Shýaq shashqan shuǵylaly álem

Sýretteri «sóıleıtin», árbir tyń týyndysy óz aldyna syr shertetin qylqalam sheberi О́mirbek Jubanııazovtyń álemine kezdeısoq tap kelip, ýaqytty bederleýdegi birizdilikti, bolmysynan bólin­begen daralyqty kórip, taǵy bir tamasha talant ıesimen qaýysh­qanymyzǵa qýanǵanbyz. Osy sýretshi qaýymynyń sheberligi nemen ólshenedi, degen saýaldyń jaýa­byn qylqalam ıesiniń sheberhanasynan tapqandaı áserge bólene otyryp, Ju­banııazovtyń jumystaryna sapar shekkizgen sebep pen sáttilikke ishteı alǵys aıta ketýdi de umytpaǵan edik. Irgeli, ilkimdi jumystardan Jubanııazovtyń ishki bolmysyn, izdenisin izdep áýre bolyp jatýdyń qajeti joq. Árbir týyndy menmundalap, dara­lanyp baryp, qaıta birigip, ýaqyt degen keńistiktegi kósh­pendilerdiń kóshine ilestirip áketedi. О́nerdi baǵalaıtyn, onyń tilin túsinip, qylqalam qudiretinen týǵan dúnıelerdi jınaıtyn jan birden onyń álemin aralap kete barady. Bir aıta ketetin jaıt, ol osy ýaqytqa deıin talǵampaz synshylardan da óz baǵasyn alyp úlgergen. Ult­jan­dylyǵynan da aıyrylmaı, óz zamany­nyń da úderisine ilese otyryp, máń­gilik sheksizdikti búgingimen qosa órgen О́mirbek – óz áleminiń dara ıesi. – О́zin myna ómirden tapqan adam b­aqytty. Kóp adamnyń baǵy janbaı­tyny – óz kásibin taba almaǵanynan dep bilemin. Al men ózimdi baqytty adam dep esepteımin. Súıikti maman­dyǵym bar. Men úshin dúnıede sýret salýdan asqan rýhanı lázzat joq. Erkindik... Eshkim de seniń oı-qııalyńa tejeý sala almaıdy. Sosyn sýretshiler eshqashan zeınetke shyqpaıdy, – deıdi qylqalam sheberi. Aqıqatynda, óz sheberhanasyna bir soǵyp ketpese jany jaı tappaıtyn shyǵarmashylyq ıesi bul joly óz ki­taphanasyn aqtarystyryp, oıǵa sho­myp otyr eken. Al biz ǵaıyptan týǵan osy múmkindikti paıdalanyp, Jubanııa­zovtyń jumystaryn jaǵaladyq. О́ner­taný­shylardyń О́mirbekti moıyn­daǵany óz aldyna bir bólek áńgime bolsa, qylqalam ıesiniń sońǵy on jyldyń ar jaq-ber jaǵyndaǵy jetistikteri de bir tóbe. Osydan dál 9 jyl buryn bizdiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń birinshi betinde bir foto jarııalanǵan-dy. Onda Elbasy Qazaqstanǵa  arnaıy kelgen Rım Papasy II Ioann Pavelge tamasha bir óner týyndysyn tartý etip, ony mártebeli qonaq shynaıy yqylaspen qabyl alyp otyrǵany beınelegen. Bul sýret Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi О́mirbek Jubanııazovtyń «Kezdesý» atty týyndysy bolatyn. Balbal tastyń túbinde syrlasyp otyrǵan qyz ben jigit... Osy sýretke qarap otyryp, «Siz de bizdeı bolǵansyz, biz de sizdeı bolarmyz» deıtin babalardan qalǵan támsil eske túsedi. Bul ǵashyqtardyń ǵana kezdesýi emes, bir kezdegi belgili bir bekke qoıylǵan tas músin túbindegi dáýirlerdiń de toǵysýy dep bilińiz. Bir birine yntyq jandardyń tóbesinde qalyqtaǵan qus olardyń basyna baq bolyp qonar ma eken?! О́mirbektiń «Sultan Beıbarys» pen «Mámlúkter», «Qasıetti jer», Qozy men Baıan» jumystary da shoqtyǵy bıik shyǵarmalar sanatynan oryn alady. Aıtqandaı, «Mámlúkter» kartınasy Katar sheıhyna tartý etilgen.  Al Rım Papasyna syılanǵan týyndy Vatıkan mýzeı qoryna qosylǵany bizge de  mártebe. О́nertanýshylar qylqalam sheberi­niń Á.Qasteev atyndaǵy memlekettik óner murajaıynyń tórinen oryn al­ǵan, Prezıdent rezıdensııasy, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy, Táýelsiz­dik saraıy sııaqty ǵımarattarǵa qoıyl­ǵan sýretterin ulttyq beıneleý óneriniń qor­jynyna túsken súbeli úles sanaıdy. «Qozy men Baıan» kartınasy da О́mirbektiń ónerden óz enshisin daýlamaı alatyn daryn ekenin dáleldeıtin týyndy. Alystaǵy alyp  shynardy saıa­laǵan, saǵym syndy ýaqyttyń tasasyn­daǵy ǵashyqtardy sýretker múlde basqa qyrynan baıandaıdy. Býaldyr­lanyp baryp, beri jaqyn­daı­tyn saıyn dala­daǵy  qas­qa kúreń men aqboz at  maza­syz jer tar­pyp, tabı­ǵat­pen tutasyp ba­ryp, bútin bir taǵ­dyr­lar­dy kóz al­dyńa ákeledi. Kórmelerde kóz tartatyn «Búr­kitshiler» serııasy da sý­retshiniń qu­maı tazy ertip, qyran búrkit ustap saıat qur­ǵan baba­lar­dyń ata kásibin laıyqty tiriltetin týyn­dy­lar. Qalaı desek te, sýretshi tektilikke táý etip, saıyn da­lany erkin jaı­laǵan er­jú­rek tarı­hy­myzdy qalǵyp ketken sátinen  qala­my­men qaı­ta «túr­tip» oıatyp, ulttyq óner deıtin aýylǵa úıirip qosyp jatqandaı áser qal­dyrady. Ejelgi el men qazirgi týǵan jer súıispenshilikpen, eljan­dylyqpen Jubanııazovtyń qııalynan sýret bolyp tógilip jatqanyn kórip, jan saraıyń­nan jyly lep ótkendeı kúı keshesiń. Bul «Kósh», «Jolaýshy» týyndy­lary­nan keıin týǵan oılar. Alty jyl buryn salynǵan myna bir «Búldirgen» degen týyndysy da eriksiz oıǵa jeteleıdi. Áý basta búldirgen qyzyl bolmaǵan kórinedi... Álmısaqtan jetken ápsanalarda abaı­syzda páktiginen aıyrylǵan boıjet­kenniń «oqıǵasynan» keıin osy bir jemis qyzyl túske boıanǵan deıdi... Teris qarap, taǵdyryna nala aıtyp otyr­ǵandaı bolyp kórinetin arý jaıly bul sýret te bir móltek ádebı shyǵarma ispettes áser qaldyrady. Jubanııazovtyń kóptegen kartı­nala­rynda asyltekti jylqylar, bota­ly túıeler oryn alǵan. Onyń da óz jóni bar. Sýretshiniń paıymynsha, jylqy minezdi qazaqtyń ulttyq brendi – sáıgúlik bolýy tıis. Tekti janýardyń jony men tańy, tirsegi men saýyry kúnge shaǵylysyp, qol tıgizseń – bitpeıtin keńistiktiń bederinde qazir zýlaı jóneletindeı kórinedi. – Negizi, qazaq halqynyń bolmysy án men kúıge jaqyn. Al sýret – kenje damyǵan sala. Áıtse de, shetelderge issaparmen  shyqqanda baıqaǵanym ári kózimniń jetkeni – bizde myqty sýretshiler kóp. Kólik, kompıýter jaǵynan basqalarmen básekelese almasaq ta, beıneleý óneri boıynsha kez kelgen elmen ıyq tirestire alamyz. Tek sony baǵalap jatqan eshkim joq. Jasy­ra­tyny joq, nanǵa aqsha tappaı qınalǵan kúnder bastan ótken. Sondaıda kún­kóris qamy úshin Túrkimenbashy rezı­densııasyn, Rýmynııa halyqaralyq qarjy ortalyǵyn, Almatydaǵy irgeli keńselik ǵımarattardy bezendirgenmin. Árıne, búginde birjolata shyǵarmashy­lyǵyma bet burdym,  – deıdi sýretshi. «Shyǵarmashylyǵymnyń basty ta­qyryby – ata joly, kesheden búginge jetken tarıh kerýeni. Sýretshi de ǵalymnan kem emes. Jumysqa kirispes buryn qanshama zertteý jolynan ótedi» deıtin Jubanııazovtyń sózinde tıtteı de jasandylyq joq.  Osy ustanym týyndylarmen tutasyp, boıaý tilimen sýretteletin álemniń salmaǵyn arttyra beredi. Qylqalam sheberiniń osy qaǵı­dasyna saı keletin, talǵampaz syn­shylar sátti dúnıe dep qabyldaǵan  ju­mystardyń qataryna «Kámelet» jatady. Ýaqyttyń arǵymaǵynan tús­pegen qazirgi qazaq balasy keshegi Berel qorǵanynan tabylǵan sáıgúlikti qaıta erttep minip, ýaqyttyń kóshine qosylyp barady. Baıqaǵan adamǵa tarıhı tulǵalardy bólek qoıǵanda,  О́mirbektiń kóptegen jumystarynda adamnyń bet-beınesi anyq beınelenbeıdi. Ýaqyttyń qoınaýynan úzilip túsken sátterdi tamashalaǵan adam  ony óz qııalyndaǵydaı elestete bersin. – Degenmen, Kenesarynyń beınesin salarda men qatty qınaldym. О́zi de kúrdeli tulǵa. Izdenis nátıjesinde Orynbor muraǵatynan tabylǵan tarıhı derekterge tap boldym. Qazaq sarbazdary orystarǵa tutqynǵa túsip qalǵan kezde Kenesarynyń bet-álpeti qaǵazǵa sıpattalyp jazylǵan eken.  Sol jazba arqyly ulttyq batyrdyń portreti dú­nıe­ge keldi, – deıdi О́mir­bek. Jubanııa­zovtyń «Ke­ne­sary han» sýreti qazir kóp­tegen kitap­tar­dyń mu­qa­balaryn kór­kemdep júr. Reseı bas­pa­la­ry da qa­je­tine paı­da­la­nyp júrgenin aıta ketýge bo­lady. Al tý­yndynyń túpnusqasy  hannyń ur­pa­ǵy – Nápýsa Ázimhan­qyzy­nyń jeke qo­rynda kóri­ne­di desek, po­lı­gra­fııalyq ónerdiń uńǵyl-shuńǵylyna boılap, sodan tabys taýyp júrgen isker kompanııalar da Jubanııazovtyń jumys­taryna jıi quda túsetini baıqalady. – Eń alǵashqy sýretterim respýb­lıkalyq «Jiger» festıvaliniń aıasyn­da uıymdastyrylǵan kórmege qoıyl­ǵan edi. Tuńǵysh qadam qashanda ystyq. Ol kezde kórme týyndylary aldyn ala komıssııa músheleriniń talqysynan ótetin. Sonaý Qyzylordadan Almatyǵa sýretterimdi arqalap kelýden sharsha­maıtynmyn. Irikteýden ótpeı qalsam, renjimeıtin edim. «Demek, deńgeıim tómen, áli de izdenýim kerek  eken» dep ózimdi qaıraı túsetinmin...», – deıdi ol. Osydan-aq beıneleý óneriniń maıtal­many óz bıigine qalaı kóterilip kele jatqanyn ańǵarý qıyn emes. О́nertanýshylar О́mirbektiń ózine tán ereksheligi – kórkem týyndy­la­rynyń kópshiligi landshaftyń bir jazyq boıymen bederlenýi deıdi. Ulttyq beıneleý óneriniń sardary  Sabyr Mámbeev syndy sýretker О́mirbektiń «Kúmis terek» atty tý­yndysyn kórip, arqasynan qaqqan eken. Áfsana, tipti ańyz sııaqty, jum­baǵyn ishine búkken osy sýret bizdiń de nazarymyzdy aýdara berdi. Atan túıe­niń qunyna bergisiz bul sýret-shyǵarma áli de álemdik deńgeı­degi ónertaný­shylar tarapynan aýyzǵa alyna beretinine bek senińiz. Atan túıeniń quny demekshi, búgingi tańda sýretshilerdiń biregeı týyndylaryn jınaıtyn otandyq kolleksıonerlerdiń qorjynynda О́mir­bektiń birqatar jumystary bar­shylyq. Bul sýretter endi qaıtalanbaq emes. Biz beıneleý óneriniń maıyn ishken maman bolmasaq ta, qatardaǵy qara­paıym kórermen retinde onyń týyn­dylarynyń bárine derlik tán jyly, shýaq shashqan meıirli tústerdi alǵa tartqan bolar edik. Boıaýlardyń bir birine ótý kúrdeliligi de sýretshiniń qarymyn  tanytady. О́mirbektiń  de shýaq shashqan shuǵylaly álemi  nege muńdy? Ol da bolsa ýaqyttyń ótpeli, baqtyń kóshpeli, máńgiliktiń shaý­jaıyna eshkim jarmasa almaıtyn­dy­ǵynan, saǵynyshtan sarǵaıǵan dúnıe­ler sııaqty kórinbek... Aıtqandaı, sýretshiniń janyna óziń­di matap qoıatyn jumysynyń biri – «Qyz qýý». Bul biz biletin, aýyz­dyǵymen alysqan júırikterdiń ústinde qaptaldasyp ketip bara jatqan qyz ben jigit emes.  Munda en dalada ońashada syrlasyp bara jatqan ekeý. Eger qyz jigittiń qýyp jetkenin qalasa – tizginin tejeıdi... Al «Baıqońyr» týyndysy da ýaqyt ózgergenimen qazaqtyń en dalasy ózgermegenin syr etip tógedi. Shetsiz de sheksiz Saryarqanyń tósindegi botaly túıe janýarynyń túlegen qyzyl saýyrynan ekologııa kórem deseńiz – óz erkińiz. Jubanııazovtyń mazmundy álemi azdap muń shaqyryp turǵany bolmasa, ýaqytqa eshkimniń ámiri júrmeıtindigin aıta otyryp, ulttyq rýhty, baba­lar­dyń qanymen jetken bolmysty ulyq­taýdan sharshamaıdy. Oraıy kelgende aıta ketsek, otan­dyq beıneleý ónerindegi shynaıy ta­lanttardy taný men nasıhattaýdyń kezegi baıaǵyda týǵan. О́ner adamy qaı kezde de qoldaý kútedi. Onyń bar baılyǵy – qalamy men qabileti. Oǵan qosa búgingi shyǵarmashylyq ıeleri – óner­tanýshylardyń ádil baǵasyna, jal­paqshesheılikke salynbaǵan shynaıy pikirine zárý. Tipti kózi qaraqty halyqtan da jaqsysy men jamanynyń arajigin bólip berer jyly tilek izdeıdi. Son­dyqtan da Jubanııazovtaı qabilet ıeleriniń eńbekteri elenýdi kútedi. Osy arada ónertanýshy, professor Qudaıbergen Bolatbaevtyń: «Ulttyq ónerdiń baǵyty aıqyndalmaı, bola­shaǵy túzelmeıdi. Sondyqtan jeńil mazmundy, kompozısııalyq qurylymy aıqyndalmaǵan kóshirmeli, jasandy­lyǵy mol jarnamalyq sýretterge jol bermeýimiz kerek. ...Otandyq ónerge óz úlesin qosyp júrgen talǵampaz sýretshi О́mirbek Jubanııazovtyń bergeninen bermegeni kóp dep bilemin» degen piki­riniń astarynda da tarqatyp aıtar shyndyq jatyr. Jalpy, ónertanýshylardyń toqy­raý kezeńi, ilgerileý dáýiri degen qur sózge eliktemeı, ómir súrip otyrǵan kezeńniń suryptalǵan kórinisin búk­pelemeı beıneleıtin sýretshiler tár­bıeleýimiz kerek degen paıymynyń da jany bar. Ataǵy joq demeseńiz, talanttan tapqan abyroıy bar, sheteldik kór­melerden oljaly oralyp júrgen, sýret álemindegi súbeli úlesi, súıekti dú­nıeleri jetkilikti Jubanııazovtaı qyl­qalam sheberlerin óz deńgeıinde baǵa­laý búgingi eldiktiń paryzy men qaryzy. Aınash ESALI, Almaty.