Sahna sáni – «Qyz Jibek»

Elimizdiń mýzykalyq-sahna álemindegi tuńǵysh qazaq operasy «Qyz Jibektiń» dúnıege kelgenine, mine, 83 jyl tolǵan eken. Ol týǵanda ózgeshe syrly daýsymen barsha álemdi selt etkizip, yqylas-zeıinin ózine birden tartty. «Qyz Jibek» búgingi kúni ulttyq opera ónerinde eń uzaq ba­qytty ómir keshken qasıetti týyn­dy! Ony ómirge keltirgen avtor­lar – kompozıtor Evgenıı Brý­sılovskıı men jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń, basty ról­derdegi Kúlásh, Qanabek Baı­seıitovterdiń, Qurmanbek Jan­darbekovtiń, Manarbek Erja­novtyń, Ǵarıfolla Qurman­ǵalıevtiń, Shara Jıen­qulo­vanyń esimderi ulttyq opera óneriniń shejiresine altyn árippen jazyldy. Osy ýaqyt aralyǵynda bul týyndyda qoıýshy rejısserler, dırıjerler, baletmeısterler, ánshiler, sýretshilerdiń úsh urpaq býyny qatysyp almas­ty. Olardyń árqaısysy týyndyǵa ózinshe tyń serpilis berip, tereńdete, keńeıte tústi. Bular – Turǵyt Osmanov, Bazarǵalı Jamanbaev, Nurlan Jarasov, Abzal Muhıtdınov, Dáýren Ábirov, Záýir Raıbaev, Tursynbek Nurqalıev, Gúl­faırýz Ysmaıylova, Shabal Beısekova, Bıbigúl Tólegenova, Baıǵalı Dosymjanov, Ánýar­bek Úmbetbaev, Káýken Kenje­taev, Narıman Qarajigitov, Baqyt Áshimova, Amangeldi Sembın, Shora Úmbetalıev, Keńes Baqtaev, Qanat Omar­baev, Ǵafız Esimov, Qanat Qu­lym­janov, Baqytjan Ysqa­qov, Álibek Dinishev, Ken­jeǵalı Myrjyqbaev, Baı­ǵalı Mombekov, Nurjamal Úsen­baeva, Janat Shybyqbaev, Maı­ra Muhamedqyzy, Gúlzat Dáýirbaeva, Jan Tapın, Dına Ham­zına syndy Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq jáne Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatr­larynyń óner tarlandary. Al endi «Astana Opera» memlekettik teatrynda búgingi qoıylyp jatqan «Qyz Jibekte» uly Kúláshtiń juldyzdy shó­bereleri óner kórsetip, kórer­men júreginen oryn alýda! Bul operanyń fenomeni nede degen suraqqa, men dom­byranyń qos shegindeı úndes­tikte bolǵan kompozıtor Evgenıı Brýsılovskıı men jazýshy Ǵabıt Músirepov syndy dana sýretkerler, aqyn Maǵjan aıtqandaı, «Qalamymdy malyp júrek qanyna...» ózderiniń jan júreginen týdyryp, jalyn bergen «Qyz Jibektiń» máńgilik jastyǵynda der edim. Kemeńger Ahmet Juba­novtyń 1933 jyly Lenıngrad (qazirgi Peterbor) qalasyna baryp, 27 jastaǵy Evgenıı Brýsılovskııdi qazaqtyń kásibı mýzykasyn kóterý úshin Almatyǵa arnaıy shaqyrǵanyn biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Biraq eki jylǵa kelisim bergen Brýsılovskıı óziniń bar shyǵar­mashylyq ómiriniń 37 jylǵa sozylatynyn, sanaly ǵumyrynyń qazaq jerinde ótetinin, qazaqtyń kásibı mýzyka óneriniń negizin salýshylardyń biri bolatynyn boljap bilmegeni haq. Mine, 1933 jyly Qazaq­stanǵa kele sala, ózi qyzmet etetin Almaty mýzykalyq-drama tehnıkýmy janyndaǵy halyq mýzykasynyń ǵylymı-zertteý kabınetinde dástúrli mýzykanyń has sheberleri Dına Nurpeıisova, Qalı Jan­tileýov, Naýsha jáne Maham­bet Bókeıhanovtar, Ýahap Qabıǵojın, Luqpan Mede­tov, Ámire Qashaýbaev, Ma­nar­bek Erjanov, Isa Baıza­qovtyń oryndaýynda 250-den astam halyq jáne halyq kompozıtorynyń injý-marjandaryn notaǵa túsirip, artynan olardy óziniń týyndylaryna arqaý etti. Ol óziniń gazetke bergen bir suhbatynda: «Men qandaı mýzyka jazsam da, báribir ol qazaq mýzykasy bolyp shyǵa beredi...» deýi sodan bolar. Evgenıı Grıgorevıch 9 operany dúnıege ákelgen kompozıtor. Solardyń ishinde «Jal­byr» (lıbrettosy Be­ıim­bet Maılındiki, 1935 j.), «Er Tarǵyn» (lıbrettosy Sa­ǵyr Qamalovtiki, 1936 j.), «Aıman-Sholpan» (lıbret­to­sy Muhtar Áýezovtiki, 1938 j.) qoıylymdary kezinde kó­rer­men halyqtyń keremet qoshemet-yqylasynda boldy. Biraq solardyń ishinde búginge deıin sahnadan túspeı kele jatqany – «Qyz Jibek» operasy. Onyń birden-bir sebebi, «Qyz Jibek» lıbrettosynyń shekspırlik deńgeıdegi ǵajaıyp múltiksizdigi dep bilemin. Munda ulylyq pen zulymdyq, nurly kún men surly kún, tazalyq pen lastyq, asqaqtyq pen arsyzdyq bitispes qaqtyǵysqa túsip, aqyry jas júrekterdiń ǵashyqtyq sezimin tunshyqtyryp tynady. Buǵan deıin de, budan keıin de otandyq dramalyq týyndylarda bolmaǵan, aspan aınalyp jerge túskendeı kórinistegi Uly dalanyń uly tragedııasy bul! Árıne, mundaı ádebı kórkemdik deńgeıi bıik lıbrettoǵa mýzyka jazý Brýsılovskıı sııaqty tulǵaly kompozıtorǵa shynaıy baqyt edi. Ǵabıt Músirepov árqashan Evgenıı Brýsılovskııge degen óziniń shynaıy dostyq kóńilin tebirene, shyǵarmashylyq qa­rym-qatynasyn erekshe bildi­retin. Osyǵan dálel retinde kom­pozıtordyń 1970 jyly Al­matydan Máskeý qalasyna birjola qonys aýdarǵanda, uly jazýshynyń oǵan jazǵan hatynan úzindi keltireıin: «...Ev­genıı! Seniń bizden birjola ketip bara jatqanyńdy endi qazir ǵana uqtym. Azyn-aýlaq adal adamdardyń biri múlde alys­tap bara jatqandyǵynan kóńil pernelerim byrt-byrt úzilýde. Aǵymnan jarylatyn, adal kóńilimmen syrlasatyn adamdarym Muhtar men Sen ediń. Osy joldardy saǵan «Qosh!» – dep aıtqan sózimdeı qa­byl al, súıikti adal dosym. Tu­la boıy tutas ózińniń Ǵabıtiń». Ǵabeńniń de 500 jyldan astam tarıhy bar, qazaq hal­qy­nyń kóne lıro-epostyq das­tandarynyń biri «Qyz Jibek­ke» bet burǵany kezdeısoq bolmas... 1936 jyldyń mamyr aıynda Keńes Odaǵynyń astanasy Máskeý qalasynda Qazaq­­stannyń mádenıeti men óne­riniń Birinshi dekadasynda E. Brýsılovskııdiń «Qyz Jibek» operasy kórsetilip, bul qoıylymdy, ondaǵy Jibek rólindegi Kúlásh Baıseıitovany kórgen Iosıf Stalın ony «Qa­zaq bulbuly» dep atasa, orys­tyń uly ánshisi Antonına Nej­da­nova «Chýdo!» dep tańdaı qaqty. Mine, shetsiz, sheksiz Uly dalanyń jýsan ańqyǵan arshyn tósi, saǵym qýǵan tulparlar tuıaǵynyń qýatty dúbiri, kún sáýlesin qanatyna ilgen aqqýlar qańqyly, bári-bári ánshilerdiń, hordyń, orkestrdiń úninde, myń buralǵan balet bıinde berilip, Úlken teatrdyń sahnasyn ǵala­mat kóriniske bóledi. «Qyz Jibek» operasynyń 1968 jyly 1000-shy, al 2008 jyly 1500-shi qoıylymy Abaı atyndaǵy akademııalyq opera jáne balet teatrynda ótti. Endi ol 2013 jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen qurylǵan «Astana Opera» memlekettik opera jáne balet teatrynyń sahnasynda birinshi ret jańa mýzy­kalyq redaksııada, ja­ńa re­jısserlik sheshimde, akýs­tı­kalyq, kompıý­terlik, jaryq berý tehnolo­gııa­symen, plastı­kalyq horeo­grafııalyq tujyrym­damada, keıip­kerlerdiń oınaý, sóıleý, án aıtý tásilderi qazaqtyń dás­túrli oryndaýshylyq erek­she­lik­terinde qoıylyp otyr. Jolaman TURSYNBAEV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kompozıtor