnaǵa tómendedi. Belgilengen lımıt mólsheri de 26 myń tonnadan 19 myń tonnaǵa deıin azaıǵan. Qurmanǵazy aýdanyna barǵan saparynda balyq sharýashylyǵy jaıyn talqylaǵan oblys ákimi Nurlan Noǵaev birqatar problemany ashyp aıtqan edi. Aýdandaǵy tabıǵat paıdalanýshylarǵa ótken jyly 5 790,1 tonna lımıt bólingen, sonyń 78 paıyzy ǵana ıgerilipti. Balyq aýlaý lımıti men óńdelgen balyq kólemi jyl sanap azaıyp barady. Buǵan osy saladaǵy qordalanǵan máseleler sebep bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Mysaly, «Quralaı» korporasııasynyń prezıdenti Ábdibek Bısenovtiń aıtýynsha, balyq aýlaýǵa bólingen lımıt sharttary kóńil kónshitpeıdi. Ol kórshiles Reseı eliniń naryǵyna shyǵa almaı otyrǵandaryn, bul jolda kedergiler kóp ekenin de jasyrmady. «Búginde reseılikter bizdiń paıdalana almaǵan múmkindikterimizdi iske asyryp otyr. О́ńdelgen balyqtar Atyraýda Astrahannan eki ese qymbat», degen kásipker oblys ortalyǵynan arnaıy dúken ashqysy keledi. Shyny kerek, Atyraýdyń balyǵyn reseılik bıznes ıeleri satyp alyp, ony óńdep, qaıtadan ózimizge satyp júrgenderine biraz ýaqyt boldy. Qazir aımaqta balyq aýlap satýmen aınalysatyn 19 kásiporyn bar, alaıda sonyń tek on paıyzy ǵana balyq ónimin daıyndaıdy. Aýlanǵan balyqtyń toqsan paıyzǵa jýyǵy Reseıge, qalǵan bóligi Ýkraına, Germanııa, Fransııa elderine jóneltiledi. Biraq eksportqa shyǵarylyp jatqan ónimderdiń kóp bóligi óńdelmegen kúıde ketip jatqanyna kóz jumyp qarap otyra berýge taǵy bolmaıtynyn eskertken aımaq basshysy Nurlan Noǵaev: «Elbasy bıylǵy Joldaýynda aýylsharýashylyq salasy elimiz úshin strategııalyq basym baǵyttardyń biri ekendigin aıtty. Biz Atyraý oblysynda ekonomıkany ártaraptandyra otyryp, eksportqa tereń óńdelgen ónimdi shyǵarýǵa den qoıýymyz kerek», dep atap ótti. «Kaspıı tańy» óndiristik kooperatıviniń basshysy Baqytjan Temirov te bizdiń eldegi balyq kásipshiliginiń óristeýin kórshi elmen baılanystyra baıandap, Reseıde lımıt erte bólinetinin, ózenge muz túse bastaǵan kezden-aq olar iske kirisetinin aıtady. Al bizde qaýlyny Úkimet aqpan aıynyń sońynda ǵana shyǵarady. Ol kúshine endi degenshe naýryz bolady. Bul – tym kesh. Taǵy bir másele aýlanǵan balyqty oblys ortalyǵyna saraptamaǵa aparýǵa qatysty. Saraptama nátıjesin alý úshin de on kúnnen astam ýaqyt kerek. «350 shaqyrym jol júrip, saraptamaǵa aparamyz. Onyń qorytyndysyn bizben birge shet elden kelgen tapsyrys berýshiler de kútedi. Al biz olardyń kólikteri bos qańtarylyp turǵany úshin 500 dollardan tóleýge májbúr bolamyz. Aýdanda jańa zerthana bar, biraq onda saraptama jasalmaıdy», deıdi kooperatıv basshysy. Eń qıyny, balyqty tasymaldaýǵa tek kúndiz ǵana ruqsat etiledi. Shekarashylar túnde júrýge ruqsat bermeı, tańǵa deıin toqtatyp qoıǵan mysaldar da bolǵan. Ásirese, kún ystyq kezde balyqtar shirip, paıdasyz bolyp qalady. Alystaǵy aýdannyń balyqshylaryn mazalaǵan bul máselelerdi oblys ákimi Nurlan Noǵaev jaýapsyz qaldyrmady. Aımaq basshysynyń aralasýymen endi saraptama jumysy aýdan ortalyǵynda jasalatyn bolyp sheshildi. Al qalǵan problemalardyń kúrmeýin tabýǵa áli de ýaqyt kerek.«Barymtashyǵa» baqylaý bar ma?
Baǵaly balyq qorynyń azaıýyna brakonerlerdiń de «qatysy» bar. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń ókili Oleg Týshkanovtyń aıtýynsha, balyq qorǵaý salasynyń qyzmetkerleri ótken jyly 43 zań buzýshylyqty anyqtaǵan. Osy derekter boıynsha on qylmystyq is qozǵaldy. Tabıǵat qorǵaý organdarymen birge ınspektorlar 10 180 keli balyq jáne balyq ónimderin tárkilegen, onyń ishinde 158 keli bekire tuqymdas balyq bar. Atyraýlyq balyqshylardy tolǵandyratyn taǵy bir jaıt – sýbsıdııaǵa qatysty. Memleket qoldaýy tek balyq ósirýmen jáne toǵan sharýashylyǵymen aınalysatyndarǵa ǵana tıesili. Al qalǵandaryna sýbsıdııa alý ázirge arman bolyp tur. Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan» ATYRAÝ
