Baılanys bekı túsedi

Syrtqy ister mınıstrliginde «Jańa múmkindikter» baǵdar­la­ma­sy aıasynda «Qazaqstan–Qyrǵyzstan qatynastary: tarıhy, qa­z­irgi kúıi jáne damý keleshegi» taqyrybynda brıfıng ótti. Oǵan Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne óki­letti elshisi Aıymdos Bozjigitov qatysty. Tarıhı tamyry bir, máde­nıeti men dástúri ortaq Qyr­ǵyzstan Qazaqstannyń senim­di seriktesi ári áriptesi. Aıyrqalpaqty aǵa­ıyn da óz táýelsizdigin osy­dan 25 jyl buryn aldy. So­dan beri túbi bir qyrǵyz jur­ty Qazaq­stan­men qanattasa jú­rip, ty­ǵyz baılanys ornatyp kele­di. Shırek ǵasyr bederinde qos mem­­­lekette birlesken kásip­oryn­­­dar ashylyp, jol salyn­dy. Sonyń nátıjesinde jaqyn kór­shi­men alys-beris te, barys-ke­lis te artty. Árıne, qos tarap arasyndaǵy ynty­maq­tas­tyq­tyń da­mýyna eń aldy­men, memleket basshylary deń­­­geıin­­­degi kelis­sóz­derdiń, eki­­­jaq­­ty kelisim­shart­tardyń, túrli deńgeı­degi kez­de­sýler­diń yqpal etkeni anyq. Máse­len, búgingi kúnge deıin Qazaq­stan Prezıdenti qyrǵyz jur­t­yna 27 márte saparlapty. Mun­­daı joǵary deńgeıdegi kelis­sóz­derdiń aıasynda ekijaqty áriptestikti odan ári damytý jáne nyǵaıtý tetikterine yq­pal etetin negizgi qujattar qa­byl­­danyp, kóptegen mańyzdy kelisimderge qol qoıyldy. Eger 2016 jyly Qyrǵyzstan álemdik saýda qaýymdastyǵynyń 138 elimen saýda-ekonomıkalyq jaǵynan baılanystar jasasa, olardyń ishinde 131 elmen – ımport, 82 elmen eksport boıynsha áriptestikke qol jet­kizgen eken. Al bul memleket­terdiń qatarynda Qazaqstan da tur. Bir ǵana mysal. Máselen, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Ulttyq statıstıkalyq komı­teti­niń málimetteri boıynsha, Qazaq­stan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy taýar aınalymy 2015 jylmen salystyrǵanda 1,2 paıyzǵa artyp, 2016 jyly 746,6 mln dollardy quraǵan. Onyń ishinde Qazaqstannan shyǵarylǵan eksport mólsheri 563,9 mln dollar bolsa, qyrǵyz aǵaıyn jaqtan elimizge aǵylǵan ımport kólemi 184,7 mln dol­larǵa jetken. Brıfıng barysynda sóz alǵan Qazaqstannyń Qyr­ǵyz Respýblıkasyndaǵy Tóten­she jáne ókiletti elshisi Aıym­dos Bozjigitov ekijaqty áriptes­tik­tiń deńgeıin aıqyndaı túse­tin mundaı oń kórsetkishter mem­leketter arasyndaǵy baılanys bekı túsýine negiz bolatynyn jet­kizdi. «Qazaqstan jáne Qyr­ǵyz respýblıkalarynyń ǵa­syr­lardan beri jalǵasyp kele jatqan shynaıy dostyǵy men tatý kórshiligi eki el­diń jo­ǵary deńgeıdegi saıası ún­qa­ty­sýynyń negizi boldy. Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaev árdaıym elimizdiń Qyr­ǵyz­stannyń jaqyn kórshisi ǵana emes, senimdi seriktesteriniń biri ekenin aıtyp keledi. Demek, bizdiń elderimizdiń arasynda kúrmeýi sheshilmegen eshqandaı másele týyndamaýy tıis. Iаǵnı, qazirgi tańda álemde qalyptasyp otyrǵan kúrdeli saıası-ekonomı­kalyq jaǵdaıdy eskere otyryp, eki eldiń ózara qarym-qatynasy tek eki jaqqa da tıimdi bolýyn maqsat tutýymyz kerek. Osy turǵydan kelgende, Qazaq­­stan Prezıdenti qazaq-qyr­­ǵyz yntymaqtastyǵyna aı­ryq­sha mán berip keledi. Buǵan 25 jyldyń ishindegi joǵa­ry deńgeıdegi saparlar, keli­sim­sharttar men kelissózder dálel», dedi A.Bozjigitov. So­ny­­men qatar, ol búginde ha­lyq­­aralyq jáne óńirlik máse­le­lerge qatysty saıası únqa­tysý boıynsha Qazaqstan men Qyrǵyzstan arasynda eshqandaı da kelispeýshilik pen qarama-qaıshy kózqaras joq ekenine aıryqsha toqtalyp ótti. «Biz BUU, EQYU, ShYU sekildi bedel­di uıymdar aıasynda kóp­jaqty yqpaldastyq baılanys ornatyp kelemiz. Iаǵnı, qos tarap­­tyń ustanymy da, baǵy­ty da ortaq jáne uqsas. Máse­len, Qyrǵyzstan 2009 jy­ly Qazaq­stannyń EQYU-ǵa tór­aǵalyq etýine, al byltyr BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligine saılanýyna oraı qoldaý kórsetti», dedi Tótenshe jáne ókiletti elshi. Budan keıingi kezekte Aıym­dos Bozjigitov Qazaqstan­nyń Qyrǵyz Respýblıkasynyń jetekshi saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq seriktesi ekenine toqtalyp ótti. Onyń sózine qaraǵanda, táýelsizdik alǵan jyldardan beri Qyrǵyz­stan­nyń syrtqy taýar aına­lymynda Qazaqstan turaqty túrde úshinshi oryndy ıelenip qana qoımaı, qazirgi tańda qyr­ǵyz aǵaıynnyń lıder­lik pozı­sııada turǵan shetel­dik ınvestorlarynyń bestigi qatarynda da tur eken. Máselen, búgin­de qyrǵyz ekonomıkasyna qazaq­standyq taraptan quıyl­ǵan ınvestısııanyń jal­py kólemi 1,5 mıllıard AQSh dol­larynan asyp túsetin kóri­nedi. Qazaqstannan kórshi elge aǵylatyn ınvestısııa kóle­mi túrli salalarǵa pa­ıyzdyq ól­shem­men alǵanda by­laı­sha bólinedi: ınves­tısııa­nyń 60 paıyzy – qarjy sektoryna, 12 paıyzy – aýyl sharýashylyǵyna, 10 paıyzy – taý-ken óndirisine, 8 paıyzy – sý-energetıkalyq sektorǵa, 5 paıyzy – týrızm salasyna, 3 paıyzy – qurylysqa, 2 paıyzy saýda-sattyqqa ba­ǵyt­talǵan. Buǵan qosa, búginde qyrǵyz jerinde 300-ge tarta birlesken kásiporyn jemisti eńbek etip jatsa, olardyń arasyndaǵy keıbir kompanııalar 100 paıyz qazaqstandyq kapıtal esebinen óz qyzmetterin jandandyryp keledi. «2016 jyly eki el kompanııalary 300 mln teńgeni quraıtyn kelisimsharttarǵa qol qoıdy. О́tken jyly son­daı-aq, Qazaqstannan Qyrǵyz­stanǵa negizinen astyq jáne astyq ónimderi, loko­mo­tıv­ter men vagondar, qury­lys materıaldary, azyq-túlik, tur­mys­tyq hımııa, tele­kom­mýnı­kasııalyq qurylǵylar sekildi taýarlar eksportqa shyǵa­rylsa, al Qyrǵyzstan Qazaq­stanǵa sút ónimderi, kókónis jáne jemis-jıdek, sondaı-aq qaǵazdan jáne kartonnan jasalǵan buıy­m­dardy eksport­tady», – dedi óz sózinde elshi. Árıne, qazaq-qyrǵyz arasyn­daǵy áriptestik baılanys tek munymen túgesilmeıdi. Qos tarap áriptestigi kólik-logıstıka, aýyl sharýashylyǵy, mádenıet pen ádebıet, týrızm, sý-ener­getıka salalary boıynsha da bite qaınasqan. Máselen, trans­shekaralyq ózender – Shý men Talas aýyl sharýashylyǵy­na qajetti sý resýrstary­nyń negizgi qaınar kózi bolyp tur. «Or­talyq Azııanyń áleýmettik-ekono­mıkalyq jaǵynan damýy eń aldymen, sý resýrstaryna tikeleı baılanysty ekenin bilemiz. Shý men Talas ózenderi basseınderiniń mańaıynda 3 mıllıonnan astam turǵyn qonystanǵan. Sondyqtan, sý resýrstary basseınin basqarý boıynsha eki el aldyna qoıyl­ǵan tıisti talap-mindetterge sáı­kes, transshekaralyq ózender­ resýrstarynyń teńgerimdi bólinýin qamtamasyz etý kerek», dedi Tótenshe jáne ókiletti elshi. Brıfıng sońynda Aıymdos Bozjigitov memleketter ara­syndaǵy ekijaqty ynty­maqtas­tyqty odan ári jandandyrý úshin múmkindikter jetkilikti ekenin aıtty. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan»