Densaýlyq burynǵydan da qymbat (suhbat)

nemese er-azamattarǵa arnalǵan ońasha áńgime Búgingi medısınanyń bir artyqshylyǵy – emdelýdiń balama kózderi kóp. Innovasııalyq tehnologııalardyń alýan túrleri tabylýda. Naýqastyń ózi de ǵalamtordan dertin dendep zert- tep, múmkindigine qaraı bilikti dep tanyǵan dárigerine qarala alady. Sonymen birge, eldi adastyratyn ótirik-shyny aralas jalǵan jarnamalyq aqparattar, paıdasy joq dári-dármekter, shıpasy joq em túrleri de kóbeıdi. Mundaı jaǵdaıda medısına salasynyń tájirıbeli mamandarynyń ýájine qulaq túrip, densaýlyqty saqtaýǵa qatysty durys sheshimder qabyldaý asa ózekti. Búgingi áńgime er-azamattardyń densaýlyǵyna qatysty bolǵandyqtan, suraqtarymyzdyń bir parasyn «Akademık B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ professory, joǵary sanattaǵy hırýrg-ýrolog, «Altyn qandaýyr» syılyǵynyń laýreaty Sýnııat QUSYMJANOVQA qoıdyq. – Sýnııat Myrzekenuly, qazirgi tańda jastar arasynda ýrologııalyq aýrýlar beleń alyp turǵany qanshalyqty shyndyqqa janasady? – Qazir keıbir dertterdiń jasaryp bara jatqany ras. Mysaly, qýyqasty beziniń qaterli emes gıperplazııasy osydan onshaqty jyl buryn ǵana kóbinese 70-ke jaqyndaǵan egde adamdarda kezdesetin. Sońǵy jyldary bul dertke elýdegiler, tipti qy­ryq­tyń aınalasyndaǵylar da jıi ushyraıtyn boldy. Jáne bul jaǵdaı bizdiń elimizde ǵana emes. Sol sııaqty, er-aza­mat­tarda qýyqasty beziniń qaterli isigi aıtarlyqtaı kóbeıdi. De­genmen, bul bir jaǵynan onko­logııalyq aýrýlardy erte bastan anyqtaýǵa múmkindik bere­tin dıagnostıkalaýdyń skrı­nıng­tik, ÝDZ, PSA men qandaǵy onkomarkerlerdi anyqtaý ádis­teriniń keńinen qoldanyla bas­taǵanyna da baılanysty. Demek, bul aýrýlar buryn bolsa da naý­qasty qatty mazalamaǵan soń, as­qynǵansha júre beretin bolǵan. – Ýrologııalyq dertter «jasara» bastaǵan bolsa, onda erler qaı jasynan bastap dárigerge qaralýy kerek? – Jigitterde jynystyq qyz­mettiń buzylýy jıi kezdesse, úlkenderdi dáret syndyrýdyń qıyndaýy, onkologııalyq aýrýlar mazalaıdy. Qazirgi medısına mamandary er-azamattardyń uzaq jasaýyna, densaýlyǵynyń myqty bolýyna qyzmet ete alady. Bizdiń «Akademık B.Jar­bosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵy» AQ pre­zıdenti, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty Myrzakárim Al­shynbaevtyń tikeleı bastamasymen «Erkekterdiń densaýlyǵy» degen erekshe bastama júzege asqanyn bilesiz. Bul baǵdarlamaǵa kezinde sheteldik áriptesterimiz kóp qyzyǵýshylyq tanytqanyn «Egemen Qazaqstan» gazeti jazdy. Osy baǵdarlama aıasynda kóp jumys atqaryldy. Naqty ǵylymı paıymdar men kórsetkishter jasaldy. Sol sııaqty, bizder jas­ós­pirimder arasynda kezdesetin ýrologııalyq dertterge de kóp kóńil bóldik. Sondyqtan jas demeı, kári demeı, uldyń densaýlyǵynan qandaı kinárat bilinse, birden dárigerge júginý kerek. – Sózińiz aýzyńyzda, osy keıbir balalar «súndettelip» týyldy dep jatady? – Qýanatyn túgi de joq. О́zi súndettelip týylǵan bala – bul anomalııa. Bul týraly keńinen áńgimeleýge bolady. Bizde mundaı týabitti aýrýlarǵa, zár shyǵarý joldaryna qatysty dıagnoz ben ota túrleri de kóp. Qazir kóptegen ota túrleri qan shyǵarylmaı júzege asyrylady. Kóp aýrýdyń túrin operasııasyz ádistermen emdeýge bolady. Biraq, kishkentaı er balaǵa esin bilgennen densaýlyqtyń qymbat ekenin qulaǵyna quıyp otyrý kerek. – Belsizdik bekerge kóbeı­meıtin shyǵar? Syrtynan qara­ǵanda tepse temir úzetin jigitter aýyryp júrgenin jasyrady. – О́kinishke qaraı, bizder bala taptyrýǵa qabiletti deıtin jastaǵy er-azamattardyń uryq­syzdyǵyn jıi aıǵaqtaýǵa máj­búrmiz. Munyń bári qabyný, sýyq tııý, jynystyq juqpaly aýrýlardyń asqynýynan bolady, Sozylmaly prostatıt, epıdımoorhıt, varıkosele, ıaǵnı kók tamyrdyń keńeıýi sııaqty aýrýlardan der kezinde emdelmeý túbinde belsizdikke alyp keledi. Araq ishý, temeki shegý, beı-bereket jynystyq qarym-qatynas­tar, ashqaraqtyq, gormonaldyq qyzmettiń buzylýy, qant dıabeti, ýaıym-qaıǵyǵa berilý seksýaldyq qyzmetti álsiretip, dertke ushy­ratpaı qoımaıdy. – Eshteńeden qaımyqpaıtyn er-azamattar tis dárigerine, ýro­logqa barýdan júreksinedi. Bul qorqynysh nemen baılanysty? – Bul qorqynysh emes, baryp turǵan jaýapsyzdyq. Adam degen aldymen óz densaýlyǵyn saqtaýy kerek. Ásirese, er-azamat otbasynyń erteńi óziniń densaýlyǵyna tikeleı táýeldi ekenin bilýi kerek. Aýrýdy asqyndyryp, qaralmaı júre berseń, múgedek bolasyń. Bala-shaǵańa masyl bolasyń. – Onda er-azamattar qandaı medısınalyq tekserilýlerden ótip turýy kerek? – Kez kelgen aýrýdy asqyn­dyrmaý kerek ekenin nesine aıta beremiz?! Biraq qyryqqa taıaǵannan keıin-aq ýrologııalyq syrqattar mazalasa, birden em-dom alyp, dárigerge qaralyp turýdy ádetke aınaldyrǵan jón. Jalpy, analızderden bólek, er adamdar jynystyq gormondarǵa, prostotaspesıfıkalyq antıgenderge tekserilip turýy qajet. Qazir ýltradybystyq zertteýlermen kóp dert aldyn ala bilinedi. Eń bastysy, jynystyq joldarmen beriletin juqpaly aýrýlarǵa jylyna 1-2 ret bolsa tekserilip turý – adamnyń ómirin ǵana saqtamaıdy, er-azamattardyń jasy eńkeıgenshe kúsh-qýatynyń sarqylmaýyna jol ashady. Qysqasy, áıelderdegi sııaqty ár adamnyń jeke dárigeri bolýy kerek qoı. – Medısına damyp jatsa da, myqty mamandar az. Dertińdi dál tabatyn dáriger tapshy. Soǵan qaramastan, jekemenshik klınıkalardyń jarnamasy jer jarady. – Shetelge baryp ta aqsha shashyp aldanyp, ne em joq, ne qarajat joq, qaıtyp kelip jatqandar bar. Birinshi kezekte óziń biletin, tájirıbesine kúmán keltirmeıtin otandyq medı­sınanyń kómegine júginý qajet. Bizde de qandaı qıyndyq kezdesse de, óz mamandyǵyna úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn myqty mamandar bar. Al aqsha júrgen jerde alaıaqtar barlyq salada kezdesedi. Aqyldy adamdar bárin paryqtap, bezbendep alady. Ańqaýlar men bilimsizder jyltyraǵan jarnamalarǵa eredi. Álemdik tájirıbe halyqtyń senimine ıe bolǵan mamandarǵa júginýge keńes beredi. – Dárihanalardy bylaı qoı­ǵanda, qara bazarlarda da er-azamattardyń kúsh-qýatyn arttyratyn preparattar ashyq satylady. Jýyrda ǵana Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Tu­tynýshylardyń quqyǵyn qorǵaý komıteti BAQ pen ınternet-resýrstardy baqylaý nátıjesinde «Maderııa s Lıse­tınom», «Al­kostopın Forte», «Mýj­skaıa sıla», «Dıanormın Ýltra», «ITONE/Aıton» kóz tamshysy, «Kardıseps», «SaganDalı» men «ArtroSıla» pre­parattarynyń densaýlyqqa qaýipti ekenin anyqtady. – Shynynda da, qazir naryqta mundaı preparattar óte kóp. О́n­dirýshilerdiń jarnamalaryna sensek, bulardyń bári keremet, eshqandaı zııany joq. Keıbir preparattar teledıdar, BAQ arqyly ashyq saýdaǵa salynyp júr. Naryqtyq zamanda munyń bári qalypty sııaqty kóringenimen, kez kelgen dárini satyp almas buryn ýrolog-dárigermen keńesip alǵan durys. Mundaı pre­parattardyń kópshiligi jaı jar­nama, tipti zardaby óte úlken bolýy múmkin. Tamaqpen ishetin bıo­qosyndylardyń (BAD) óziniń de zııandy áserleri aıtarlyqtaı. Keıbir preparattardyń quramy júrek-qan tamyrlary aýrýlary men arterıaldyq qan qysymy bar adamdardy odan da álsiretýi múmkin. – Adam densaýlyǵy maman­dyǵyńa, turatyn jerińe, iship-jegenińe tikeleı táýeldi ekeni anyq? – Naqty statıstıka adamnyń ómir súrý salty men densaýlyǵynyń arasynda tikeleı baılanys bar ekenin dáleldep keledi. Aýyldyq jerde turatyn adamdar men megapolıste turatyn adamdarǵa tán dertter bar. Máselen, kúni boıy ústelde tapjylmaı otyratyn er-azamattarda qan aınalymynyń buzylýynan ýrologııalyq aýrý­lar jıi baıqalatyn boldy. Kóp qozǵalmaǵan adamnyń qany uıyp, kishi jambasta, qýyqta túrli dertter paıda bolady. Al bul erkekterdiń ekinshi «júregi» bolyp sanalady. Ýaqyt óte kele munyń bári kem degende sozylmaly pros­tatıtke, qýyqasty beziniń qaterli emes gıperplazııasyna alyp keledi. – Qazir álemdik medısına qaterli isikti túbegeıli emdep jazýda kóp eńbektenip, irgeli zertteýler júrgizip jatyr. Onko­logııalyq naýqastardyń ómiri uzartyldy. Al ýrolo­gııalyq rakty emdeýde ilgerileý qandaı? – Bul máselede otandyq ýrologııada da alǵa jyljý bar. Zár júretin joldardaǵy birqatar ýro­logııalyq qaterli isikterdi em­­­deýde klınıkalyq tıimdi ná­tı­­jelerge qol jetkizilýde. Ǵy­lymı ortalyq retinde klı­nıkalyq zertteýlermen birge, eń zamanaýı, joǵary tehnologııa­ly ádisterge júginemiz. Baıaǵy so­qyr ádis joq. Endoskopııalyq, la­paroskopııalyq ádister dál dıag­nostıkalaýǵa, dárigerdiń ju­mysyn jeńildetýge, kóp jaǵ­daıda otasyz-aq aýrý túrlerin emdeýge múmkindik beredi. Naqty aıtaıyn, bizdiń klınıkada búırektegi isik endo­la­pa­roskopııalyq ádispen emdeledi. Naýqastyń denesi bolar-bolmas tilinip, beınekameraly arnaıy qural ishke enip, isikti dál anyqtap, qatyryp tastaıdy. Semip qalǵan isik ýaqyt óte jazylyp ketedi. – Qazirgi zamanda jynys almastyrý da tań qaldyryp, jaǵa ustatatyn jaǵdaı bolmaı qaldy. Bizdiń elimizde mundaı jaǵdaı bar ma? Jalpy, Qazaqstanda quzyrly mekemeler arqyly mundaı ota jasaýǵa ruqsat berilgen be? – Bul ota Qazaqstanda zańmen rettelgen. Biraq ol úshin aldyn-ala resmı zańdyq turǵyda sáıkes qujattardy resimdeý qajet. Bizdiń ǵylymı ortalyqta jynys almastyrý úlken oqıǵa bolyp eseptelmeıdi. Ýrolog-hırýrgtarymyzdyń bul ota túri boıynsha jetkilikti tájirıbeleri bar. – Ýrologııa tek er-azamat­tardyń densaýlyǵymen baılanysty degen túsinik bar. Dári­gerlerge kezek kútken áıel adamdardy qandaı syrqattar mazalaıdy? – Árıne, bizdiń klınıkanyń dálizderinen áıel adamdardy da kóp baıqaǵan bolarsyz. Zár jolynyń qabynýy, qýyqqa sýyq tııý, sıstıt, zárdi ustaı almaý, pıelonefrıt, aıta berseń qyz-kelinshekterde de ýrologııalyq syrqattar kóp kezdesedi. Mundaı dertter bilingende, ýaqyt sozbaı, ýrologqa birden qaralý qajet. – Ǵylymı ortalyq bol­ǵan­nan keıin shyǵar, mun­da halyqaralyq sımpozıým­dar, sheberlik-synyptar jıi ótedi eken. О́tken jyly TMD elderi ýrologtarynyń ple­­nýmy Astana qalasynda uıym­­dastyrylǵanyn aıtyp qaldyńyz. Demek... – Demek bul forým qazaq­standyq ýrologııanyń ýaqyt­tan qalmaı, yrǵaqty damyp kele jatqanyn bildiredi. Árip­testerimizdiń jyldar boıy jınaǵan ǵylymı tájirıbeleri men naqty jetistikteri keshegi KSRO aýmaǵyndaǵy ýrologtardy beı-jaı qaldyrmaıdy. Máselen, ortalyq qurylǵaly beri asa iri 36 halyqaralyq forým ótipti. Bul – az emes. Bizdegi halyqaralyq jıyndardyń nátıjeli bolýyna Ýrologtardyń eýropalyq assosıa­sııasy da múddelilik tanytady. – Innovasııalyq medı­sınalyq tehnologııalar degendi qarapaıym naýqas qalaı sezinip, túsine alady? – Qazir ozyq medısınalyq tehnologııalardyń barlyǵy da Qazaqstanda bar. Qan shyǵarylmaı, ashyq kesilip, tigilmeı, aǵzaǵa barynsha zııan keltirmeıtin otalardyń bári osyndaı álemdik tehnologııalardyń kómegimen jasalady. Endoskopııalyq, la­pa­roskopııalyq apparattarymen jasalǵan otalardan keıin naýqastar tez ońalady. Aýrýdan emes, operasııalardyń ózinen bolatyn zııan aıtarlyqtaı tómendedi. Memleketimiz de medısına sa­lasynyń damýyna az qarajat bólip jatqan joq. Barynsha je­tildirilgen dıagnostıkalyq apparattar alynýda. Jas mamandar shet elderde tájirıbe arttyra alady. Bizdiń ǵylymı ortalyqtyń ózinde joǵary sanattaǵy kásipqoı mamandar jeterlik. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY