Japonııa — AQSh yntymaqtastyǵy jańa beleske kóterile me?

Japonııa premer-mınıstri Sındzo Abe 2016 jyldyń qarasha aıynda AQSh-qa sapar shegip, jańadan saılanǵan prezıdent Donald Tramppen kezdesken bolatyn. Bul resmı emes júzdesý Tramptyń saılaýdan keıingi sheteldik laýazymdy tulǵamen alǵashqy kezdesýi edi. Japonııa pre­mer-mınıstri AQSh-tyń jańa prezıdentimen naqty qandaı má­selelerdi talqylaǵanyn kóp­shi­lik­ke jarııa etpese de, kez­de­sýdiń ashyq formatta ótkenin aıtqan. Ol Trampty «Senim artýǵa bolatyn lıder» dep baǵalap, Tokıo men Vashıngton «senimdi qatynas» ja­saıtynynan úmittenetinin bil­dir­gen. ­Sol kezde Trans-Tynyq muhıty árip­testigi aımaǵyndaǵy saýda kelisimine qatysty sóz qozǵaldy ma, kópshilik odan beıhabar. Kezinde Barak Obama ákim­shiligi bul máseleni Donald Trampqa qal­dyrýdy jón kórgen. Trans-Tynyq muhıty áriptestigi kelisimine Japonııa, Malaızııa, Jańa Zelandııa, Avstralııa, Brýneı, Vetnam, Kanada, Meksıka, Chılı, Sıngapýr, Perý, AQSh tárizdi memleketter qol qoıǵan. Trans-Tynyq muhıty aımaǵy árip­tes­tigin ornatý týraly kelisimge 2016 jyly aqpan aıynda Jańa Zelandııada qol qoıylǵan. Boljam boıynsha bul uıymǵa múshe elderdiń dúnıejúzilik ishki jalpy ónimdegi úlesi 38-40 paıyzǵa jetedi. Bul uıymdy qurý týraly ıdeıany 2003 jyly Jańa Zelandııa, Sıngapýr jáne Chılı memleketteri usynǵan. 2005 jyly onyń quramyna Brýneı kirdi. Sol jyly taǵy tórt memleket Trans-Tynyq muhıty áriptestigi uıymyn qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Qujatta qatysýshylardyń DSU erejelerine saı erkin saýda aı­ma­ǵyn qurýy da aıtylady. Jańa uıymǵa AQSh-tyń qyzyǵýshylyǵy 2008 jyly baıqaldy. Odan keıin Avstralııa, Vetnam men Perý qosyldy. 2010 jyly kelissózderge Malaızııa, 2010 jyly Kanada men Meksıka qatysty. 2012 jyly AQSh uıymǵa Japonııany qatystyrýdy usyndy. 2013 jyly Japonııa Trans-Tynyq muhıty áriptestigine múshe bolý jónindegi kelissózderdi bastady. Sol jyly japon bıznesmenderi arasynda el ekonomıkasyna aıtarlyqtaı áser etetin Trans-Tynyq muhıty árip­tes­tigi uıymyna kirý máselesi keńinen tal­qylandy. AQSh ózi tarapynan áriptestik uıymy­na múshe elderdi eńbek jáne ekologııalyq standarttardy halyqaralyq dárejege kóterýge mindetteý ustanymynda bolǵan. Sondaı-aq, Trans-Tynyq muhıty áriptestigi quramynda transulttyq korporasııalar men úkimetter arasyndaǵy daýly máselelerdi qaraıtyn arnaıy sot qurý týraly usynystyń ıesi. 2017 jyldyń 23 qańtarynda prezıdent Donald Tramp saılaýaldy ýádesin oryndap, AQSh-ty atalǵan uıymnan shyǵarý jóninde jarlyqqa qol qoıdy. Trans-Tynyq muhıty áriptestigi quramyna ený bir jaǵynan Japonııaǵa eks­porttalatyn sheteldik azyq-túlik baǵasynyń tómendeýine ákeledi. Atalǵan uıymǵa múshe bolýdan Japonııanyń avtokólik pen elektronıka, t.b. ónim túrlerin eksporttaýshylary paıdaǵa keneledi dep boljanýda. biraq búginde AQSh-tyń jetekshi avtokólik jasaýshy kompanııalary Japonııanyń Trans-Tynyq muhıty áriptestigi uıy­my­na kirýine qarsylyq tanytýda. Japonııa premer-mınıstri Sındzo Abe «Bolashaqta tarıhshylar Trans-Tynyq muhıty áriptestigi Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynyń ǵasyryna jol ashqanyn aıtatyn bolady. Japonııa osy ǵasyrda basty ortalyq bolýy tıis», degen edi. Sındzo Abe 2017 jyldyń 28 qań­ta­rynda Donald Tramppen 42 mınýt boıy telefon arqyly sóılesip, 10 aqpanda Vashıngtonda kezdesýge kelisken edi. «Asahıdiń» habarlaýynsha, Tramp Abemen telefon arqyly sóıleskende «Búginge deıin aıtqanymnyń bárin oryndasam deımin. Japonııamen baılanys óte mańyzdy», degen edi. Sondaı-aq, ol Amerıka qorǵanys mınıstri Djeıms Mettıstiń 3 aqpan kúni Japonııaǵa al­ǵash ret saparmen barýyna qatysty «qaýip­siz­dik salasynyń mamany bol­ǵan­dyqtan men oǵan senemin. San alýan má­seleler qoz­ǵalady dep úmittenemin», degen bolatyn. Aqpannyń basynda Tokıoǵa barǵan Pentagon basshysy Djeıms Mettıs Japonııa premer-mınıstri Sındzo Abemen, qorǵanys mınıstri Tomomı Inadamen jáne syrtqy ister mınıstri Fýmıo Kısıdamen kezdesti. Japonııa qorǵanys mınıstri Amerıka-Japonııa qatynastarynyń Japonııa ǵana emes, jalpy Azııa-Tynyq muhıt aımaǵy úshin mańyzdy ekendigine toqtaldy. Bul kezdesýde eki jaq Japonııa men AQSh arasyndaǵy qaýipsizdik týraly kelisimdi berik ustaný jóninde kelisken. Bul qujattyń besinshi tarmaǵynda úshinshi taraptan qaýip tóngen jaǵdaıda AQSh-tyń Japonııa qorǵanysyna qatysýy jáne memleketterdiń áskerı nysandaryna shabýyl jasalǵan ýaqytta birlesip qorǵanýy» jóninde jazylǵan. Fýmıo Kısıdamen áńgimelesý ke­zinde Mettıs kelisimniń Senkaký araly­na qatysty da óz kúshinde ekenin aıt­qan. Bul aral Qytaı men Japonııa arasyndaǵy daýly bólik bolyp sanalady. Taraptar sondaı-aq, Azııa-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy jaǵdaı, Shyǵys Qytaı teńizindegi Qytaıdyń bel­sendiligi jáne Soltústik Koreıanyń ıadro­lyq baǵdarlamasyna qatysty da pikir bildirgen. AQSh pen Japonııa arasyndaǵy ózara yntymaqtastyq pen qaýipsizdik jónindegi kelisim 1960 jyly kúshine engen. Senkaký aralyna qatysty Qytaı men Japonııa arasyndaǵy jaǵdaı 2012 jyly qyrkúıek aıynda Tokıo jeke-menshik ıelerinen atalǵan araldy satyp alatynyn habarlaǵanda ýshyǵa bastady. Sol kezde Qytaıda Japonııaǵa qarsy ereýilder oryn aldy. Sodan bastap Beıjiń óziniń arnaıy kemelerin arhıpelagpen shendesetin teńiz aımaǵyna udaıy jiberip turady. Japonııa men AQSh prezıdentteriniń 10 aqpanda bastalǵan kezdesýi osyndaı aýqymdy máselelerdi talqylaýǵa arnaldy. «Asahı» basylymynyń jazýynsha, Japonııa premer-mınıstri Vashıngton saparynyń alǵashqy kúni AQSh-tyń áskerı sarbazdary jerlengen Arlıngton qorymyna barǵan. Osy kúni el prezıdenti Donald Tramppen keń aýqymdy kezdesý ótkizgen. Tramppen júzdesýinde Sındzo Abe eki memleket arasynda yntymaqtastyqtyń ja­ńa kezeńi bastalǵanyn aıtyp, japon kom­pa­nııalarynyń AQSh-qa salatyn ınvestısııa kólemi artatynyn málimdedi. 2016 jyly japon kompanııalary AQSh-qa 150 mıllıard dollar ınvestısııa salsa, jospar boıynsha taǵy 450 mıllıard dollar quıylmaq. Trans-Tynyq muhıty áriptestigi týraly sóz qozǵalǵanda, Sındzo Abe osy áriptestiktiń basty maq­sa­ty erkin saýdany ádil qaǵıdattarǵa negizdeý ekenin aıtqan bolatyn. «Biz ekijaqty ekonomıkalyq dıalog quramyz», degen edi ol. Tramp bılikke kelgeli Japonııa premer-mınıstriniń onymen alǵashqy kezdesýi «avtokólik» jáne «Japonııa-AQSh birlesken málimdemesi» degen basty eki úlken taqyrypqa negizdeldi. Sındzomen áńgimelesý barysynda Tramp Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda statýs-kvo mártebesin saqtap, Japonııany budan keıin de qorǵaýǵa ýáde berdi. Sondaı-aq, Tramp ákimshiligi AQSh-tyń Shyǵys-Qytaı teńizindegi daýly araldarǵa qatysty Japonııa baqylaýyna qaýip tón­di­retin birjaqty sheshimge barmaıtynyn ha­barlaǵan. Kezdesýdiń alǵashqy kúni keshke eki el basshylary jubaılarymen bir­ge Florıda shtatyndaǵy Palm-Bıch qa­la­sy­na baryp, eki saǵatqa sozylǵan keshki asqa qatysty. Tramp Vashıngtonda aqparat quraldary ókilderimen kezdesýde «Demalys kúnderiniń jemisti bolǵanyn qalaımyn» degen eken. Tabıǵaty tamasha saıajaıda ótken bul kezdesýde mamyrajaı aýan sezilgenin japon jýrnalısteri jazyp jatty. Donald Tramp pen Sındzo Abe júzdesý sátinen bastap tú­si­rilgen fotosýretterin áleýmettik je­lilerge salyp, AQSh pen Japonııa yn­ty­maqtastyǵynyń jarqyn bolashaqqa bet alǵany týraly jeke pikirlerin kóp­shi­likpen bólisýde. Aqpannyń 11-i kúni eki el basshylary Tramptyń elıtalyq golf klýbynda golf oınaǵan. «Iomıýrı» basylymynyń habarlaýynsha, bul joly kezdesýde Sındzo Abe men Donald Tramp Trans-Tynyq muhıty aımaǵy áriptestiginiń bolashaǵyn talqylaýda. Sonymen qatar, jahandyq ekonomıka, Azııa-Tynyq muhıty aı­ma­ǵyndaǵy qaýipsizdik máseleleri, er­kin saýda júıesine qatysty keleli má­se­leler de nazardan tys qalmasa kerek. AQSh-tyń jańa basshylyǵynyń valıýta saıasaty Japonııa qarjygerleri úshin asa mańyzdy. Sondyqtan taraptar avto­kólik óndirisi jáne jańa Prezıdent ákim­­shiliginiń valıýtaǵa qatysty saıasaty tóńireginde pikir almasqan syńaıly. Japonııa premeriniń pikirinshe, Tramptyń AQSh-ta jańa jumys oryndaryn qurý men áskerı áleýetin arttyrý týraly bergen ýádesi ekonomıkalyq máselelerdiń ońdy sheshim tabýyna, eki el yntymaqtastyǵynyń nyǵaıýyna serpin beredi. Al Donald Tramptyń Japonııaǵa jaýap sapary da bıylǵy jyly júzege aspaq kórinedi. Sharafat JYLQYBAEVA ALMATY