Mańǵaz dala. Mań-mań basqan janýar. Saǵym arasyndaǵy jal-jal bolǵan sary qumda sekseýildiń basyn otap turǵan sary atan. Sýret qoı. Qazaq saharasy men túıe túliginiń úılesimdiligi Jaratqan syıǵa tartqan bir jarasym sekildi kórinedi bizge. Máńgilik mekendi tappaqshy bolǵan Qorqyt babanyń senimdi serigi oısylqara túligi edi. Jer júzinen Jeruıyqty izdegen Asan qaıǵynyń uzaq joldaǵy joldasy Jelmaıasy-tyn. Olaı bolsa, jaryqtyq túıe janýary túp-tuqııannan beri qazaqpen birge jasasyp kele jatyr dep baılam jasaýǵa bolatyn sııaqty. Endeshe, osy túliktiń búgingi jaı-kúıi qandaı?
Derekter ne deıdi?
Aldymen resmı derekke kóz júgirteıik. Osydan bir jyl burynǵy naqty derek boıynsha Qyzylorda oblysynda 37,4 myń bas túıe bar eken. On eki aıdyń aýnap túskenin eskersek, onda bul sannyń az-maz artqanyn aıtpasa da bolatyn shyǵar. Osynyń ishinde 19,2 myń basy ingen. Jer jaǵdaıy oısylqara tuqymyn ósirýge yńǵaıly aımaq bolǵan soń, óńirde 21 qojalyq túıe sharýashylyǵymen aınalysady. Az da, kóp te deı almaımyz. Degenmen, osy sharýashylyqtarda talaı adam jumys taýyp, kúnkórisin aıyryp júrgeni anyq. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda óńirdegi túıe sany 3,2 paıyzǵa artqan. Al asyl tuqymdy túıeniń úlesi 10,6 paıyzdy qurap otyr. Aqmeshit atyrabynda jyl saıyn 3433 tonnadan astam shubat óndiriledi. Sondaı-aq, óndirilgen shubatqa memleket tarapynan qoldaý kórsetiledi. Máselen, byltyr 81,6 tonna qymyranǵa 4487,7 myń teńge sýbsıdııa tólenipti. Sonymen qatar, 56,7 tonna túıe etine 5106,9 myń teńge berilgen. Túıe basyn asyldandyrý isi de nazardan tys qalyp jatqan joq. Aıtalyq, 25 bas asyl tuqymdy túıe satyp alýǵa memleket qorjynynan 925 myń teńge qarjy bólingen. Sıyr, qoı, ne jylqy sekildi shetten shertip júrip asyl tektisin óńgerip kele beretindeı emes. Sondyqtan, túıe túligin asyldandyrý jumysynda ózindik baıaýlyq baıqalady. Sonda da bolsa, sharýashylyqtar aldyndaǵy az malyna qanaǵat etpeı, onyń basyn kóbeıtip, shubaty men etin naryqqa shyǵaryp, tuqymyn asyldandyryp jatqanyna kóńil qýanady. Oblystyq aýylsharýashylyq basqarmasynan kelgen derekter osylaı sóıleıdi. Asa ósimtal emes janýardyń óńirdegi kúıi ázirge osy.Shyǵyny az, kútimi jeńil
Túıe sharýashylyǵy aımaqtyń batys óńirinde jaqsy damyǵan deýge bolady. Ásirese, Qazaly, Aral aýdandarynda tórt túliktiń tóresine degen ynta men nıettiń ózgesheligin baıqaımyz. Jalpy, bul aımaqta túıeniń mońǵol, qalmaq, qazaq tuqymdary kezdesedi. Eń irisi qalmaqtiki bolyp sanalady. Al odan keıingi kezekte qazaqy túıeler turady. Mońǵol túıeleri atalmysh ulttyń attary sııaqty asa iri emes. – Túıe malynyń ózge túlikterge qaraǵanda shyǵyny az. Qysta jut bolady dep qoryqpaısyń. Bizdiń ósirip otyrǵanymyz qazaqtyń aıyr órkeshti túıesi. Qaraqum men Qyzylqumnyń arasynda jatady. Qyryq kúnge deıin sý ishpeı júre alady. Bizdiń óńir sekildi shóleıtti jerlerge eń yńǵaıly janýar. Kóbine jantaqpen, jýsanmen qorektenedi. Túıeniń júnine deıin jaramdy. Túbiti men shýdasynan kúndelikti ómirge qajetti kıim-keshekti toqı berýge bolady. Shubatynyń emdik qasıeti joǵary. Maılylyǵy 6 paıyzǵa deıin jetedi. Narlardan sút kóp shyǵady. Bir órkeshti túrkimen túıeleri de qazaqy túlikterge qaraǵanda sútti bolyp keledi. Ata-babamyzdan jalǵasyp kele jatqan kásip qoı. Sondyqtan túıe sharýashylyǵymen aınalysýda eshqandaı qıynshylyqty baıqamaımyz. Qysta sýyqqa, jazda ystyqqa tózimdi janýarǵa asa kóp kúıdiń de keregi joq. Qora salyp, qareket etpeısiń. О́ıtkeni dalalyq jerde jata beredi. О́zge malǵa jınaǵandaı shóp jınamaısyń. Azyǵyn ıen daladan tabady. Sol sebepti, túıe baǵýmen aınalysamyn degen sharýanyń utary mol. Eń úlken kemshiligi eki jylda bir tóldeıtini ǵana, – deıdi «Aıan» sharýa qojalyǵynyń jumysshysy Qýanysh Shúlenbaev.Shubatty naryqqa shyǵarý qıyn ba?
Byltyr «Arýana» sharýa qojalyǵy óz qarajaty esebinen shubat óńdeý sehyn ashty. Sehtyń jobasynyń jalpy quny 45 mıllıon teńgeni qurady. Onda táýligine 400 lıtr sút óńdelip, shubat ónimi arnaıy ydysqa quıylyp daıyndalady. Sehtyń qural-jabdyqtary zaman talabyna saı jasaqtalǵan. Sondaı-aq, sehta 5 adam turaqty jumys jasaıdy. – Bul jobaǵa qyzyǵýshylyǵym Almaty qalasyna jumys saparymen barǵanymda, Sydyq esimdi kásipkerdiń jumysymen tanysqan kezden bastaldy. Sodan beri mine, birneshe jyl ótti, atakásip óniminiń biri – shubattyń qunaryn arttyryp, jańa deńgeıge kóterý, onyń saqtalý merzimin arttyrý tehnologııasymen shuǵyldanyp júrmin. Bıznes-jospar jasaǵanymmen, talaı kedergilerge kezdestim, qansha qınalsam da, óz jobamdy júzege asyrǵanyma qýanyshtymyn, – deıdi Sabyr Ermahanov. Istiń jónin tarata aıtar bolsaq, onyń mánisi mynandaı: burynnan kele jatqan qarapaıym qazaqy tásil boıynsha ashytqan shubat ári ketse eki-úsh kúnge ǵana shydaıdy, al Sabyrdyń qazirgi jobasy boıynsha arnaıy plastmassa qutyǵa quıylǵan shubat tolyq bir aı jaramdy bolady, aınymaıdy. О́ıtkeni, túıe sútin ashytatyn ashytqynyń quramy ǵalymdarmen birlese jumys isteý arqyly jasalyp otyr. – Bıologııa ǵylymynyń doktory, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi Ásııa Serikbaeva óz shákirtterimen birge úlken izdenisti jumys júrgizdi. Nátıjesinde, 5 jıyntyqtan turatyn jańa ashytqy qoldanysqa endi. Aldaǵy ýaqytta shubattyń buzylmaı saqtalý merzimin 3 aıǵa uzartýdy maqsat etip otyrmyz. Sonda óz ónimderimizdi elimizdiń barlyq aımaǵyna taratýmen qatar, shet elderge jetkizýge múmkindik týar edi, – deıdi kásipker. О́nimniń sapaly jáne taýarlyq sıpaty jaqsy bolýy úshin onda qyzmet jasaıtyn mamandardyń da biligi men tájirıbesi bolýy shart. Bul oraıda, kásipkerdiń jas mamandardy tájirıbe almasýdan, arnaıy kýrstardan ótýin qarjylandyryp, úlken mán berip kele jatqandyǵy súısindiredi. Shıeli aýdanyndaǵy ındýstrııalyq aımaqta ornalasqan sehtyń eki qabatty ǵımaraty jańadan salynyp, oǵan elektr jelisi tartylyp, bólek transformator ornatylǵan. Taza aýyz sý qubyry da jetkizilgen. Shet elden aldyrylǵan qondyrǵylary da sapaly. Naqty aıtqanda, sapaly ónim óndirýge barlyq jaǵdaıy saqadaı-saı deýge bolady. Jaǵdaı osylaı bolǵanda, shubatty naryqqa shyǵarýǵa bolady degen sóz. Sondyqtan, aımaqta mundaı sehtar áli de kóptep ashylýy kerek dep oılaımyz.Emdik qasıeti erekshe
Ibn Sına jaryqtyq «Adam aǵzasyna paıdaly shópterdiń deni qumda ósedi» depti ǵoı. Olaı bolsa, qumdy meken etetin, sekseýil men jantaqty qorek qylatyn túıe janýarynyń sútiniń de emdik qasıeti mol desek, aǵat aıtqandyq bolmas. Onyń ústine bizdiń jurt shubattyń emdik qasıetin ejelden bilgen. Baıaǵynyń adamdary baýyr, ókpe aýrýlaryn, asqazan men ishek joldaryna jel baılanyp, as qorytý nasharlaǵanda shubatpen emdegen. Búgingi medısına shubattyń quramynda A, V1, D, E, S dárýmenderi baryn, maı, aqýyz, tuz ben túrli dárýmenderge jáne qant, amın qyshqylyna baı ekenin aıtady. Sońǵy jyldary dárigerler onyń qaterli isik, sary aýrý, sozylmaly kolıt, sozylmaly gastrıtke shaldyqqandar, holesıstıt, ót joldarynyń bitelip qalýy aýrýlary, dısbakterıoz dertine taptyrmas em ekendigin alǵa tartyp júr. Eń bastysy, shubattyń radıasııaǵa qarsy birden-bir amal ekendiginde bolyp tur. Túlik tóresiniń ónimi adamnyń este saqtaý qabiletin joǵarylatyp, mı tamyrlaryna sergektik pen demalys beredi. Sýsyn adam aǵzasynda jeńil qorytylatyndyqtan, qaryn sóliniń jumysyn kúsheıtip, asqazan jolynyń bezderinen sól shyǵaratyn qasıetke de ıe. Málimetterdi negizge alsaq, mundaı ónim aǵzanyń jumys qabiletin arttyryp, erlerdiń áleýetin kóteredi, áıelderdiń klımaksy kezinde kómegi zor. Al balalardyń belsendi is-qımylyn arttyryp, densaýlyǵyn birshama nyǵaıta alady. Nıkotın, alkogol sııaqty zııandy elementterdiń aǵzadan tez shyǵýyn qamtamasyz etedi. Ýlaný jaǵdaıynda búkil aǵzany tazalap shyǵady. Ishti tyıady. Iаǵnı, shubattyń adam densaýlyǵyna paıdasy óte zor. Sondyqtan «kola» men «fantaǵa» úıir bolmaı, ózimizdiń babalar tutynǵan shubatty iship, shalqyp ómir súrý kerek qoı dep oılaımyz.Túıin:
Minseń – kólik, ishseń – sýsyn, jeseń – et, júni kıim-keshek túıe túligi qaı jaǵynan alsańyz da turmysta óte paıdaly. Qoı sekildi kúni boıy sońynda júrip baǵýdy qajet etpeıdi. Jylqy sııaqty bir túnniń ishinde urylar aldyna salyp qýyp ketedi dep qoryqpaısyń. Sıyrdaıyn sıpap otyrmaısyń. Baǵýǵa yńǵaıly. Turmysqa qolaıly. Sol sebepti, túıe sharýashylyǵyn damytýǵa, basyn kóbeıtýge, tuqymyn asyldandyrýǵa memleket tarapynan áli de kóp kómek berilýi kerek dep esepteımiz. Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy
