«Zaman ózgerdi, sen de ózger», dep týǵan halqyna hakim Abaıdyń arnaǵan ósıeti esimizde. Sol Abaı aıtqan, Abaı meńzegen ózgerister ýaqyt óte kele arnasy keńeıip, barynsha kúrdelenip búgingi táýelsiz zamanymyzda da óziniń óktem talabyn aldymyzǵa tartyp otyr.
Endi birden negizgi áńgimemizge kóshetin bolsaq, ony osy zamanda qaı halyq bolsa da shetel taýaryn, eger ol óz suranysyna qolaıly bolsa, eshqandaı jatsynbaı óz ómirlerine paıdalaný dástúri qalyptasqanynan bastaıyq. Bizder, qazaqstandyqtar da Japonııa, Ońtústik Koreıadan kelgen júırik jeńil mashınalardy, Batys, Shyǵys elderinen kelgen kóptegen tamaqtyń túrlerin Qytaıdyń úı jıhazyn, Eýropa elderiniń sándi tigilgen kıimderin, alys-jaqyn jyly elderden kelgen jemis-jıdekterdi, kúndelikti ómirge kerek tehnıka, tehnologııalardy óz turmysymyzǵa keńinen paıdalanýdamyz. Paıdalana otyryp, osy taýarlar bizde nege shyǵarylmaıdy nemese nege olardiki arzan, al bizdiki qymbat nemese shetten kelgen taýardyń sapasy bizdegiden nege joǵary degen sııaqty kóptegen suraqtar týady.
Sondyqtan da básekege qabiletti bolý bizdiń zamanymyzdyń óktem talaby jáne de buryn bolmaǵan birden-bir ereksheligi. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń kezekti Joldaýynda bizderdi osy jahandyq básekege qabilettilikke shaqyrýmen qatar, oǵan jetýdiń joly men sharttaryn da jan-jaqty baıandap, usynyp otyr.
Bizdiń zamanymyzdyń taǵy bir zor ereksheligi – jahandyq básekege ár el tek óziniń jer-sýynyń, óndirisiniń, jalpy ekonomıkasynyń deńgeıimen ǵana emes, sol eldiń azamattarynyń dúnıetanymy, bilimi men biligi, iskerligi, jańashyldyq deńgeıimen, qoryta aıtsaq, adamı kapıtal deńgeıimen de túsip otyr. Buryn bizder adamı kapıtal, onyń sapasy, ekonomıkaǵa áseri týraly kóp oılaı qoımaıtyn edik. Zaman ózgerdi, qazir el sharýashylyǵynyń qaı salasyn alsań da onyń búgingi, ásirese, keleshekte damýy, burynǵydan da jedel, tıimdi damýy tek ǵylym jańalyǵy, ony iske asyra alatyn bilim, biliktilik negizinde ǵana múmkin. Al ǵylym men bilim adam sıpatynyń, adamı kapıtaldyń negizin quraıdy. Álem elderine, ásirese, alǵa ketken elderdiń ozyq tájirıbesine kóz jibersek, olardyń búgingi ishki jalpy óniminiń 70-90 paıyzyna deıin ǵylym men bilim negizinde alynǵanyn kóremiz.
Osydan keıin búkil álem elderi bolmasa da, olardyń basym kópshiligi óz elindegi adamı kapıtaldyń sapasyn arttyrý jolyna tústi, ıaǵnı, adamı kapıtal jahandyq básekege qabilettiliktiń taǵy bir óte mańyzdy quraly men kórsetkishine aınalyp otyr. «Bilimsiz birdi, bilimdi myńdy jyǵar» degen danyshpan halqymyzdyń naqyl sózi qazir álemde is júzinde dáleldengenin kórip otyrmyz. Búgingi tańda álem elderi ınnovasııany, onyń tásilderin de jahandyq básekege qabilettiliktiń mańyzdy quraly dárejesine kóterýde. Keıbir elderdiń joǵaryda aıtylǵan ishki jalpy óniminiń 30-40 paıyzyna deıin ınnovasııany jappaı jáne tıimdi paıdalaný negizinde alyp otyrǵanyn kóremiz.
Innovasııany óz basym adamnyń jańashyldyq qasıeti jáne bosqa aıtylǵan sóz nemese is emes, árbir ómirge kelgen jańalyqtyń sharýashylyqqa tıimdiligi men paıdasyna qyraǵylyq kórsetip, ony iske asyra biletin adamı qasıet der edim. Osy jaǵynan da álem elderi jahandyq básekege kirip ketti. Utqandary ilgeri ozady, utylǵandary ornynda qalady. Utylǵyń kelmese, ekonomıkań, áleýmettik jaǵdaıyń jaqsy bolsyn deseń, óz azamattaryńdy jańashyldyqqa baptaı bil, olardy oqyt, úıret, álemniń ozyq úlgilerimen sýsyndat, qoldaý kórset, yntalandyra bil. Sonda jeńiske jetesiń, ǵylym, bilim, ınnovasııa arqyly jahandyq básekege qabilettilik ósedi.
Elbasynyń halyqqa kezekti Joldaýynda aıtylǵan ózekti máseleniń biri osy. Osy baǵytta júretin jolymyz, isteıtin isimizdiń mańyzy óte zor, deıdi Elbasy óz Joldaýynda. Qoryta aıtsaq, adam sapasy, adamı kapıtal – qazirgi zamanymyzdyń, jahandyq básekege túsken álem elderiniń osy úrdiske qabilettiliginiń sheshýshi quraly. Elbasy osyndaı ózekti, memlekettik mańyzy zor máseleni sheshý joldaryna atalǵan Joldaýynda jan-jaqty toqtaldy.
Jahandyq básekege qabilettilikke jetkizetin taǵy bir mańyzdy jol bar ekenin de kórip, túsinip kelemiz. Ol – zaman talabyna saı memlekettik qurylys, memlekettik basqarý, saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik júıeler. Osylardy zaman talabyna saı oılastyra jasaı bilý, sonyń arqasynda ilgeri jedel júrip, basqalardan qalmaý – biz ómir súrip otyrǵan dáýirdiń taǵy bir óktem talaby. Memleketińdi qura bilip, onyń barlyq salasyna tıimdi basqarý saıasatyn jasaı alsań, jahandyq básekede utqanyń, jasaı almasań nemese kesheýildeseń – utylǵanyń.
Adamzat tarıhy memlekettik qurylys pen ony basqarý isine úlken talǵampazdyq kerek ekenin san ret dáleldep-aq kele jatyr. Kóne tarıhty qoparmaı, ózimiz biletin zamanǵa toqtalsaq ta, atalǵan talǵampazdyq óte qajet ekenin jaqsy túsinemiz. Mysaly, memlekettik tıimdi júıe monarhııa emes, konstıtýsııaly, zaıyrly memleket ekeni búgin barsha álemge belgili. Keshegi avtorıtarlyq sosıalızm demokratııa, naryq jolymen júrgen elderden básekede jeńilip qaldy. Osydan keıin egemen el retinde bizder demokratııany ýaǵyzdap, naryq ekonomıkasy jolyna tústik.
Shırek ǵasyr osy jolmen júrip óttik. Konstıtýsııalyq respýblıka, oǵan sáıkes bılik júıesi quryldy. Naryq ekonomıkasynyń sheshýshi tetikteri iske qosyldy. Alys-jaqynmen beıbit qatynasty, jarastyqty kózdegen syrtqy saıasat, elimizde ornaǵan ashyq qoǵam bizderge kóptegen álem elderimen ózara tıimdi baılanys jasaýǵa múkindik berdi. Bir sózben aıtqanda, bizder jasaǵan konstıtýsııalyq reforma, qurylǵan bılik júıesi, júrgizilgen saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik reformalar burynǵy artta qalǵan Qazaqstandy kóp ilgeri jyljytyp, barlyq mańyzdy kórsetkishterimen 217 álem elderiniń ishinde 50-55-oryndarǵa kóterip otyr.
Degenmen, memlekettik qurylys, basqarý júıesi de zaman ózgerisine baılanysty ony ári qaraı jetildire berýdi talap etedi. Jáne bizde qoldanysta bolǵan júıeniń kemshiligi de sezilip, ony jaqsartý talaby tur. Osy maqsatpen Elbasy óziniń halqymyzǵa Úndeýinde bizdegi bıliktiń úsh tarmaǵynyń jumysyn, olardyń bir-birimen araqatynasyn burynǵydan da jaqsy ońtaılastyrý kerek ekenin aıtty jáne de tıisti usynystar jasady. Dálirek aıtsaq, qazir Prezıdent quzyrynda bolǵan keıbir máselelerdi Parlament pen Úkimet quzyryna berý usynylyp otyr. Bul bıliktiń sońǵy eki tarmaǵynyń elimizdiń tıisti dárejede damýyna jaýapkershiligin arttyratyny sózsiz. Jáne osyǵan baǵyttalǵan reforma Parlament pen Úkimettiń quzyrlarynyń ózara tepe-teńdigin de qamtamasyz etýi kerek.
Osyndaı konstıtýsııalyq reformanyń qajettiligi ártúrli deńgeıde aıtylyp júrgen bolatyn. Biraq onyń tolǵaǵy pisip, qazir kerekti sheshimder qabyldanǵaly tur. Sonymen qatar, bizder aldaǵy ýaqytta da eń joǵary ókilettik, onyń sheshýshi tetikterin Prezıdent qolynda berik ustaǵan respýblıka dárejesinde damýdy jalǵastyra beremiz. El birligin saqtaýǵa, alǵan baǵytymyzdan jańylmaı, el bolyp ilgeri júre berý úshin bıliktiń Prezıdent tarmaǵynyń mańyzy óte zor. Demokratııa jolymen burynnan ǵasyrlar boıy júrip kele jatqan AQSh sııaqty el de, jaqyn arada osy jolǵa túsken Reseı, Qytaı elderi de prezıdenttik basqarý júıesine basymdyq berýde. Bular da bizdiń tańdaýymyzǵa jaqsy yqpalyn kórsetip otyr.
Al endi osy saıası reformanyń jahandyq básekege qabilettilikke qatysy bar ma? Árıne, bar. О́ıtkeni, memlekettik basqarý júıesi el ekonomıkasy damýyna, búkil el ómiriniń qaı salasyn alsań da onyń zaman talabyna sáıkes damýyna tikeleı jaýapty jáne yqpaly zor. Demokratııalyq baǵytpen, naryq ekonomıkasy jolymen júrgen, saıası qurylymy tıimdi qalyptasqan elderdiń kóbiniń ilgeri ketkenin, olar álem elderiniń kósh basynda júrgenin bizder ótken shırek ǵasyrda tanyp, bildik. Sondyqtan da osy jolmen júrý ómirdiń óktem talaby jáne de jahandyq básekege qabilettilikti arttyrady.
Elbasynyń konstıtýsııalyq reforma týraly Úndeýi kenetten týǵan másele emes. Álemdegi qalyptasqan saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik ahýal, óz ishimizde, syrtta da bolyp jatqan san qıly ózgerister eskerilip, ekshelip, elekten ótip jasalǵan qadam. Sondyqtan osyndaı reformanyń, saıası júıedegi kúrdeli ózgeristerdiń tolǵaǵy pisti dep aıta alamyz.
Sonymen, abaılap qarasaq, bizder búgin egemen el ekenbiz, sonymen qatar, san qıly jahandyq básekege boı urǵan, belsene kirisken memleket ekenbiz. О́tken 25 jylda jańa memleket quryp, ekonomıkany tehnologııalyq negizde jasaqtaý sııaqty úlken de kúrdeli asýlardy alyp edik, al Prezıdenttiń sońǵy Joldaýynda kórsetilgen jol, dittegen maqsat – olar úshinshi, burynǵydan da mańyzdy asqaraly asý, Elbasy atap aıtqandaı, Úshinshi jańǵyrý úrdisi bolyp otyr. Jáne de mazmuny tereń, jaýapkershiligi zor qadam.
Burynǵy Joldaýlarda Elbasy ekonomıkanyń, áleýmettik salanyń, bilim berý nemese densaýlyq saqtaý salalarynyń damý joldaryn jan-jaqty kórsete bilip edi. Biraq jalpy Qazaqstan, Qazaq memleketi bolyp jahandyq básekege qabiletti bolý talaby olarda keshendi túrde qoıylǵan joq bolatyn. Osyndaı asqaraly asý, tarıhı tańdaý atalǵan Joldaýda birinshi ret aıtylyp otyr.
Jáne de osy tańdaýdyń ótken shırek ǵasyrdaǵy egemendik saparymyzda aıtarlyqtaı negizi jasaldy. Memleketimiz úlken synaqtan ótti, tájirıbe jınady. El eseıdi, jaqsy-jamandy tanydy, júrer jolynyń mańyzdy ekenin túsindi. Bılik basyndaǵylar, úlken-kishi basshylar ótken jyldarda sanaly da sapaly ómirdiń ýnıversıtterinen ótti, álemdegi ozyq úlgilerdi kórdi, boıyna sińirdi. Ana sútinen bastap jańasha tárbıelengen tegis bir urpaq búgingi reformalarǵa belsene aralasa bastady. Shetelder tilin meńgerip, búkil álemdi keńinen aralaǵan el azamattaryna álemdik órkenıet te, demokratııa da, naryq joly da burynǵydan da kóbirek qyry men syryn asha bastady.
Eldikke shaqyrsań janyńnan tabylyp, qoldaıtyn dostar da barshylyq. Álemge óziniń kemeńgerligimen jaqsy tanylyp, bizderge Úshinshi jańǵyrý jolyn usynyp otyrǵan Elbasymyz at ústinde. Osylardyń arqasynda aldymyzdaǵy asý – Úshinshi jańǵyrý joly sáttilikke ákeletinine senim mol.
Kenjeǵalı SAǴADIEV,
akademık
