Ár sheneýnik zań aıasynda áreket etýi kerek
Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵytyn zer salyp qarastyratyn bolsaq, memlekettik satyp alýlar memlekettik saıasattyń kórinisi ekenine kóz jetkizemiz. Rasynda da, halyqtyń ıgiligine arnalǵan barlyq memlekettik baǵdarlamalar men jobalar tender arqyly iske asady. Aýylǵa aýyz sý men tabıǵı gazdy tartý, jol men kommýnıkasııa jelileriniń qurylysy jáne jóndeý jumystary, mektep, aýrýhana men baspana salý, ózge de alýan túrli memlekettik tapsyrystar, tipti ishki saıasat salasyndaǵy úgit-nasıhat jumystary da dál osy konkýrs júıesi arqyly atqarylady.
Osy turǵyda memlekettik satyp alý konkýrstary eń kóp synalatyn taqyryptardyń birine aınalyp otyrǵany alańdatady. Basqa-basqa, naq osy saladaǵy keleńsizdikterden talaı jyldan beri aryla almaı kele jatqanymyz ashy shyndyq. Ashyqtyq pen aıqyndyq, ádildik pen zańnyń ústemdigin ornatýdy kózdegen ózgerister jyl saıyn engizilip otyrǵanymen, tenderdiń aınalasyndaǵy túıtkilderdiń taýsylatyn túri joq. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń memlekettik satyp alýdaǵy keleńsizdikter máselesine qaıta-qaıta nazar aýdarýy, memlekettik organdardy jıi syn tezine alýy da osydan.
Bıýdjettiń ıgerilmegen qyrýar qarjysy, aýqymy birdeı qurylys nysandaryna bólingen aqshadaǵy jer men kókteı aıyrmashylyqtar, memlekettik satyp alý konkýrstaryn ótkizýdegi saýatsyzdyq pen sybaılas jemqorlyq, jobalaý-smetalyq qujattardy daıyndaý isindegi qıturqylyqtar – munyń barlyǵy túptep kelgende memlekettik saıasattyń oıdaǵydaı júzege asyrylýyna tikeleı kedergi keltiredi. О́kinishke qaraı, memlekettik satyp alýǵa mańyzdy strategııalyq mindet retinde qaraýdyń ornyna, ońaı olja tabatyn «kásipke» aınaldyryp alǵandar azaımaı tur. Memlekettiń tirnektep jıǵan qarjysyn ońdy-soldy shashyp, qajetti zattardy birneshe ese qymbat baǵaǵa satyp alatyn faktiler buǵan deıin talaı ret tirkelgen. Qazynaǵa qolyn batyryp, ońaı baıýdy ádetke aınaldyrǵan sheneýnikter de joq emes.
Másele tek sybaılastyqpen shektelmeıdi. Memlekettik satyp alýdy uıymdastyrýshy mekemeler tarapynan tapsyrys berý kezindegi qujattardy ázirleýdiń ózinde-aq kóptegen kemshilikterge jol berilip jatady. Tıisti qujattardy zań talabyna saı saýatty túrde resimdeýdiń ózi muń bolyp turǵanda, qurylys nysandarynyń sapasy máselesin qozǵaýdyń ózi artyq sııaqty. Sebebi, memlekettik satyp alý konkýrstaryndaǵy keleńsizdikterdiń kesirinen memleket qarjy jaǵynan da emes, ýaqyt jaǵynan da utylady. Konkýrs jarııalap, jeńimpazdy anyqtaýǵa bir aıdaı ýaqyt ketedi. Al kemshiligi anyqtalǵan konkýrsty buzyp, ony ekinshi qaıtara jarııalaý taǵy da ýaqyt alady. Saldarynan, kóktemde bastalýǵa tıis jumystar jazda, keıde daýlasýdyń sońy sottasýǵa ulassa, qońyr kúzde áýpirimmen qolǵa alynady. Sapasyz qurylys máselesi osydan kelip shyqpaı ma?
Tender tóńireginde jyldan-jylǵa asqynyp bara jatqan keleńsizdikterge tosqaýyl qoıý maqsatynda talap únemi kúsheıtilý ústinde. 2015 jyly da, byltyr da, bıyl da memlekettik satyp alý zańnamasyna kóptegen ózgerister, jańa erejeler engizilip, baqylaý isine aıryqsha mán berilýde. Áıtkenmen, jurttyń júıkesin juqartqan júıesizdikten ońaılyqpen qutyla almaıtyn sııaqtymyz.
Memlekettik satyp alýlardyń, ásirese, halqy tyǵyz qonystanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy úshin mańyzy erekshe. Jan basyna shaqqandaǵy kirisi respýblıka boıynsha eń tómen aımaqtardyń biri sanalatyn óńirdiń respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin transfertterge úlken táýeldiligi bar. Alaıda, memlekettik satyp alý salasyndaǵy saýatsyzdyqtyń kesirinen qyrýar sharýa óz deńgeıinde júzege asyrylmaı keledi.
Myna derekke nazar aýdaryńyz. Byltyr Ońtústik Qazaqstan oblysynda Qarjy mınıstrligi Ishki memlekettik aýdıt komıtetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ishki memlekettik aýdıt departamenti tarapynan 372 mıllıard teńgeniń memlekettik satyp alý rásimderi kameraldyq baqylaýmen tekserilip, nátıjesinde 84 mıllıard teńgeden astam memlekettik satyp alý rásimderinen zań buzýshylyqtar anyqtalǵan. Al bıylǵy qańtar aıynyń ózinde jalpy somasy 6,4 mıllıard teńgege teńeletin 396 lotty júzege asyrý isinde kemshilikter anyqtalǵan. Qarap otyrsań, aqylǵa qonbaıtyn jaıt. El Úkimeti halyqtyń ıgiligi úshin memlekettik baǵdarlamalar aıasynda qyrýar qarjy bólgenmen, jergilikti atqarýshy bılik «shaınap bergen asty juta almaı» otyr.
– Basty maqsat, memlekettik satyp alýlardy ótkizýde zań talaptaryn saqtaý, - deıdi Qarjy mınıstrligi Ishki memlekettik aýdıt komıtetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ishki memlekettik aýdıt departamentiniń basshysy Batyrbek Kósherbaı. – Memlekettik satyp alýdy jarııalaýdyń ózinen súrinip jatqan memlekettik mekemeler bar. Talap saqtalmaǵandyqtan byltyr talaı konkýrstar buzyldy. Sottasýǵa deıin ulasqan birqatar keleńsiz jaǵdaılar oryn aldy. Bul Úkimettiń rezervinen bólingen qarjynyń óz deńgeıinde sapaly ıgerilmeýine, kóptegen jobalardyń oryndalmaýyna ákep soqty. Onyń ústine, búgingi álemdik daǵdarys jaǵdaıynda qarjy jetispeı jatqan kezde el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn joǵary deńgeıde atap ótý maqsatynda Elbasymyz Úkimetke qosymsha qarajat taýyp, sol arqyly búkil eldi mekenderdi abattandyrý, kórkeıtý isin qolǵa alýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy baǵytta byltyr jyl aıaǵyna deıin memlekettik satyp alý konkýrstary ótip jatty. Al sol qarjynyń ıgerilýin tekserý barysynda kóptegen keleńsizdikter anyqtalýda. Mundaıǵa jol bermeý maqsatynda osy jyly barlyq aýdan, qala ákimdikteri men basqarmalardaǵy tıisti qyzmetkerlerge arnaıy semınar ótkizildi. Atalǵan semınarda memlekettik satyp alý zańnamalaryna engen jańa ózgerister men tolyqtyrýlar boıynsha túsindirmeler berilip, kóptegen suraqtarǵa jaýap berildi.
Bıyl qańtar aıynan bastap memlekettik satyp alýlarǵa engizilgen jańa erejelerge sáıkes, tender salasyndaǵy baqylaý isi anaǵurlym kúsheıtildi. Ásirese kameraldyq baqylaýdyń engizilýi memlekettik aýdıt obektileriniń qyzmetin jiti tekserýge múmkindik berýde. Bul tásil boıynsha tekserý memlekettik aýdıt obektisine barmastan turaqty júrgiziledi. Kameraldyq baqylaý júrgizýdiń maqsaty zań buzýshylyqtardyń ýaqtyly jolyn kesý jáne olarǵa jol bermeý, memlekettik aýdıt obektisine kameraldyq baqylaý nátıjeleri boıynsha anyqtalǵan buzýshylyqtardy derbes joıý quqyǵyn berý jáne memlekettik aýdıt obektilerine ákimshilik júktemeni tómendetý bolyp tabylady. Anyqtalǵan zań buzýshylyqtardy joıý týraly habarlama belgilengen merzimde oryndalmaǵan jaǵdaıda aýdıt nysanynyń bank shottary boıynsha shyǵys operasııalaryn toqtata turý, sondaı-aq, laýazymdy tulǵalardy ákimshilik jaýapkershilikke tartý sharalary qoldanylady.
Buryndary memlekettik satyp alýlardy tekserý isi tek konkýrs tolyq aıaqtalyp, qorytyndysy shyqqan soń baryp júrgiziletin. Endi tekserýler tórt túrli kezeńde atqarylady. Birinshi baǵyt aıasynda konkýrstyq qujattamanyń portalda durys jarııalanýy zerdelenedi. Jyl basynan bergi bir aı ishinde 71 konkýrs boıynsha 374 lottyń kemshiligi anyqtalyp úlgerdi. Budan keıingi tekserý konkýrstyq qujattamany aldyn-ala talqylaý, merdigerler arasynda túsindirý jumystaryn júrgizý, hat almasý prosesterin qadaǵalaýmen erekshelenedi. Árbir áleýetti ónim berýshiniń quqyqtary saqtalyp, tenderdiń jeńimpazyn ashyq ta aıqyn básekelestik jaǵdaıynda anyqtaý qaǵıdatyna basa mán berilýde. Tekserýdiń úshinshi kezeńi konkýrsqa aldyn-ala jiberý hattamasynyń nátıjesine qaraı qarastyrady. Áleýetti ónim jetkizýshi usynǵan qujattarda anyqtalǵan kemshilikterdi túzetýge múmkindik berilýi tıis. Osylaısha, memlekettik satyp alý konkýrstarynyń ár kezeńin jiti baqylaý arqyly tenderdi ótkizý sapasyn arttyrý maqsat etildi.
– Keıbir konkýrstarda bir merdigerdi súırep, jeńimpaz retinde jarııalaıdy da qalǵan áleýetti ónim jetkizýshiler zańsyz shettetilip jatady. Bul zańdy óreskel túrde burmalaýǵa jatady. Mundaı birqatar faktilerdi anyqtap, memlekettik satyp alý konkýrstaryn buzdyq. Memlekettik satyp alý konkýrsy bireýi jeke-dara kelip, qalǵandary shet qalatyn báıge emes. Konkýrsqa qatysqandardyń qujattaryndaǵy kemshilikter anyqtalǵan jaǵdaıda áleýetti ónim jetkizýshige sol kemshilikterdi túzetýge tolyq múmkindik berilýi tıis. Qatysýshynyń bir kemshiligin aıtyp, ekinshisin jasyrýǵa jol berilmeıdi, – deıdi departament basshysy Batyrbek Kósherbaı.
Budan shyǵatyn qorytyndy, memlekettik satyp alýǵa qatysy bar ár sheneýnik óz jaýapkershiligin tolyq sezinip, zań aıasynda áreket etýi tıis.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
Elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý baǵytyn zer salyp qarastyratyn bolsaq, memlekettik satyp alýlar memlekettik saıasattyń kórinisi ekenine kóz jetkizemiz. Rasynda da, halyqtyń ıgiligine arnalǵan barlyq memlekettik baǵdarlamalar men jobalar tender arqyly iske asady. Aýylǵa aýyz sý men tabıǵı gazdy tartý, jol men kommýnıkasııa jelileriniń qurylysy jáne jóndeý jumystary, mektep, aýrýhana men baspana salý, ózge de alýan túrli memlekettik tapsyrystar, tipti ishki saıasat salasyndaǵy úgit-nasıhat jumystary da dál osy konkýrs júıesi arqyly atqarylady.
Osy turǵyda memlekettik satyp alý konkýrstary eń kóp synalatyn taqyryptardyń birine aınalyp otyrǵany alańdatady. Basqa-basqa, naq osy saladaǵy keleńsizdikterden talaı jyldan beri aryla almaı kele jatqanymyz ashy shyndyq. Ashyqtyq pen aıqyndyq, ádildik pen zańnyń ústemdigin ornatýdy kózdegen ózgerister jyl saıyn engizilip otyrǵanymen, tenderdiń aınalasyndaǵy túıtkilderdiń taýsylatyn túri joq. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń memlekettik satyp alýdaǵy keleńsizdikter máselesine qaıta-qaıta nazar aýdarýy, memlekettik organdardy jıi syn tezine alýy da osydan.
Bıýdjettiń ıgerilmegen qyrýar qarjysy, aýqymy birdeı qurylys nysandaryna bólingen aqshadaǵy jer men kókteı aıyrmashylyqtar, memlekettik satyp alý konkýrstaryn ótkizýdegi saýatsyzdyq pen sybaılas jemqorlyq, jobalaý-smetalyq qujattardy daıyndaý isindegi qıturqylyqtar – munyń barlyǵy túptep kelgende memlekettik saıasattyń oıdaǵydaı júzege asyrylýyna tikeleı kedergi keltiredi. О́kinishke qaraı, memlekettik satyp alýǵa mańyzdy strategııalyq mindet retinde qaraýdyń ornyna, ońaı olja tabatyn «kásipke» aınaldyryp alǵandar azaımaı tur. Memlekettiń tirnektep jıǵan qarjysyn ońdy-soldy shashyp, qajetti zattardy birneshe ese qymbat baǵaǵa satyp alatyn faktiler buǵan deıin talaı ret tirkelgen. Qazynaǵa qolyn batyryp, ońaı baıýdy ádetke aınaldyrǵan sheneýnikter de joq emes.
Másele tek sybaılastyqpen shektelmeıdi. Memlekettik satyp alýdy uıymdastyrýshy mekemeler tarapynan tapsyrys berý kezindegi qujattardy ázirleýdiń ózinde-aq kóptegen kemshilikterge jol berilip jatady. Tıisti qujattardy zań talabyna saı saýatty túrde resimdeýdiń ózi muń bolyp turǵanda, qurylys nysandarynyń sapasy máselesin qozǵaýdyń ózi artyq sııaqty. Sebebi, memlekettik satyp alý konkýrstaryndaǵy keleńsizdikterdiń kesirinen memleket qarjy jaǵynan da emes, ýaqyt jaǵynan da utylady. Konkýrs jarııalap, jeńimpazdy anyqtaýǵa bir aıdaı ýaqyt ketedi. Al kemshiligi anyqtalǵan konkýrsty buzyp, ony ekinshi qaıtara jarııalaý taǵy da ýaqyt alady. Saldarynan, kóktemde bastalýǵa tıis jumystar jazda, keıde daýlasýdyń sońy sottasýǵa ulassa, qońyr kúzde áýpirimmen qolǵa alynady. Sapasyz qurylys máselesi osydan kelip shyqpaı ma?
Tender tóńireginde jyldan-jylǵa asqynyp bara jatqan keleńsizdikterge tosqaýyl qoıý maqsatynda talap únemi kúsheıtilý ústinde. 2015 jyly da, byltyr da, bıyl da memlekettik satyp alý zańnamasyna kóptegen ózgerister, jańa erejeler engizilip, baqylaý isine aıryqsha mán berilýde. Áıtkenmen, jurttyń júıkesin juqartqan júıesizdikten ońaılyqpen qutyla almaıtyn sııaqtymyz.
Memlekettik satyp alýlardyń, ásirese, halqy tyǵyz qonystanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysy úshin mańyzy erekshe. Jan basyna shaqqandaǵy kirisi respýblıka boıynsha eń tómen aımaqtardyń biri sanalatyn óńirdiń respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin transfertterge úlken táýeldiligi bar. Alaıda, memlekettik satyp alý salasyndaǵy saýatsyzdyqtyń kesirinen qyrýar sharýa óz deńgeıinde júzege asyrylmaı keledi.
Myna derekke nazar aýdaryńyz. Byltyr Ońtústik Qazaqstan oblysynda Qarjy mınıstrligi Ishki memlekettik aýdıt komıtetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ishki memlekettik aýdıt departamenti tarapynan 372 mıllıard teńgeniń memlekettik satyp alý rásimderi kameraldyq baqylaýmen tekserilip, nátıjesinde 84 mıllıard teńgeden astam memlekettik satyp alý rásimderinen zań buzýshylyqtar anyqtalǵan. Al bıylǵy qańtar aıynyń ózinde jalpy somasy 6,4 mıllıard teńgege teńeletin 396 lotty júzege asyrý isinde kemshilikter anyqtalǵan. Qarap otyrsań, aqylǵa qonbaıtyn jaıt. El Úkimeti halyqtyń ıgiligi úshin memlekettik baǵdarlamalar aıasynda qyrýar qarjy bólgenmen, jergilikti atqarýshy bılik «shaınap bergen asty juta almaı» otyr.
– Basty maqsat, memlekettik satyp alýlardy ótkizýde zań talaptaryn saqtaý, - deıdi Qarjy mınıstrligi Ishki memlekettik aýdıt komıtetiniń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ishki memlekettik aýdıt departamentiniń basshysy Batyrbek Kósherbaı. – Memlekettik satyp alýdy jarııalaýdyń ózinen súrinip jatqan memlekettik mekemeler bar. Talap saqtalmaǵandyqtan byltyr talaı konkýrstar buzyldy. Sottasýǵa deıin ulasqan birqatar keleńsiz jaǵdaılar oryn aldy. Bul Úkimettiń rezervinen bólingen qarjynyń óz deńgeıinde sapaly ıgerilmeýine, kóptegen jobalardyń oryndalmaýyna ákep soqty. Onyń ústine, búgingi álemdik daǵdarys jaǵdaıynda qarjy jetispeı jatqan kezde el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn joǵary deńgeıde atap ótý maqsatynda Elbasymyz Úkimetke qosymsha qarajat taýyp, sol arqyly búkil eldi mekenderdi abattandyrý, kórkeıtý isin qolǵa alýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy baǵytta byltyr jyl aıaǵyna deıin memlekettik satyp alý konkýrstary ótip jatty. Al sol qarjynyń ıgerilýin tekserý barysynda kóptegen keleńsizdikter anyqtalýda. Mundaıǵa jol bermeý maqsatynda osy jyly barlyq aýdan, qala ákimdikteri men basqarmalardaǵy tıisti qyzmetkerlerge arnaıy semınar ótkizildi. Atalǵan semınarda memlekettik satyp alý zańnamalaryna engen jańa ózgerister men tolyqtyrýlar boıynsha túsindirmeler berilip, kóptegen suraqtarǵa jaýap berildi.
Bıyl qańtar aıynan bastap memlekettik satyp alýlarǵa engizilgen jańa erejelerge sáıkes, tender salasyndaǵy baqylaý isi anaǵurlym kúsheıtildi. Ásirese kameraldyq baqylaýdyń engizilýi memlekettik aýdıt obektileriniń qyzmetin jiti tekserýge múmkindik berýde. Bul tásil boıynsha tekserý memlekettik aýdıt obektisine barmastan turaqty júrgiziledi. Kameraldyq baqylaý júrgizýdiń maqsaty zań buzýshylyqtardyń ýaqtyly jolyn kesý jáne olarǵa jol bermeý, memlekettik aýdıt obektisine kameraldyq baqylaý nátıjeleri boıynsha anyqtalǵan buzýshylyqtardy derbes joıý quqyǵyn berý jáne memlekettik aýdıt obektilerine ákimshilik júktemeni tómendetý bolyp tabylady. Anyqtalǵan zań buzýshylyqtardy joıý týraly habarlama belgilengen merzimde oryndalmaǵan jaǵdaıda aýdıt nysanynyń bank shottary boıynsha shyǵys operasııalaryn toqtata turý, sondaı-aq, laýazymdy tulǵalardy ákimshilik jaýapkershilikke tartý sharalary qoldanylady.
Buryndary memlekettik satyp alýlardy tekserý isi tek konkýrs tolyq aıaqtalyp, qorytyndysy shyqqan soń baryp júrgiziletin. Endi tekserýler tórt túrli kezeńde atqarylady. Birinshi baǵyt aıasynda konkýrstyq qujattamanyń portalda durys jarııalanýy zerdelenedi. Jyl basynan bergi bir aı ishinde 71 konkýrs boıynsha 374 lottyń kemshiligi anyqtalyp úlgerdi. Budan keıingi tekserý konkýrstyq qujattamany aldyn-ala talqylaý, merdigerler arasynda túsindirý jumystaryn júrgizý, hat almasý prosesterin qadaǵalaýmen erekshelenedi. Árbir áleýetti ónim berýshiniń quqyqtary saqtalyp, tenderdiń jeńimpazyn ashyq ta aıqyn básekelestik jaǵdaıynda anyqtaý qaǵıdatyna basa mán berilýde. Tekserýdiń úshinshi kezeńi konkýrsqa aldyn-ala jiberý hattamasynyń nátıjesine qaraı qarastyrady. Áleýetti ónim jetkizýshi usynǵan qujattarda anyqtalǵan kemshilikterdi túzetýge múmkindik berilýi tıis. Osylaısha, memlekettik satyp alý konkýrstarynyń ár kezeńin jiti baqylaý arqyly tenderdi ótkizý sapasyn arttyrý maqsat etildi.
– Keıbir konkýrstarda bir merdigerdi súırep, jeńimpaz retinde jarııalaıdy da qalǵan áleýetti ónim jetkizýshiler zańsyz shettetilip jatady. Bul zańdy óreskel túrde burmalaýǵa jatady. Mundaı birqatar faktilerdi anyqtap, memlekettik satyp alý konkýrstaryn buzdyq. Memlekettik satyp alý konkýrsy bireýi jeke-dara kelip, qalǵandary shet qalatyn báıge emes. Konkýrsqa qatysqandardyń qujattaryndaǵy kemshilikter anyqtalǵan jaǵdaıda áleýetti ónim jetkizýshige sol kemshilikterdi túzetýge tolyq múmkindik berilýi tıis. Qatysýshynyń bir kemshiligin aıtyp, ekinshisin jasyrýǵa jol berilmeıdi, – deıdi departament basshysy Batyrbek Kósherbaı.
Budan shyǵatyn qorytyndy, memlekettik satyp alýǵa qatysy bar ár sheneýnik óz jaýapkershiligin tolyq sezinip, zań aıasynda áreket etýi tıis.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
