QR Konstıtýsııalyq keńesiniń normatıvtik qaýlysy

2016 jylǵy 14 jeltoqsan №1 Astana qalasy Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń usynysy boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵy 3) tarmaqshasynyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi, Tóraǵa I.I.Rogov, Keńes músheleri N.V.Belorýkov, A.Q.Daýylbaev, V.A.Malınovskıı, A.M.Nurmaǵambetov, Ú.M.Stamqulov, Ý.Shapak qatysqan quramda, mynalardyń: ótinish sýbektiniń ókili – Qaraǵandy oblystyq sotynyń azamattyq jáne ákimshilik ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy J.K.Seıdalınanyń, aktisiniń konstıtýsııalyǵy tekserilip otyrǵan memlekettik organnyń – Qazaqstan Respýblıkasy úkimetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstriniń orynbasary Z.H.Baımoldınanyń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń hatshysy L.G.Poltorabatkonyń, Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty A.N.Jaıylǵanovanyń, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy E.T.Maksıýtanyń, Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýratýrasynyń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń orynbasary A.N.Kravchenkonyń, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ókili – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qaýipsizdik komıteti Tóraǵasynyń orynbasary M.О́.Qalqa­baevtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstrliginiń ókilderi – Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstriniń orynbasary E.Z.Turǵynbaevtyń jáne Kóshi-qon polısııasy departamentiniń bastyǵy S.S.Saıynovtyń, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń ókilderi – Konsýldyq qyzmet departamentiniń Konsýldyq-quqyqtyq máseleler basqarmasynyń basshysy Q.A.Kanafeevtiń jáne Konsýldyq qyzmet departamentiniń Konsýldyq-quqyqtyq máseleler basqarmasynyń attashesi A.B.Ahtanovtyń, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń ókili – Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyq basshysynyń mindetin atqarýshy R.A.Rahymovtyń, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń ókili – Respýblı­­ka­lyq advokattar alqasy­nyń atqarýshy dırektory S.V.Sızınsev­tiń qatysýymen, óziniń ashyq otyrysynda Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń Qazaqstan Respýblıkasy úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynysyn qarady. Baıandamashy – Konstıtýsııalyq Keńestiń múshesi V.A.Malınovskııdiń habarlaýyn, otyrysqa qatysýshylardyń sóılegen sózderin, sarapshy – zań ǵylymdarynyń doktory, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti zań fakýltetiniń memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy, konstıtýsııalyq quqyq kafedrasynyń professory J.D.Busyrmanovty tyńdap, sarapshylar: zań ǵylymdarynyń doktory, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti zań fakýltetiniń azamattyq-quqyqtyq pánder kafedrasynyń professory E.B.Ábdirásilovtiń; zań ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń memleket jáne quqyq teorııasy, konstıtýsııalyq jáne ákimshilik quqyq kafedrasynyń professory D.M.Baımahanovanyń; zań ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Qoldanbaly zertteýler ınstıtýtynyń dırektory M.I.Jumaǵulovtyń; zań ǵylymdarynyń doktory, «Ýnıversıtet KAZGIýÝ» Aksıonerlik qoǵamynyń azamattyq, kásipkerlik jáne azamattyq prosestik quqyq kafedrasynyń pro­fessory S.Q.Idryshevanyń; Halyqaralyq yntymaqtastyq jó­nindegi German qorynyń (GIZ) «Ortalyq Azııa elderindegi qu­qyqtyq memlekettilikke kómektesý» Baǵdarlamasynyń dırektory I.Pýdelkanyń; maman – zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti Sorbonna-Qazaqstan ınstıtýtynyń halyqaralyq quqyq kafedrasynyń meńgerýshisi A.Á.Sábıtovanyń qo­rytyndylarymen tanysyp; L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń, D.A.Qonaev atyndaǵy Eýrazııalyq zań aka­demııasynyń, «Ýnıversıtet KAZGIýÝ» Aksıonerlik qoǵamynyń, akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Zań shyǵarý ınstıtýty» Memlekettik mekemesiniń pikirlerin, sondaı-aq konstıtýsııalyq is júrgizýdiń ózge de materıaldaryn zerdelep, jekelegen shet elderdiń zańnamasy men praktıkasyn taldap, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi anyqtady: Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesine 2016 jylǵy 16 qarashada Qaraǵandy oblysy Temirtaý qalalyq sotynyń Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 Qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynysy kelip tústi. Usynystan belgili bolǵanyndaı, talapker E.V.Barınovanyń Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turý úshin Reseı Federasııasyna ketýine ruqsat berý týraly V.A.Moıseenkoǵa talaby boıynsha №2-3560 azamattyq is Temirtaý qalalyq sotynyń is júrgizýinde jatyr. E.V.Barınovanyń ákesi – V.A.Moıseenkonyń oǵan ketýi úshin jazbasha túrde ruqsat berýden bas tartýy sotqa júginýge negiz bolǵan. Osyǵan baılanysty, E.V.Barınova sottan óziniń Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turý úshin Reseı Federasııasyna ketýine ruqsat berýdi suraıdy. Azamattyq istiń materıaldaryn zerdelep jáne talapkerdiń túsindirýin tyńdap, birinshi satydaǵy sot «Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 Qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 21-babynyń 2-tarmaǵyna jáne 39-babynyń 1-tarmaǵyna qaıshy keletindikten, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda baıandy etilgen adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryna nuqsan keledi» dep tapqan. Osyǵan baılanysty, sot Konstıtýsııanyń 78-babyna sáıkes azamattyq is boıyn­sha is júrgizýdi toqtata turyp, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 Qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń (budan ári – Qaǵıdalar) 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynyspen Konstıtýsııalyq Keńeske júgingen. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń normalaryn ótinish nysanasyna qatysty taldap shyǵyp, Konstıtýsııalyq Keńes mynany negizge aldy. 1. Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary (Konstıtýsııanyń 1-babynyń 1-tarmaǵy), bul memleket úshin jalpy adamzat qundylyqtarynyń basymdyǵy bolatynyn aıǵaqtaıdy jáne memleket úshin «adamǵa qamqorlyq jasaýdan asqan mańyzdy mindet joq» ekenin bildiredi (Konstıtýsııalyq Keńestiń 2001 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy №18/2, 2006 jylǵy 13 shildedegi №4, 2007 jylǵy 28 mamyrdaǵy №5, 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy №2 normatıvtik qaýlylary). Negizgi Zańnyń 12-babynyń 1 jáne 2-tarmaqtaryna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynda Konstıtýsııaǵa sáıkes adam quqyqtary men bostandyqtary tanylady jáne olarǵa kepildik beriledi», «adam quqyqtary men bostandyqtary árkimge týmysynan jazylǵan, olar absolıýtti dep tanylady, olardan eshkim aıyra almaıdy, zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń mazmuny men qoldanylýy osyǵan qaraı anyqtalady». Bul normalardyń mazmunynan kelip shyǵatyny, adam quqyqtary men bostandyqtaryna memleket Konstıtýsııada jáne soǵan sáıkes keletin normatıvtik quqyqtyq aktilerde belgilengen shekterde kepildik beredi, jáne osy quqyqtar men bostandyqtardy iske asyrýdyń sharttary men tártibin belgileıtin zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirlep, qabyldaý kezinde olar negiz etip alynady (Konstıtýsııalyq Keńestiń 1996 jylǵy 28 qazandaǵy №6/2, 2007 jylǵy 18 sáýirdegi №4, 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy №2 normatıvtik qaýlylary). Memleket pen adamnyń qarym-qatynasyn reglamentteıtin Konstıtýsııanyń erejeleri Respýblıkada adamnyń jáne azamattyń mártebesin quqyqtyq retteýdiń barlyq aspektilerin sheshýdiń alǵysharty bolyp tabylady. Negizgi Zańda adamnyń, onyń quqyqtary men bostandyqtarynyń eń qymbat qazyna dep tanylýy, konstıtýsııalyq túrde uıymdasqan qoǵamnyń negizin quraıtyn jáne árkimge ózin-ózi qalaı ustaýyn zań sheńberinde tańdaýyna zańdy túrde tanylǵan jáne memleket qorǵaıtyn múmkindik beretin konstıtýsııalyq qurylystyń túbegeıli prınsıpi bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 21-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes árbir adamnyń Respýblıkadan tys jerlerge ketýine quqyǵy bar. Bul konstıtýsııalyq quqyq qandaı da bir túrde jáne eshbir jaǵdaıda da shektelmeýge tıis quqyqtar men bostandyqtardyń tolyq tizbesine (Konstıtýsııanyń 39-babynyń 3-tarmaǵy) jatpaıdy. Demek, Respýblıkadan tys jerlerge ketý quqyǵy Konstıtýsııanyń 39-babynyń 1-tarmaǵynda belgilengen talaptarǵa sáıkes, ıaǵnı konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn saqtaý maqsatyna qajetti shamada ǵana jáne tek zańmen shektelýi múmkin. Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 1948 jylǵy 10 jeltoqsandaǵy 217A (III) Rezolıýsııasymen qabyldanǵan Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynyń 13-babynyń 2-tarmaǵynda ár adam kez kelgen elden, sonyń ishinde óziniń týǵan elinen, basqa elge qonys aýdarýǵa jáne óz eline qaıtyp oralýǵa quqyly dep bekitilgen. О́ziniń quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýda ár adam tek basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn tıisti túrde taný jáne qurmetteý maqsaty kózdelgen jaǵdaıda ǵana jáne demokratııalyq qoǵamdaǵy moraldiń, qoǵamdyq tártip pen ıgiliktiń ádiletti talaptaryn qanaǵattandyrý maqsaty kózdelgen jaǵdaıda ǵana, zańmen belgilengen shekteýge ushyraýy tıis (29-baptyń 2-tarmaǵy). Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 1966 jylǵy 16 jeltoqsandaǵy 2200A (HHI) Rezolıýsııasymen qabyldanǵan, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2005 jylǵy 28 qarashadaǵy №91-III Zańymen ratıfıkasııalanǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide de árbir adam óziniń týǵan elin qosa alǵanda, kez kelgen eldi tastap shyǵýǵa quqyly dep belgilengen. Joǵaryda aıtylǵan quqyqtar, zańda kózdelgen, memlekettik qaýipsizdikti, nemese qoǵam tártibin, jurttyń densaýlyǵy men ımandylyǵyn, nemese basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý úshin jáne osy Paktide tanylǵan quqyqtarmen qabysatyn basqa quqyqtardy qorǵaý úshin qajet shekteýlerden tys eshqandaı shekteýlerdiń obektisi bola almaıdy (12-baptyń 2 jáne 3-tarmaqtary). Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda Qazaqstan azamatynyń quqyqtyq mártebesiniń negizderi belgilengen, óziniń dál osy azamattyǵyna oraı ol quqyqtarǵa ıe bolyp, mindetter atqarady (12-baptyń 3-tarmaǵy), bul adam quqyqtary týraly ámbebap halyqaralyq-quqyqtyq aktilerdiń erejelerine saı keledi. Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerlerge ketetin azamattyń jáne Qazaqstanda qalatyn, ketýshige oryndatatyn mindettemeleri bar azamattyń quqyqtary Konstıtýsııamen teń qorǵalady. Adamnyń jáne azamattyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýy basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýǵa, konstıtýsııalyq qury­lys pen qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirmeýge tıis (12-baptyń 5-tarmaǵy). Árkim Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyn jáne zańdaryn saqtaýǵa, basqa adamdardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn, abyroıy men qadir-qasıetin qurmetteýge mindetti (34-baptyń 1-tarmaǵy). Árkimniń quqyq sýbektisi retinde tanylýyna quqyǵy bar jáne óziniń quqyqtary men bostandyqtaryn zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásildermen qorǵaýǵa haqyly (13-baptyń 1-tarmaǵy), árkimniń ar-namysy men abyroıly atynyń qorǵalýyna quqyǵy bar (18-baptyń 1-tarmaǵy). Balalaryna qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý – ata-ananyń etene quqyǵy ári mindeti; kámeletke tolǵan eńbekke qabiletti balalar eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaýǵa mindetti (27-baptyń 2 jáne 3-tarmaqtary). Respýblıka azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar (29-baptyń 1-tarmaǵy). Konstıtýsııalyq-quqyqtyq qatynastar sýbektileriniń múddelerin kelistirip, árkimniń Konstıtýsııanyń 21-baby 2-tarmaǵynda kózdelgen Respýblıkadan tys jerlerge (sonyń ishinde turaqty turý úshin basqa elge) ketýge quqyǵy iske asyrylýyna kepildik bere otyryp, memleket, sonymen birge, ketý­shiniń jeke jáne zańdy tulǵalar aldyndaǵy, Qazaqstan Res­pýblıkasy aldyndaǵy mindetterin tııanaqty oryndaýyn, sonyń ishinde ketýine ýaqytsha shekteýler engizý arqyly da, qamtamasyz etýdi maqsat tutady. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń elden tys jerlerge, sonyń ishinde turaqty turý úshin ózge memleketterge ketýiniń sharttary men tártibi «Halyqtyń kóshi-qony týraly» 2011 jylǵy 22 shildedegi №477-IV Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda (budan ári – Zań) belgilengen. Atap aıtqanda, Zańnyń 55-babynyń 2-8-tarmaqtarynda azamattardyń turaqty turǵylyqty jerge ketýiniń sharttary men tártibi, Zańnyń 56-babynda – Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna elden turaqty turǵylyqty jerine ketýge ruqsat berýden bas tartý úshin negizder bekitilgen. Qazaqstan Respýblıkasynan turaqty turǵylyqty jerge ketý ishki ister organdary ketýge arnalǵan qujattardy resimdegennen keıin júzege asyrylady (55-baptyń 2-tarmaǵy); ishki ister organdary Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketý týraly ótinish bergen azamattardyń Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys jerge ketýinen bas tartý úshin negizderdiń bolmaýyna tekserý júrgizedi (55-baptyń 4-tarmaǵynyń birinshi bóligi); Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý týraly sheshim barlyq qujattar usy­nyl­ǵan kúnnen bastap bir aı merzimnen keshiktirilmeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti aıqyndaıtyn tártippen qabyldanady (55-baptyń 4-tarmaǵynyń úshinshi bóligi). Zańnyń 56-babyna saı Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna elden turaqty turǵylyqty jerine ketýinen bas tartý úshin negizderdiń tizbesine mynalar engizilgen: ózine sot júktegen mindettemelerdi oryndaýdan jaltarǵan bolsa – osy mán-jaılar toqtatylǵanǵa deıin (4) tarmaqsha); azamattyq sot isin júrgizýde jaýapker bolyp tabylsa – sot úkimi zańdy kúshine engenge deıin (7) tarmaqsha). Bul rette Zańnyń 56-babynyń úshinshi bóliginde mynadaı qatań talap bekitilgen: «Qazaqstan Respýblıkasynan turaqty tur­ǵylyqty jerge ketý quqyǵyn shekteýdiń barlyq jaǵ­daı­la­rynda ishki ister organdary Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń azamatyna habarlama beredi, onda shekteýdiń negizdemesi men merzimi jáne osy sheshimge shaǵymdanýdyń tártibi kórsetiledi». Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly 2011 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy №518-IV Qazaqstan Respýblıkasy Kodeksiniń (budan ári – NOtK) 174-babynda, alıment tóleýge mindetti adam Qazaqstannan tys jerlerge ýaqytsha ketken nemese turaqty turýǵa ketken jaǵdaıda, ol zań boıynsha kútip-baǵýǵa qarajat berýge mindetti otbasy múshelerimen alıment tóleý týraly kelisim jasasýǵa quqyly. Kelisimge qol jetkizilmegen kezde múddeli adam alımenttiń mólsherin turaqty aqsha somasynda belgileý týraly nemese alımentti birjolǵy tóleý týraly ne belgili bir múlikti alıment esebine berý týraly nemese alımentti ózge de tásilmen tóleý týraly talappen sotqa júginýge quqyly. Alımentti tólegenin rastaıtyn qujattary bolmaǵan jaǵdaıda boryshkerge Qazaqstannan tys jerlerge turaqty turý úshin ketýge ruqsat berilmeıdi. Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasynda, Qazaqstannan turaqty turǵy­lyqty jerine ketýge nıettenip júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna, ketetin adamdardan alımentter alýǵa zań boıynsha quqyǵy bar Qazaqstan Respýb­lıkasynda turatyn adamdardyń (ata-analary, ortaq nekeden kámelet jasqa tolmaǵan balalary bar bolsa, burynǵy jubaılar jáne basqalar) ketýge qarsy emestigi týraly notarıaldy kýálandyrylǵan ótinishin usyný mindeti júktelgen. Aryzdanýshy qandaı da bolsyn sebeppen mundaı ótinishti ala almaǵan jaǵdaıda, másele sot tártibimen sheshiledi. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń pikirinshe, «...ketetin adamdardan alımentter alýǵa zań boıynsha quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn adamdardan notarıaldy kýálandyrylǵan ótinish usyný týraly Qaǵıdada belgilengen talap qoldanystaǵy zańnamanyń, sonyń ishinde Konstıtýsııanyń normalarynan tikeleı týyndaıdy, jáne joǵary turǵan aktilerde zańnamalyq jolmen belgilengen alımentterdi tóleý jónindegi mindettemeni kózdeıdi». Konstıtýsııalyq is júrgizý barysynda zańǵa táýeldi mynadaı normatıvtik quqyqtyq aktiler de taldandy: Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstriniń 2015 jylǵy 19 naýryzdaǵy №254 buıryǵymen bekitilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 12 mamyrda №11030 tirkelgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý» memlekettik kórsetiletin qyzmet standarty (budan ári – Standart); Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister mınıstriniń 2015 jylǵy 30 mamyrdaǵy №498 buıryǵymen bekitilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 7 shildede №11568 tirkelgen «Qazaqstan Respýblıkasynan tys jerlerge turaqty turý úshin shyǵýǵa arnalǵan qujattardy resimdeý» memlekettik kórsetiletin qyzmet reglamenti (budan ári – Reglament). Konstıtýsııalyq Keńes, Negizgi Zańnyń 21-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen árkimniń Respýblıkadan tys jerlerge ketý quqyǵyn shekteýlerdi zańdar qabyldaý arqyly bekitip, sońynan rásimdik qatynastardy Úkimettiń qaýlysymen jáne Ishki ister mınıstriniń buıryǵymen bekitýdiń zańdyq mehanızmin Konstıtýsııaǵa saı dep esepteıdi. Bul jaǵdaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamenti men Úkimeti Konstıtý­sııanyń 61-babynyń 3-tarmaǵyna jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarma­ǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» 2008 jylǵy 15 qazandaǵy №8 Normatıvtik qaýlysynda jáne «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 54-babyn, 61-baby 3-tarmaǵynyń 1) jáne 3) tarmaqshalaryn, sondaı-aq memlekettik basqarýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha basqa da birqatar normalaryn resmı túsindirý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 15 qazandaǵy №8 Normatıvtik qaýlysyna túsindirme berý týraly» 2013 jylǵy 16 mamyrdaǵy №2 Qosymsha qaýlysynda bekitilgen Konstıtýsııalyq Keńestiń quqyqtyq ustanymdaryna saı is-qımyl jasaǵan. Konstıtýsııalyq Keńes adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyq­taryna shekteýler engizetin zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerge qoıylatyn talaptarǵa qatysty Konstıtýsııanyń 39-babynyń normalaryna resmı túsindirme bergen bolatyn. Máselen, Konstıtýsııalyq Keńestiń 2000 jylǵy 7 maýsymdaǵy №4/2, 2005 jylǵy 23 tamyzdaǵy №6, 2009 jylǵy 11 aqpandaǵy №1 normatıvtik qaýlylarynda, memleket Respýblıka Konstıtýsııasynyń 39-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes konstıtýsııalyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti saqtaý qajet kezde, adamnyń jáne azamattyń ujymdyq ta, jeke de quqyqtary men bostandyqtaryn zańnamalyq jolmen shekteýge quqyly, dep belgilengen. Konstıtýsııada quqyqtar men bostandyqtardy shekteýdiń «qajetti shamada ǵana» degen shegi bekitilgen (Konstıtýsııanyń 39-babynyń 1-tarmaǵy). Bul rette shekteý zańdy túrde negizdelgen maqsattarǵa saı bolýǵa tıis; ol ádilettilik talaptaryna jaýap beretin; konstıtýsııalyq mańyzdy qundylyqtardy qorǵaý maqsatyna barabar, ólshemdes jáne demokratııalyq memlekette qajet bolýǵa tıis. Osylaısha, Konstıtýsııalyq Keńes, Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaq­shasynda azamattardyń belgili bir sanattarynan ketýge kelisimin alý qajettigi týraly normany Úkimettiń belgileýi, ony Konstıtýsııanyń 12 jáne 34-baptarynyń maǵynasyna saı túsingen kezde, ketýshiniń Zańda jáne NOtK-te bekitilgen min­dettemeleri oryndalýyn qamtamasyz etýge qaratylǵan, demek Negizgi Zańǵa qaıshy emes dep paıymdaıdy. 2. «Almaty oblysy Qapshaǵaı qalalyq sotynyń ótinishi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq kodeksiniń 361-baby birinshi jáne tórtinshi bólikteriniń konstıtýsııalylyǵyn tekserý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń 2008 jylǵy 27 aqpandaǵy №2 Normatıvtik qaýlysynda «adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn shekteıtin zań zańdyq turǵydan dálme-dál jáne ákep soqtyratyn saldary boljaýly bolýǵa tıis, ıaǵnı onyń normalary jetkilikti dárejede anyq tujyrymdalyp jáne zań erejelerin ózinshe paıymdaý múmkindigin joqqa shyǵara otyryp, zańdyly minez-qulyqty zańsyzdyǵynan meılinshe aıqyndyqpen ajyratýǵa múmkindik beretin túsinikti ólshemderge negizdelýge tıis» dep atap kórsetilgen. «Quqyqtyq aktiler týraly» 2016 jylǵy 6 sáýirdegi №480-V Qazaqstan Respýb­lıkasy Zańynyń 24-babynyń 3-tarmaǵyna saı Normatıvtik quqyqtyq aktiniń mátini ádebı til normalary, zań termınologııasy jáne zań tehnıkasy saqtala otyryp jazylady, onyń erejeleri barynsha qysqa bolýǵa, naqty maǵynany jáne ártúrli túsindirýge jatpaıtyn maǵynany qamtýǵa tıis. Sonymen birge, Konstıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, Zańda, Qaǵıdalarda, Standartta jáne Reglamentte ózderin túrli maǵynada túsinýge jol beretin jáne quqyqtyq ekiushtylyq týyndatatyn normalar bar. Zańnyń 55-baby Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń elden tys jerlerge ketýiniń sharttary men tártibin reglamentteıdi. Úkimet «Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý týraly sheshim» qabyldaýdyń tártibin aıqyndaıdy. Sondyqtan Zańmen Úkimettiń qaraýyna qujattaý jáne qujat aınalymy máseleleri ǵana jatqyzylǵan. Úkimettiń qaýlysy da tıisinshe atalady – «Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalaryn bekitý týraly». Sonymen birge, Qaǵıdalardyń 1-tarmaǵynda bul quqyqtyq aktimen retteýdiń nysanasy keńeıtilgen: «Osy Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalary... Qazaqstan Respýb­lıkasy azamattarynyń Qazaqstan Respýblıkasynan tys turaqty turǵylyqty jerge ketý tártibin (Konstıtýsııalyq Keńes bólip kórsetti) aıqyndaıdy». Alaıda, turaqty turǵylyqty jerge ketýdiń sharttary men tártibi, Konstıtýsııada talap etilgendeı, Zańnyń 55-babynda bekitilgen. Zańnyń 56-babynyń «Qazaqstan Respýblıkasynan turaqty turǵylyqty jerge ketý quqyǵyn shekteýdiń bar­lyq jaǵdaılarynda ishki ister organdary Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna habarlama beredi, onda shekteýdiń negiz­demesi men merzimi jáne osy sheshimge shaǵymdanýdyń tártibi kórsetiledi» degen talaby Qaǵıdalarda, Standartta jáne Reglamentte iske asyrylmaǵan. Qazaqstanda turatyn Respýblıka azamattary jáne elden tys jerlerge ýaqytsha ketip, sońyra sol jerde turaqty turǵylyqty turýǵa nıet bildirgen jáne Qazaqstan Respýb­lıkasynyń shet eldegi mekemelerine ótinish beretin Respýblıka azamattary (Qaǵıdalardyń 10-tarmaǵy) tabys etýge mindetti qujattardyń tizimderindegi aıyrmashylyqtardy aıqyndaýda bastapqy negizder anyq kózqaras baıqalmaıdy. Azamattardyń bul atalǵan sanaty úshin Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵynda kózdelgen qujattardyń bárin tabys etý mindetti emes. Osynyń quqyqtyq saldarynan turaqty turǵylyqty jerine ketetin azamattar teń bolmaıdy jáne ketýshilerge oryndatatyn mindettemeleri bar adamdardyń quqyqtary ártúrli dárejede qorǵalady. Konstıtýsııalyq Keńes, Respýblıka Úkimetiniń NOtK-tiń normalaryna negiz­delgen Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵy 3) tarmaqshasynyń erejeleri azamattardyń belgili bir sanattary qorǵalýyn qamtamasyz etýge tıis, degen ustanymyna qosylady. Degenmen, óziniń jazylǵan redaksııasynda Qaǵıdalar retteletin qatynastardyń mazmunyn zańdy túrde aıqyndalǵanynan zańdy túrde aıqyndalmaǵanyna deıin aýystyrady. Zańda (56-baptyń 4) jáne 7) tarmaqshalary) Respýblıkadan tys jerlerge shyǵýyna ýaqytsha bas tartylatyn sýbektiler, onyń qujattyq negizderi jáne osy quqyqty shekteýdiń merzimderi dál kórsetilgen. Qaǵıdalarda bolsa (7-tarmaqtyń 3) tarmaqshasy) sýbektilerdiń – alıment alýshylardyń tizbesi ashyq qaldyrylǵan, ol jerde zańdy túrde resimdelgen alımenttik mindettemelerge ıe sýbektiler ǵana emes, alıment alýǵa áleýetti quqyǵy bar adamdar da kórsetilgen. «Notarıaldy kýálandyrylǵan ótinish» usyný týraly talaptyń róli men mańyzy ketýdi resimdeýdiń qujattamalyq jaǵyna ǵana tirelip qoımaıdy. Bul talap ketýshige alıment alýshylardy óz betinshe izdeý, sonyń ishinde atalǵan adamdarmen týystyq qatynas jasalmaǵan, nemese bul adamdar oǵan beıtanys bolǵan jaǵdaıda da izdep-tabý mindetin qosymsha júkteıdi. Biraq osy mindetti oryndaýyna qaraı sońyra ketý týraly ótinishin qanaǵattandyrý nemese odan bas tartý týraly sheshim qabyldanatyn bolady. Konstıtýsııalyq Keńes, qujattarǵa qoıylatyn tehnıkalyq talaptar konstıtý­sııalyq quqyqtyń iske asyrylýyna kedergi keltirýge emes, qaıta onyń iske asyrylýyna kómektesýge tıis dep esepteıdi. Onyń ústine, adamnyń konstıtýsııalyq quqyǵy bireýdiń sýbektıvti kózqarasyna nemese pikirine kiriptar bolýyna jol berilmeıdi. Konstıtýsııalyq Keńes osy qaralyp otyrǵan normatıvtik quqyqtyq aktilerde Qazaqstannan ketetin jáne elde qalatyn, ketetinderdiń zańda kózdelgen kómegine muqtaj azamattardyń quqyqtary men mindetterin kelisýdegi Negizgi Zańnyń áleýetin paıdalaný jetkiliksiz dep paıymdaıdy. 3. NOtK-tiń 174-babynda Qazaqstannan tys jerlerge ketetin adam men zań boıynsha kútip-baǵýǵa osy ketetin adam qarajat berýge mindetti otbasy músheleri arasyndaǵy alımenttik daýdy retteýdiń tártibi bekitilgen. Kelisimge qol jetkizilmegen kezde múddeli adam alımenttiń mólsherin belgileý týraly talappen sotqa júginýge quqyly. «Alımentti tólegenin rastaıtyn qujattary bolmaǵan jaǵdaıda boryshkerge Qazaqstannan tys jerlerge turaqty turý úshin ketýge ruqsat berilmeıdi» (174-baptyń 3-tarmaǵy). Bul jaǵdaıda, alıment alýǵa quqyly retinde, soǵan múddeli adam da, alımentti tóleýshi de sotqa júginýge bastamashy bolady. Boryshkerge NOtK-te belgilengen óziniń mindettemelerin oryndaǵanǵa deıin, aldaǵy ýaqytta Respýblıkadan tys jerlerge turǵylyqty turý úshin ketýine ýaqytsha bas tartylady. Konstıtýsııalyq Keńestiń pikirinshe, Zańda jáne NOtK-te Qazaqstan Respýblıka­sy­nan tys jerlerge ketetin jáne elde qalatyn, ketýshiniń kútip-baǵýyna muqtaj adamdardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qamtamasyz etýdegi bostandyq pen jaýapkershiliktiń teńestirilgen ara-qatynasy bekitilgen. Shyǵatyn adamdardan zań boıynsha alımentter alýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasynda turatyn adamdardan olardyń shyǵýyna qarsylyǵy joq ekeni týraly notarıaldy kýálandyrylǵan ótinish usyný mindetiniń ketýshi adamǵa júktelýi (Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasy) alımenttik mindettemeler týraly azamattyq-quqyqtyq daýdy is júzinde Konstıtýsııanyń 21-babynyń 2-tarmaǵynda belgilengen quqyqty adamnyń iske asyrýyna tyıym salý týraly konstıtýsııalyq-quqyqtyq salaǵa kóshiredi. Sonymen birge, Qaǵıdalardyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasy «О́tinish berýshi qandaı da bolsyn sebeppen mundaı ótinishterdi ala almaǵan jaǵdaıda, másele sot tártibimen sheshiledi» degen bóliginde, talaptyń nysanasy jáne talapty qaraý prosesiniń erekshelikteri bóliginde túrli maǵynada oqylýyn týyndatatyn edáýir quqyqtyq ekiushtylyqpen sıpattalady. Osy sanattaǵy isterdi Joǵarǵy Sottyń zerdeleýi kórsetkendeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge nıettengen azamattar, shyǵýǵa qarsylyǵy joq ekendigi týraly notarıaldy kýálandyrylǵan ótinishi talap etiletin adam Qazaqstannan tys jerde turatyn jaǵdaıda da sotqa júginýge májbúr. Iаǵnı, quqyqtyq daýdyń ózi is júzinde joq mundaı jaǵdaı ketýge konstıtýsııalyq quqyqty iske asyrýǵa eleýli kedergi jasaıdy. Konstıtýsııalyq Keńes, sottyń aldyn-ala tekserý mehanızmi – shyǵýǵa zańda kózdelgen kedergiler joqtyǵy týraly faktiniń sot sheshiminde atap kórsetilýi – kóshi-qon polısııasynyń oń sheshim shyǵarýyna negiz bola alady, degen Joǵarǵy Sottyń ustanymyna qosylady. Bul uıǵarym Konstıtýsııanyń 4-baby 2-tarmaǵynyń Konstıtýsııanyń eń joǵary zańdyq kúshi bolatyny jáne Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda ol tikeleı qoldanylatyny týraly normasynan týyndaıdy. Konstıtýsııalyq Keńes, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti ókiliniń konstıtýsııalyq is júrgizý barysynda aıtylǵan, kóshi-qon máselelerin normatıvtik retteýdegi kemshilikterdi joıý qajettigi týraly málimdemesin nazarǵa aldy. Baıandalǵannyń negizinde, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 72-baby­nyń 2-tarmaǵyn, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesi týraly» 1995 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy №2737 Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 17-baby 4-tarmaǵynyń 1) tarmaqshasyn, 31-33, 37, 40-baptaryn jáne 41-baby 1-tarmaǵynyń 2) tarmaqshasyn basshylyqqa alyp, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesi qaýly etedi: 1. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 qaýlysy­men bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalarynyń 7-tarmaǵynyń 3) tarmaqshasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna sáıkes dep tanylsyn. 2. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimetine: Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2012 jylǵy 28 naýryzdaǵy №361 qaýlysy­men bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys turaqty turǵylyqty jerge ketýge arnalǵan qujattardy resimdeý qaǵıdalaryn Konstıtýsııalyq Keńestiń osy normatıvtik qaýlydaǵy quqyqtyq ustanymdaryna sáıkestendirý; adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn neǵurlym tolyq qamtamasyz etý maqsatynda, halyqtyń kóshi-qony salasyndaǵy qoǵamdyq qatynas­tardy retteıtin zańnamalyq aktilerge túzetýler engizilýine bastama jasaý týraly máseleni qaraý usynylsyn. 3. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 74-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes normatıvtik qaýly ony qabyldaǵan kúnnen bastap kúshine enedi, shaǵymdanýǵa jatpaıdy, Respýblıkanyń búkil aýmaǵynda jalpyǵa birdeı mindetti jáne Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 73-babynyń 4-tarmaǵynda kózdelgen retti eskere otyryp, túpkilikti bolyp tabylady. 4. Osy normatıvtik qaýly respýblıkalyq resmı basylymdarda qazaq jáne orys tilderinde jarııalansyn. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń Tóraǵasy I.I.ROGOV