Cózdiń synyn buzbaıyq

Muhammed paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sále­mi bolsyn) bir hadısinde: «Musyl­man­nyń nıeti jasaǵan isinen qaıyr­ly» – degen eken. Balaǵa at qoıýdan da qazaq­tyń taza nıeti anyq kórinedi. Islam dini­niń qazaq dalasyna taraýyna baı­lanysty arab sózderi bizdiń til qol­danysymyzǵa keńinen ene bas­tady. Burynǵy Táńirbergen men Q­udaıbergenge Aldabergen (Alla bergen), Allajar degen ataýlar qo­syldy. Allanyń toqsan toǵyz esiminiń ishindegi Rahman, Raqym sekildi attar baǵzy zamandardan kúni bú­ginge deıin jıi qoıylyp keledi. Ja­ra­­týshynyń ádemi esimderi ara­synan Áziz, Májıt, Ráshıt (Rashıd) sııaqty esimder de sá­bı­lerge jıi qoıylǵan. Arabtar bizge Islam di­nin ǵana emes, óziniń tilin de ákel­geni anyq. Alaıda, arab sóz­de­rin aýyzeki tilde bul­jyt­paı sol qalpynda aıtamyn deý áý­re­shilik sekildi. Quran sóz­de­rin ǵa­na ózgertpeı aıtqan jón. Al bas­qa kirme sózder qazaq tili­niń estilý jáne jazylý zań­dy­lyǵyna súıenýi kerek dep oı­laımyn. Keıingi jyldary Islam má­de­nıeti men bilimin qoldaý qo­ry men Qazaqstan mu­syl­man­da­ry dinı basqarmasy tarapynan sa­rap­t­amadan ótken kitaptar kóp­­shi­like usynylýda. Olardyń ta­ra­lymy 10 myńnan 25 myńǵa deı­in jetedi. Kóńilde turǵan bir túıtkil, osy kitaptardyń maz­muny durys bolǵanymen, on­daǵy sóz qoldanystary saýatty redak­tor­lardyń qolynan ót­pe­geni jıi baıqalady. Máselen, teologııa ǵyly­my­nyń doktory Muhıtdın Isaulynyń Quran jáne paı­ǵam­­bardyń hadısteri týraly ma­qalalaryn jıi oqımyn. Onyń bilimine de rıza bolamyn. Biraq, bul kitapta kemshilik joq degen sóz emes. Avtordyń Astanadan 2011 jyly «Polıgraf» baspasynan basylyp shyqqan «Máńgi muǵ­jıza» atty kitabynda «Qurannyń ózge de esimderi» degen taraý bar. Esim tek kisilerge beriledi emes pe? Avtordyń aıtqysy kelip otyrǵany at nemese ataý bolýy kerek. Jer-sý esimderi dep te aıtpaımyz ǵoı. Ádebı qoldanysta jer-sý attary, kitap bolsa kitap attary nemese kitap ataýlary dep jazylmaı ma?! Osy kitaptaǵy muǵjıza degen sózdi de (qazaqsha maǵynasy qudiret bolýy kerek) qarapaıym qazaqtyń kóbisi túsinbeıdi. Kitapta Jaratýshynyń aty Allah dep jazylǵan. Dinı bas­qarma Alla esiminiń durys ja­zylýy týraly shyǵarǵan pátýaǵa deıin jaryq kórip ketken kitap bolǵan soń, oǵan keshirimmen qaradyq. Keleshekte túzese bol­dy. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ımamdar forýmynda qabyldanǵan (Astana, 19 aqpan, 2015 j.) «Musylmannyń tulǵalyq beı­ne­si» atty kitapshada: «Bireýdi ke­m­sitý oǵan zııan berý degeni. Al sharıǵatymyz bireýge zııan be­rýden tyıǵan» (10-bet) dep jazylypty. Zııan berile me eken? Zııan keltiredi dese birsári. Biz jeńil-jelpi sholyp shyqqanda baıqaǵan birneshe qate týraly ǵana sóz qyldyq. Shynynda qazirgi shy­ǵyp jatqan dinı kitaptardyń kóp­shi­ligi oqýǵa óte aýyr, ásirese, kóp­shilikke tú­si­niksiz termınderge, arabızmderge toly. Kóptegen sóı­lem­der qatyp qalǵan, aýdarma mátini se­kildi. Musylman dinine baılanysty teledıdar arqyly berilgen habarlarda ımamdar men moldalarymyz, qajylarymyz dinı ataýlardy ala-qula aıtady, tipti Alla degen aýyzǵa kelip turǵan sózdiń ózi keıingi ýaqytta teledıdarda da, mer­zimdi basylymdarda da eki túrli aıtylyp, eki túrli jazylyp júr. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» degen uly Abaı sózinen bas­tap qazaqtyń barlyq zııalysy Alla sózin tórt árippen aıtqanyn jáne solaı hatqa túsirgenin bilemiz. Al arab tilindegi Allah Quran oqylǵanda solaı aıtyla bersin, qazaqsha sóz qoldanystarynda Alla sózi aýyzǵa jeńil emes pe degen oı keledi. Onyń ústine ultymyzdyń qazaq degen aty sekildi Alla sózin ońnan solǵa qaraı oqysań da, soldan ońǵa qaraı oqysań da, bir sóz bolyp shyǵady. Salystyrý úshin aıta keteı­in, kápir degen sóz arab tilinde «ka», «fa», «ra» degen úsh áripten quralǵan. Arabtar solaı aıtty eken dep, kápirdi kafara demeımiz ǵoı. Túpnusqasyn ó­z­ger­tpeý kerek degen jeleýmen samaýyrdy samovar, sháınekti chaınık, kereýetti krovat dep sóılegen qazaqty estidińiz be?! Bir qýanyshtysy, dinı bas­qar­ma Alla sózi týraly arnaıy pá­týa shyǵaryp, kemshilik tú­ze­til­di. Alaıda, shet elden bilim alyp kelgen ımamdardyń bi­razy bul pátýaǵa qulaq asyp jat­­qan joq. Alla qalasa degen sózdi ınshalla dep, qutty bolsyndy mashalla dep aıtyp júrgenimiz azdaı, subyhanallany subyhanallah degenge de qulaǵymyz úırendi. Qazaqtyń atam zamannan qa­lyp­tasqan aýyzasharyn keı­bir moldalar ıftar dep arab tilin­de túsindiredi. Sondaı-aq, baý­yrym, týysym degenniń ornyna ahı degen arab sózin jıi qoldanady. Qazaqta aqılanyp degen sóz bar. Maǵynasy jaq­sy emes. Ana tilimizdegi daıyn sózdi ózgertip aıtqannan ne utamyz? Arab­shaǵa ish tartý bir kezdegi qazaq jastarynyń orys tiline qumar­ly­ǵyn eske salady. Sol kezde qazaq sóziniń ornyna orys sózin aıtqandar bilimdi sanalatyn. Sol sııaqty aýyzsha sóı­le­gende de, jazbasha túrde de se­ný, nanýdy ıstıqad, yjdaǵat, yn­tany ıjdıhad, shapaǵatty sha­faǵat, esep-qısapty hıssab, aqıqatty haqıqat, tereń bilimdi, bilimirlikti maǵrıfat dep júrgender az emes. Islam dini týraly ǵylymı-tanymdyq kitaptarmen qatar qalyń oqyrman sanasyna tez jetetin óleń-sózben jazylǵan kitaptar da aýadaı qajet degen pikirdemin. Din­dar dáýir ádebıetiniń kóptegen ókild­eri osy taqyrypqa qalam ter­bedi. Osy ýaqytqa deıin qalyń oqyrmanǵa belgili bolǵany bar jáne bel­gisiz bolyp kelgen aqyndardyń ǵazaldary men nazymdary, dinı das­tandary, aıtystarynyń ta­nym­dyq-taǵylymdyq jaǵymen qatar, ımandylyq týraly beretin ǵıb­raty mol dep esepteımin. On­daı jyrlar qazirgi qazaq qa­lam­gerlerinde de az emes. Ortaǵa salar oıymnyń túıi­nine kelsek, qazaq eshqashan arab bola almaıdy. Musylman bolsaq, qazaqtyń ata dástúrine saı, ana tilimizge qurmetpen qaraıtyn adam bolýymyz kerek. Ata-babamyzdyń keregesi aǵash, urany Alash boldy. Dinimiz Islam bolsa da, ultymyz qazaq ekenin eshýaqytta jadymyzdan shyǵarmaǵanymyz abzal. Aqylbek ShAIаHMET, jazýshy, Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń professory