Aǵaıyndy ábigerge salatyn bapty ózgertsek

Rýdnyı qalasyna О́zbekstannan biraz aǵaıyn kelip qonys tepti. Aldymen atajurtqa jastar legi kelip jetti. Rýdnyı men onyń kentterine 1991 jyldan beri tek О́zbekstannan kóship kelgen qandastarymyzdyń sany ótken jyldyń aıaǵynda 14 myń elý adamǵa jetipti. Olar negizinen ken alyby Sokolov-Sarybaı ken óndirý birlestiginde jumys isteıdi. Alyp ekskavatorlar men ken tasıtyn mashınalardy urshyqtaı úıirip júrgen, metall óńdeý zaýytynda, tolyp jatqan sehtarda ken isiniń búge-shigesine deıin biletin jastardy kezdestirgende rıza bolasyń, keýdeńdi kádimgideı maqtanysh kerneıdi. Atajurtqa keldik eken dep, «maǵan ne beresińder?» nemese «alma pis, aýzyma tús» dep otyrǵan olar joq, shamasynyń kelgeninshe el qatarly eńbek etip, baspana alýǵa, turmysyn túzeýge tyrysady. Jastar ata-jurtqa soqa bastary emes, otbasymen, ata-analarymen keldi. Biraq kóldeneń turar kedergilerden shaqshadaı basy sharadaı bolyp júrgender jeterlik. – Novoı oblysynda biraz qazaq barmyz ǵoı. Onda da bar­lyǵymyz ken jumysynda eń­bek ettik. Atamekenge kóshtiń ba­syn jastar túzegen edi. Áli so­laı bolyp kele jatyr, meniń de balalarym Qazaqstanǵa ke­temiz degen soń, olardan qala almadym. Eki qyz, bir ulymmen tez jınalyp, Rýdnyıǵa kóship keldik. Bir jyldan keıin anamdy alyp keldim, biraq ony tir­kete almaımyn, osynsha beınet shektiremin dep oılamappyn, – deıdi Gúlnar Jaqsylyqova. Gúlnardyń anasy Aıymgúl Dáý­letbaeva qarııa bizdi kór­gen­de aldymen kóz jasyna erik berdi. – Seksenge taıap otyrǵan ja­symda bala-shaǵama masyl boldym. Balalarym tastap otyr­ǵan joq, qarttyǵyma, aý­rý­yma báıek bolyp qarap jatyr ǵoı. Biraq aı saıyn sonaý Reseıdiń shekarasyna baryp, belgilenip kelý degen maǵan da, balalaryma da qıyn bolyp tur. Qarttyq bir jaǵynan, aýrý ekinshi jaǵynan jolǵa da jaramaı bara jatyrmyn, – dedi keıýana. Áńgime bylaı bolǵan eken. Aıymgúl qarııanyń jıen nemeresi Alena Ahmetova (ol kezde Qalılaeva) 2012 jy­ly О́zbekstannyń Novoı ob­ly­syndaǵy Zeravshan qala­sy­nyń Muryntaý kentinen Rýd­nyı qalasyna kóship keledi. Sol 2012 jyly 20 sáýir­de ol otanasy dep tanylyp, ob­l­ys­tyq kóshi-qon polı­sııasy bas­qarmasynyń №96 she­shi­mi­men oralman mártebesin alady. Alenanyń anasy Gúlnar Jaq­sylyqovanyń ulty qara­­qalpaq bolǵandyqtan, Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­­namasyna sáıkes ol oralman mártebesin almaıdy, Alena­nyń otbasyna múshesi bo­l­yp jazylyp, tirkeledi, on jyl merzimge yqtııarhat ala­dy. Aıymgúl qarııa ol kez­de О́zbekstandaǵy Darıǵa degen qyzynyń qolynda qa­lady. Kóp uzamaı, bir jyldan keıin Darıǵa turmys qu­ra­dy da, Aıymgúl ájeı qyzy Gúl­nardyń, nemeresi Alenanyń qo­lyna kelgenin qalaıdy, 2013 jyly mundaǵy jıenderi ájesin Rýdnyıǵa alyp keledi. Al ol kezde Alena Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alǵan bolatyn. Ol ulty qaraqalpaq naǵashy ájesin Qazaqstanda turaqty turýǵa tirkete almady. О́ıtkeni, Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń 2003 jylǵy 26 qarashadaǵy qaýlysymen be­kitken «Qazaqstan Res­pýb­lı­­kasyndaǵy turaqty tu­rý­ǵa ruqsattar alýǵa úmit­ker sheteldikterdiń jáne aza­mat­­­tyǵy joq adamdardyń Qazaqstan Respýblıkasynda bo­lý kezeńindegi ózderiniń tó­lem jasaý qabilettigin rastaý ere­jesi» boıynsha Aıymgúl Dáý­letbaeva qarııanyń jeke shotynda 1320 eselengen eń tómengi aılyq kórsetkish balamasyna teń nemese odan da asatyn qarjy bolýy tıis edi. Ony búgingi aılyq kórsetkishpen eseptegende 2 mıllıon 995 myń 80 teńge shamasynda bolady eken. Al Aıymgúl qarııanyń qo­lynda mundaı qarjy joq edi. Ol Rýdnyıǵa kelgeli bala­lary ony Qazaqstannyń Reseı­men, О́zbekstanmen she­ka­ra­synyń arasyn jol qylýdan bosamaı keledi. Qart adamdy sheteldik retinde Reseımen shekaradaǵy 250 shaqyrymdaı bolatyn Qaıraq ótkizý beketine Rýdnyıdan aı saıyn aparyp belgiletý otbasyna da, ájeıdiń ózine de jeńil bolmaı tur. – Qystyń kózi qyraýda taksı jaldap aparamyz, anam keı­de jolda qysylyp qalady, – deıdi qyzy Gúlnar. Ájeıdiń ba­la­lary bul máseleniń she­shi­min tabýy úshin ótken jy­ly 28 qarashada Oblystyq eń­bekti úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar bas­qar­­masyna ótinish jazady. On­­da atal­ǵan basqarmanyń 2012 jy­ly 20 sáýirdegi №96 she­shim­i­men О́zbekstannan kelgen qan­da­sy­myz Alena Ahmetovany otana­sy dep tanyp, oǵan oralman mártebesi berilgenin, osy sheshimge qosymsha tolyq­ty­rýlar engizip, ájesi Aıym­gúl Dáýletbaevanyń ul­ty qa­r­a­­qalpaq ekeni eske­ri­lip, oral­­man mártebesi ber­il­mes­­ten, biraq otbasy múshesi etip tanýdy, oǵan Qazaqstan Respýblıkasynda turǵylyqty turýǵa shet el azamatynyń qo­nys­taný yqtııar hatyn berýdi suraǵan bolatyn. Biraq atalmysh basqarma О́zbekstannan kelgen aǵaıynnyń bul óti­nishin qanaǵattandyra alǵan joq. Olar da Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń zańyna súıendi. «Halyqtyń kóshi-qony týraly» Zańynyń 25-babyna sáı­kes oralman mártebesi QR aza­mattyǵyn alǵannan keıin toq­tatylady. Osy qujatqa sáı­kes Oblystyq ishki ister de­partamentiniń kóshi-qon po­lısııasy basqarmasynyń Alena Ahmetovaǵa oralman már­tebesin bergen 2012 jylǵy 20 sáýirdegi sheshimi óz kúshin toq­tatqan bolatyn. Endi ulty qara­qalpaq Aıymgúl ájeı Qazaqstan azamaty bolǵan óz nemereleri otbasynyń múshesi bola almaıdy, ol sheteldik azamat ǵana. Al alystan atajurt dep jetken aǵaıynnyń talaby basqasha. Olar «Konstı­týsııalyq quqymyz buzyldy» deıdi. – Elimiz Ata zańynyń betin ashqannan-aq 1-babynda: «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­met­tik memleket retinde ornyq­ty­­rady, onyń eń qymbat qa­zy­nasy – adam jáne adam­nyń ómiri, quqyqtary men bos­tan­dyqtary», al 27-baptyń 3-tarmaǵynda: «Kámeletke tol­ǵan eńbekke qabiletti bal­alar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti» degen jazý kózge uryp tur. Meniń balalarymnyń atasy, ákesi qazaq, biz anam ekeýmizdiń ultymyz qaraqalpaq. Endi ulty ózge bolǵan bolǵan soń, respýb­lıka zańyna sáıkes kelmeıdi dep anamyzdy О́zbekstanǵa qaı­taryp jiberemiz be? – deıdi Gúlnar Jaqsylyqova. Osy má­selemen otbasy Rýdnyı qalalyq sotyna da júginipti. B­i­­raq Rýdnyı qalalyq so­ty da aldymen Qazaqstan Respýblıkasy zańdarynyń saqtalýyn mańyzdy dep eseptep, Aıymgúl Dáýletbaeva qarııanyń balalary bergen aryzdy qanaǵattandyrǵan joq. Elimizdegi zań shyǵarýshy organ Parlament depýtattary kóshi-qon týraly nemese syrttan keletin aǵaıyndarǵa baılanysty basqa da zań kúshi bar qujattardy daıyndaǵanda aralas nekege qurylǵan otbasylary jóninde eskergeni, máseleni naqtylaǵany jón edi. Aralas neke qazir eshkimge tańsyq emes, ómirdiń qaı elde de jıi kezdesetin kórinisine aınalǵan. Qostanaı oblysyna shet ­el­degi qandastarymyz tek О́zbekstannan ǵana emes, ózge el­derden de kelip jatyr. Kór­shi Reseıden kelgender aǵa­- ı­yn­ǵa otbasy múshesi qaı ult bolsa da, qashan kelse de olar­ǵa kedergi joq. Áńgime 1999 jyly 26 aqpandaǵy «Belarýs respýblıkasynyń, Qazaqstan res­pýblıkasynyń, Qyr­ǵyz respýblıkasynyń jáne Reseı Federasııasynyń ara­syn­­daǵy azamattyq alýdyń ońaı­­latylǵan tártibi týraly kelisimde» jatsa kerek. Mun­daı kelisim О́zbekstan men Qazaqstan memleketteri ara­­synda jasalmaǵan. Al ata­jurt­qa kelgen sheteldik qan­das­tarmen jumys isteıtin bas­qar­malar olardyń jaǵdaıyn túsin­genimen, Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń zańdaryn saq­taý­dy basty maqsat tutady. Qys­qasy, bylaı tartsa ógiz óle­di, olaı tartsa arba synady. О́zbekstannan oralǵan aǵa­ı­y­nnyń atajurtta kezdesip otyr­ǵan qıyndyǵy bir bul emes. Qazir keıingi kelgen aǵaı­yn­dardyń Qazaqstannyń aza­­mattyǵyn alǵanymen, óz­bek­­stan­dyq tólqujattary qal­ta­syn­da júr. – Barlyǵymyzdyń da О́zbek­stan­da týǵan-týys­ta­rymyz qal­dy. Ol jaq­qa baratyn­daı jaǵdaı týa qalsa, onda óz­­bekstandyq tólqujatyn tap­­­syrmaǵandardy quqyq buz­ǵa­ny úshin ustap, jaýapqa tar­typ, aıyppul salady. О́ıt­keni, buryn azamattyq al­ǵan­nan keıin ózbekstandyq tól­qujat­ty jergilikti kóshi-qon polısııasy alyp qalyp, el­shi­likke ózderi aparyp tapsyra­tyn. Al qazir osy mindetti kóship kel­genderdiń ózderine júk­tep qoıǵan. Tólqujatty bir úı­den jınap, bir adam aparyp tapsyrsa jaraıdy ǵoı, ár tól­qu­jat ıesi ózi aparyp tapsyrýy tıis. Onyń 150 dollarǵa deıin tóleıtin shyǵyndary ta­ǵy bar. Al О́zbekstannan kó­ship kel­gen­derdiń otbasyn­da ke­minde úsh adam bar, onyń bar­lyǵy bir úıden elshi­likke ba­rýǵa jaǵ­daıy kó­tere ber­meıdi, – deıdi О́zbek­stan­nan qonys aýdaryp kel­gen aǵaıynnyń biri Talǵat Ahmetov. Qandastarymyz qazir qo­nys­­­tanyp jatqan Rýdnyı qala­sy mańyndaǵy aǵaıynnyń ara­sy­nan zeınetaqysy jóninde de istiń naqty sheshimin bilmeı, ersili-qarsyly teńselgenderdi kórýge bolady. «Eki kósh bir órtpen teń» dep qazekem aıt­paq­shy, kóship-qoný eshkimge ońaı tirlik emes. Onyń ústine she­kara asyp degendeı, bir elden bir elge qonys aýdarýdyń, qansha atameken degenmen oı-shu­qyryn áli bilmegen jańa qonys­tyń qıyndyǵy taǵy bar. Barlyǵy da qarjyny ta­lap etedi. О́zbekstannan kel­­g­en aǵaıynnyń barlyǵy der­lik balaly-shaǵaly, úlken ot­basy bolyp keledi. Retke kel­tire almaǵan qujattar olar­dyń kúndelikti kúnkórisin qıyn­da­tady. Sonymen, atameken dep, qazaǵym dep qushaǵyn asha kelgen aǵaıynnyń da kó­ńil túkpirinde ógiz jegilgen arbanyń mı teser shıqyly se­kildi tirligi tıtyqtap turǵan jaı bar. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» RÝDNYI